Kontent qismiga oʻtish

Cem Sulton

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Cem Sulton

Cem Sulton, Pinturicchio tomonidan ishlangan, taxminan 1502–1507-yillar[1]
Usmonli imperiyasi taxtiga daʼvogar
Saltanat 1481-yil 28-may − 1481-yil 20-iyun
Qarshi taraf Boyazid II
Karaman sanjekbeyi
Saltanat 1474–1481
Kastamonu sanjekbeyi
Saltanat 1469–1474
Tugʻilishi 1459-yil 22-dekabr
Adrianopol saroyi, Edirne, Rumelia, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 25-fevral 1495-yil(1495-02-25)
(35 yoshda)
Capua, Neapol qirolligi
Dafn etilgan joy
Murodiya majmuasi, Bursa, Turkiya
Turmush oʻrtogʻi Gulshirin xotun
Farzandlari
  • Shahzoda Abdulloh
  • Shahzoda Oʻgʻuzxon
  • Shahzoda Murod
  • Gevhermelik xotun
  • Oysha xotun
Toʻliq nomi
Cem bin Meḥemmed Ḫān
Sulola Usmoniylar
Otasi Mehmed II Fotih
Onasi Chechak xotun
Dini Islom, sunniylik
Tugʻro Cem Sultonning imzosi

Cem Sulton[2] (1459-yil 22-dekabr — 1495-yil 25-fevral) — XV asrda Usmoniylar taxtiga daʼvogar shaxs.

Cem Sulton Mehmed II Fotihning uchinchi oʻgʻli hamda sulton Boyazid II ning oʻgay ukasi, sulton Salim I ning oʻgay amakisi. Boyazid tomonidan magʻlubiyatga uchratilgach, kurashni davom ettirolmay Misrga qochib borgan va u yerda Mamluklar himoyasida yashagan. Keyinchalik yana hokimiyatni qoʻlga kiritishga urinib koʻrgan, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Rodos oroliga yoʻl olgan. U yerda uni Gospitalyer ritsarlari qabul qilgan va siyosiy mahbus sifatida ushlab turgan. Soʻngra Yevropaga olib ketilgan va oxir-oqibat Rim papasi himoyasi ostida ushlanib, umrining qolgan qismini, asosan, nazorat ostida, surgunda oʻtkazgan.

Yoshligi

Cem Sulton 1459-yil 22-dekabrda Edirneda tugʻilgan. Uning onasi Chechak xotun boʻlgan. Shahzodalar uchun anʼanaga muvofiq Cem 1469-yilda Kastamonu viloyatiga hokim etib tayinlangan[3]. 1474-yil dekabr oyida Cem vafot etgan akasi Mustafoning oʻrniga Konyadagi Karaman viloyati hokimi boʻlgan[4].

Taxt vorisligi mojarosi

Sulton Mehmed II Fotih 1481-yil 3-mayda vafot etgan paytda Boyazid Sivas, Tokat va Amasya viloyatlarini, Cem esa Karaman hamda Konya viloyatlarini boshqarardi. Sulton Mehmed II dan keyin taxt uchun aniq tayinlangan voris boʻlmagani bois hokimiyat ustidan Cem va Boyazid oʻrtasida toʻqnashuv avj oldi.

Islom huquqida dafn marosimini asossiz kechiktirish taqiqlanganiga qaramay, Mehmed II ning jasadi Konstantinopolga olib kelinib, u yerda uch kun turdi. Uning bosh vaziri Karamanli Mehmed posho yaqindagina vafot etgan sultonning istagini bajaryapman deb oʻylagan holda bir reja tuzdi. Unga koʻra, Cemning Konyadagi qarorgohi Boyazidning Amasyadagi qarorgohidan yaqinroq boʻlgani bois Cemni akasidan oldin Konstantinopolga yetib kelib, taxtni egallashi uchun imkoniyat yaratmoqchi boʻldi.

