Tarkibiy ishsizlik

Tarkibiy ishsizlik — bu majburiy ishsizlikning bir turi bo‘lib, iqtisodiyotdagi ishchilarning ko‘nikmalari bilan ish beruvchilar talab qilayotgan ko‘nikmalar o‘rtasidagi nomuvofiqlik natijasida yuzaga keladi (bu ko‘nikmalar bo‘shlig‘i deb ham ataladi). Tarkibiy ishsizlik ko‘pincha texnologik o‘zgarishlar natijasida yuzaga keladi, bu esa ko‘plab ishchilarning mavjud kasbiy ko‘nikmalarini eskirgan holga keltiradi.

Tarkibiy ishsizlik iqtisodchilar ajratadigan uch turdagi ishsizlikdan biridir, qolganlari friksion ishsizlik va siklik ishsizlikdir.

U migratsiya yoki qayta tayyorlashni talab qilgani sababli, tarkibiy ishsizlik uzoq muddatli bo‘lishi va uni bartaraf etish sekin kechishi mumkin.

Sabablar va misollar

Shaxsiy sabablarga ko'ra tarkibiy ishsizlik quyidagi sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin:

Qo‘shimcha ta’lim yoki ish jarayonida o‘qitishni davom ettira olmaslik yoki istamaslik.
Bozorda talab qilinadigan ko‘nikmalarni bermaydigan ta’lim yo‘nalishini tanlash.