Biroq Boyazid allaqachon katta taʼsirga ega posholar (ularning ikki nafari uning kuyovlari edi), yanicharlar hamda Mehmed II va bosh vazir siyosatiga qarshi boʻlganlar orasida siyosiy tarmoq yaratib ulgurgan edi. Karamanli Mehmed posho rejasini sir saqlashga urinishiga qaramay, sultonning oʻlimi va bosh vazir rejasini yanicharlar boʻlinmasi fosh etdi. Ular Cemdan koʻra Boyazidni qoʻllab-quvvatlar, sultonning oʻlimidan keyin ular poytaxtdan chetlatib qoʻyilgan edi. Natijada, yanicharlar boʻlinmasi qoʻzgʻolon koʻtardi va poytaxtga bostirib kirib, bosh vazirni oʻldirdi.

Cem Sulton tomonidan 1481-yilda zarb qilingan aqcha. Old tomonida „Mehmed xon oʻgʻli Sulton Cem“, orqa tomonida esa „Gʻalabasi shonli boʻlsin. Bursada zarb qilindi, 886-yil (hijriy)“ deb yozilgan

Karamanli Mehmed poshoning oʻlimidan soʻng, Konstantinopolda yanicharlar orasida katta tartibsizliklar boshlandi, chunki voqealarni nazorat qiladigan na sulton, na bosh vazir bor edi. Vaziyat xavfini anglagan sobiq bosh vazir Isʼhoq posho Boyazidni iloji boricha tezroq yetib kelishga undashni oʻz zimmasiga oldi. Shu orada Is’hoq posho ehtiyot chorasi sifatida Boyazid yetib kelgunga qadar uning 11 yoshli oʻgʻli shahzoda Shahzoda Korkutni regent deb eʼlon qildi[5].

Shahzoda Boyazid 1481-yil 21-mayda Konstantinopolga yetib keldi va sulton Boyazid II deb eʼlon qilindi. Oradan atigi olti kun oʻtib, Cem 4 000 kishilik qoʻshin bilan Inegöl shahrini egalladi. Sulton Boyazid ukasini oʻldirish uchun vazir Ayos posho qoʻmondonligida qoʻshin yubordi. 28-may kuni Cem Boyazidning qoʻshinini tor-mor etib, oʻzini Onadoʻli sultoni deb eʼlon qildi va poytaxtni Bursaga koʻchirdi. U imperiyani aka-uka oʻrtasida boʻlib olishni, Yevropa qismini Boyazidga qoldirishni taklif qildi. Boyazid „hukmdorlar oʻrtasida qarindoshlik boʻlmaydi“ deya gʻazab bilan bu taklifni rad etdi[6]. Shundan soʻng u Bursa tomon yurish qildi. Usmoniylar taxti uchun ikki daʼvogar oʻrtasidagi hal qiluvchi jang 1481-yil 19-iyunda Yenişehir yaqinida boʻlib oʻtdi. Jangda Cem yengilib, oilasi bilan Mamluklar qoʻl ostida boʻlgan Qohiraga qochib ketdi.

Qohirada

Mamluk sultoni Qaitbay (h. 1468–1496) Cemni Qohirada izzat-ikrom bilan qabul qildi. Cem bundan foydalanib Makkaga haj safariga bordi. Shu tariqa u haj ziyoratini amalga oshirgan yagona Usmoniy shahzodaga aylandi[6].

Qohirada Cem akasidan xat oldi. Boyazid taxt uchun kurashni toʻxtatishi evaziga Cemga bir million aqcha (usmoniy pul birligi) taklif qildi. Biroq Cem buni rad etdi va keyingi yili Karaman hukmron xonadoni vorisi Qosim beg hamda Anqara sanjakbeyi yordami bilan Onadoʻlida yurish boshladi. 1482-yil 27-mayda Cem Konyani qamal qildi, biroq tez orada magʻlub boʻlib, Anqaraga chekinishga majbur boʻldi. U hammasidan voz kechib, Qohiraga qaytmoqchi edi, ammo Misrga boradigan yoʻllarning barchasi Boyazidning nazoratida edi. Shundan soʻng Cem akasi bilan qayta muzokara qilishga urindi. Boyazid unga Quddusda tinch yashashi uchun maosh taklif qildi, ammo imperiyani boʻlib berishdan bosh tortdi. Shundan keyin Cem 1482-yil 29-iyulda Rodosga qochib ketdi.

Qamoqqa olinishi

Cem Sulton (oʻrtada) va Pierre dʼAubusson Rodosdagi kechki ovqatda

Gospitalyer ritsarlari

Rodosga kelgach, Cem Bodrum qal’asining fransuz kapitani Avliyo John ritsarlarining (Gospitalyer ritsarlari, oroldagi lotin katolik ordeni) buyuk magistri Pierre dʼAubussondan himoya soʻradi. 29-iyul kuni Cem Rodosga yetib kelib, izzat-ikrom bilan kutib olindi. Yangi sulton Boyazidni hokimiyatdan agʻdarish evaziga shahzoda Cem Usmoniy taxtini qaytarib olsa, Usmoniylar imperiyasi va xristian olami oʻrtasida abadiy tinchlik taklif qildi. Biroq Pierre dʼAubusson Boyazid bilan mojaroga kirishish oqilona ish emasligini anglab, yashirincha Boyazid bilan aloqa oʻrnatdi va u bilan tinchlik shartnomasini tuzdi. Soʻngra 1483-yil mart oyida Cemning asirligi boʻyicha alohida kelishuvga erishdi. Pierre dʼAubusson sulton Boyazidga Cemni ushlab turish evaziga uning taʼminoti uchun yiliga 40 000 dukat toʻlash vaʼdasini oldi.

Shu tariqa ritsarlar pulni olib, Cemga xiyonat qildilar. Shundan keyin Cem Rodosda yaxshi muomala qilinadigan mahbusga aylandi. Keyin u Fransiyadagi Pierre dʼAubusson qal’asiga yuborildi.

Fransiyada

Fransiyaning Bourganeuf shahridagi Zizim minorasi

Cem 1482-yil 17-oktyabrda Vengriyaga yoʻl olarkan, oʻsha paytda Savoyya gersogligi tarkibidagi Nis shahriga yetib kelgan edi. Ammo ritsarlar vaqtni choʻzayotgan edilar. Uning qamoqda saqlanishi haqidagi kelishuv yakunlangach, Cem amalda siyosiy bosim vositasi sifatida ishlatilishi mumkin boʻlgan garovga aylandi. Usmoniylar mamlakatida tartibsizlik chiqarish uchun uning nomi va shaxsidan foydalanishni umid qilganlar qatorida Mamluk sultoni Qaitbay, Matthias Corvinus, Vengriya qiroli va Papa Innocent VIII bor edi. Avliyo John ritsarlari, venetsiyaliklar, Neapol qiroli hamda papalar Innocent VIII va Papa Alexander VI uning Yevropada boʻlishini xristian dunyosiga qarshi Usmoniylarning tajovuzlarini toʻxtatib turuvchi omil va bir vaqtning oʻzida foyda olish imkoniyati sifatida koʻrgan. Sulton Boyazid II oʻz navbatida Gʻarbga elchilar va josuslar yuborib, oʻz raqibi doimiy ravishda nazorat ostida ushlab turilishini taʼminlashga harakat qildi. U hatto Cemni oʻldirib yoʻq qilishga ham uringan[4].

Cem Savoyya gersogligida bir yil yashadi. Musulmon shaxsni oʻz yerlarida qabul qilishni istamagan Fransiya qiroli Louis XI vafot etgach (1483-yil 30-avgust), Gospitalyer ritsarlari Cemni Limuzen (D’Obyussonning vatani)ga koʻchirdilar. Cem keyingi besh yilini, asosan, Bourganeufda oʻtkazdi. Unga juda yaxshi munosabatda boʻlishdi, ammo mohiyatan u bir asir edi (uni joylashtirish uchun mustahkam minora ham qurilgan). Boyazid II D’Aubussonʼs bilan ham (Cemni Rodosga qaytarish uchun), yangi fransuz monarxi Karl VIII vakillari bilan ham (uni Fransiyada ushlab turish uchun) muzokara olib bordi. Vengriya qiroli va Papa Innocent VIII shahzodani oʻz nazorati ostiga olishga uringanida Papaning qoʻli ustun keldi va Cem 1489-yil 13-martda Rimga yetib keldi.

Rimda

Cem „St Catherineʼs Disputation“ (Avliyo Ketrinning bahsi) asarida, Pinturicchio tomonidan ishlangan asar[7]

Innocent VIII mamluklarning takliflarini rad etdi va Usmoniylarga qarshi salib yurishiga hozirlik koʻra boshladi, biroq vengriyalik Matthias Corvinus 1490-yil 6-aprelda vafot etgach, bu rejaning amalga oshrilishi kechiktirildi. Bu voqealar Boyazidni tashvishga soldi. U D’Obyusson bilan bogʻlandi va 1490-yil dekabrida Rimga Mustafo beyni (keyinchalik bosh vazir) yuborib, maxfiy kelishuv tuzdi. Sulton Rodos, Rim yoki Venetsiyaga hujum qilmaslikni, shuningdek, shahzodani qamoqda saqlash evaziga Papaga Cem uchun yiliga 40 000 dukat nafaqa toʻlashni (shundan 10 000 dukati Avliyo John ritsarlariga ajratilardi) vaʼda qildi. Aftidan, Cem Rimdagi hayotni Fransiyadagidan koʻra yoqimliroq deb bilgan va Usmoniy taxtini egallash umidini yoʻqotgan edi, biroq u musulmon yurtida oʻlim topishni xohlardi. Ammo uning bu istagi amalga oshmadi[4].

Papa Innocent VIII Cemdan foydalanib Usmoniylarga qarshi yangi salib yurishini boshlashga muvaffaq boʻla olmadi[8]. Papa Cemni nasroniylikni qabul qildirishga ham urindi, ammo muvaffaqiyat qozonolmadi. Shunga qaramay, Cemning Rimda boʻlishi ular uchun foydali edi. Sulton Boyazid Bolqon yarim orolidagi xristian davlatlariga qarshi harbiy yurish boshlamoqchi boʻlganida Papa uning ukasini ozod qilib yuborish bilan tahdid qilardi.

Cemni qamoqda ushlab turish evaziga Boyazid Innocent VIII ga 120 000 toj (oʻsha paytda papalik daromadining boshqa barcha yillik manbalari yigʻindisiga teng), Iso Masihning yonini teshib oʻtgan deb ishoniladigan Muqaddas nayza yodgorligi, 100 nafar mavr quli va yiliga 45 000 dukat toʻlovni amalga oshirdi. Rimdagi Sistina kapellasi qurilishi bilan bogʻliq xarajatlarning katta qismi ham aynan Usmoniylar imperiyasidan olingan tovon pullari hisobidan qoplangan[9].

Oʻlimi

Cem Sulton qabri (ukasi Mustafoning qabri yonida)

1494-yilda Karl VIII Italiyaga bostirib kirib, Neapol qirolligini egallashga urindi va turklarga qarshi salib yurishini ham eʼlon qildi. U Papa Alexander VI ni Cemni topshirishga majbur qildi va Cem 1495-yil 28-yanvarda fransuz qoʻshini bilan Rimni tark etdi. Shahzoda 24-fevral kuni Neapolda vafot etdi.

Cem Sultonni qimmatli garovdan voz kechishga majbur boʻlgan Papa zaharlagani haqida mish-mishlar ham mavjud[10].

Sulton Boyazid ukasi Cemning vafoti munosabati bilan uch kunlik umumxalq motamini eʼlon qildi. U Cemning jasadini islomiy urf-odatlarga koʻra dafn qilish uchun oʻz yurtiga qaytarib berilishini soʻradi. Biroq vafotidan keyin ham yana qoʻshimcha oltin olishga urinishlar sababli Cemning jasadi toʻrt yil oʻtgachgina Usmoniylar imperiyasi hududiga olib kelindi. Oxir-oqibat, Cem Sulton Bursada dafn etildi[6].

Merosi

Shaxsiyati

Cemning turk tili va fors tilida ikki devoni boʻlgan. Shuningdek, u arab tili ham soʻzlashgan[10].

Cemning tasvirlari

  • Ot ustidagi erkak, ehtimol Cem boʻlishi mumkin. Borgia xonalarida saqlanadi, Pinturicchio tomonidan ishlangan asar[11][12]
    Ot ustidagi erkak, ehtimol Cem boʻlishi mumkin. Borgia xonalarida saqlanadi, Pinturicchio tomonidan ishlangan asar[11][12]
  • Cem Sultonning portreti, 1586-yil
    Cem Sultonning portreti, 1586-yil
  • Cem Sulton “St Catherine's Disputation“ (Avliyo Ketrinning bahsi) asarida[13]
    Cem Sulton “St Catherine's Disputation“ (Avliyo Ketrinning bahsi) asarida[13]
  • Cemning portreti, Pinturicchio tomonidan ishlangan asar, 1502–1507[1]
    Cemning portreti, Pinturicchio tomonidan ishlangan asar, 1502–1507[1]

Oilasi

Xotinlari

Cem Sultonning faqat bir xotini boʻlgani maʼlum:

Oʻgʻillari

Cemning kamida uch oʻgʻli boʻlgan:

  • Shahzoda Abdulloh (Boyazid II tomonidan 1481-yilda qatl etilgan va Bursadagi Oʻrxon I maqbarasiga dafn qilingan).
  • Shahzoda Oʻgʻuzxon (Boyazid II tomonidan 1482-yilda Konstantinopolda qatl etilgan), shuningdek, Shahzoda Oʻgʻuz deb ham atalgan[15].
  • Shahzoda Murod (Sulaymon I tomonidan 1522-yil dekabrda Rodosda qatl etilgan) keyinchalik Pierre Mehmed Sayd deb atalgan. Uylangan, toʻrt oʻgʻil va uch qiz koʻrgan[16][17].

Qizlari

Cemning kamida ikki qizi boʻlgan:

  • Gevhermelik xotun, Gavharmuluk xotun deb ham atalgan[18], avval 1496-yilda sulton An-Nosir Muhammad ibn Qaitbayga (Qaitbayning oʻgʻli, 1498-yilda vafot etgan) turmushga chiqqan, ikkinchi bor 1503-yilda Onadoʻli beklarbegi Sinan poshoga turmushga chiqqan[16].
  • Oysha xotun[19] 1503-yilda Ioannina sanjakbeyi Sinan poshoning oʻgʻli Mehmed beyga turmushga chiqqan[18].

Talqinlar va manbalar

Adabiyotda

1490-yillarda Cem Sultonning hayoti haqida lotincha kitob yozilgan. Uni Gospitalyer ritsarlari vitse-kansleri Guillaume Caoursin tasvirlar bilan bezagan. U bosmaxona imkoniyati boʻlgan bir qancha Yevropa shaharlarida, jumladan, Venetsiya, Parij, Brugge, Salamanka, Ulm va Londonda nashr qilingan. Kitobdagi koʻplab illyustratsiyalar Gʻarbiy Yevropada turk xalqining kiyim-kechak va qurol-aslahalarini ilk bor aniq tasvirlangan namunalardan sanaladi.

Cemning asirligi va uni asirlikda ushlab turgan siyosiy hiyla-nayranglar haqidagi hikoya haitilik yozuvchi va siyosiy surgun Demesvar Delorme qalamiga mansub „Francesca: Les Jeux du Sort“ (1872) tarixiy romani uchun asos boʻlgan[20].

Cemning hayoti yugoslaviyalik Nobel mukofoti sovrindori, yozuvchi Ivo Andrićning „The Damned Yard“ (1954) kitobidagi bir qahramon uchun ham ilhom manbai boʻlgan. Asar uning eng yirik durdonalaridan biri hisoblanadi[21] va 30 dan ortiq tilga tarjima qilingan[22]. Cem Sulton koʻp qatlamli hikoyada asosiy qahramonlardan biri sifatida namoyon boʻlib, insoniy holat uchun metafora vazifasini bajargan.

Bolgar usmoniy tarixchisi Vera Mutafchieva XV asr Yevropa siyosatida Cem Sultonning ahamiyatidan ilhomlanib, 1967-yilda u haqida „The Case of Cem“ nomli roman yozgan. Kitob tarixiy aniqlikka intilgan va turk, nemis, rumin, polyak, rus, chex, slovak, vengr, fransuz, eston, yunon va xorvat tillariga tarjima qilingan. Angela Rodel tomonidan inglizcha tarjimasi 2024-yilda chop etilgan.

Filmda

1951-yilda „Cem Sultan“ tarixiy filmi namoyish etilgan.

1969-yilda Remzi Aydin Jönturk rejissyorligidagi „Malkoçoğlu Cem Sultan“ tarixiy-sarguzasht filmi namoyish etilgan. Unda Cem Sulton obrazini Jihangir Ghaffari ijro etgan.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Baer, Marc David. The Ottomans: Khans, Caesars and Caliphs (en). John Murray Press, 14 October 2021 — 580-bet. ISBN 978-1-4736-9572-6. 
  2. ↑ جم سلطان (ota); Cem Sultan (turk tili); Zizim (fransuz tili). Shuningdek, Djem yoki Jem deb ham aytiladi. Sultan Cem or Şehzade Cem nomi bilan ham maʼlum.
  3. ↑ İnalcık, Halil. Fatih Sultan Mehemmed Han (tr). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019. ISBN 9786257999120. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Vatin, Nicolas (2011). "Cem". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3- nashri). Brill Online. ISSN 1873-9830. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/cem-COM_24384?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=cem. 
  5. ↑ Finkel, 2006, pp. 81—82.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Freely, John. Jem Sultan, The adventures of a Captive Turkish Prince in Renaissance Europe. Hammersmith, London: Harper Collins Publishers, 2004 — 145-bet. ISBN 0007150660. 
  7. ↑ Minnich, Nelson. The Renaissance Papacy 1400–1600 (en). BRILL, 3 February 2025 — 158-bet. ISBN 978-90-04-71322-2. 
  8. ↑ Finkel, 2006, p. 87.
  9. ↑ Duffy, 2006, p. 196.
  10. ↑ 10,0 10,1 Günay Kut (1988–2016). "Cem Sultan (ö. 900/1495) Osmanlı şehzadesi." (Turkish). TDV Encyclopedia of Islam (44+2 vols.). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. https://islamansiklopedisi.org.tr/cem-sultan. 
  11. ↑ Lapina, Elizabeth; Morris, April Jehan; Throop, Susanna A.; Whatley, Laura J.. The Crusades and Visual Culture (en). Ashgate Publishing, 2015 — 239-bet. ISBN 978-1-4724-4926-9. 
  12. ↑ Circa 1492: Art in the Age of Exploration (en). Yale University Press, 1 January 1991 — 78-bet. ISBN 978-0-300-05167-4. 
  13. ↑ Minnich, Nelson. The Renaissance Papacy 1400–1600 (en). BRILL, 3 February 2025 — 158-bet. ISBN 978-90-04-71322-2. 
  14. ↑ Gök, İlhan. II. Bâyezîd Dönemi İn'âmât Defteri ve Ceyb-i Hümayun Masraf Defteri (Thesis), 2014 — 580-bet. 
  15. ↑ Cem, Hasan. Osmanlı tarihinde katledilen şehzadeler. Geçit Kitabevi, 2004 — 131-bet. ISBN 978-9-757-69989-7. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Thuasne, Louis. Djem, Sultan, fils de Mohammed II, frère de Bayezid II, (1459–1495) d'après les documents originaux en grande partie inédits: Etude sur la question d'orient à la fin du XVe siècle. Leroux, 1892 — 388–9-bet. 
  17. ↑ Caron, Maurice „4th part“, . Djem un prince dans la tourmente, Impr. Corlet numérique (fr), Villeurbanne: Les Éd. du Zeugma, 2010 — Part IV, 5-bet. ISBN 978-2-9534413-3-8. OCLC 758546639. 
  18. ↑ 18,0 18,1 Mustafa Çağatay Uluçay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara, Ötüken, 2011 — 50 n. 18, 48 n. 14-bet. 
  19. ↑ Güler, Mustafa. Osmanlı Devleti'nde haremeyn vakıfları (XVI-XVII. yüzyıllar). TATAV, 2002 — 132-bet. ISBN 978-9-756-59610-4. 
  20. ↑ Delorme, Demesvar. Francesca: Les Jeux du Sort. Paris: E. Dentu, Libraire-Editeur, 1872.
  21. ↑ Ivo Andrić Foundation (in Serbian): https://www.ivoandric.org.rs/%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0_/%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8/16-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%98%D0%B0
  22. ↑ *Bibliography of Ivo Andrić*, p. 124 ff: https://www.ivoandric.org.rs/images/bibliografija/bai_sep2011.pdf

Adabiyotlar

Vikiomborda „Cem Sulton“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

Qoʻshimcha adabiyotlar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Cem_Sulton&oldid=358545" dan olindi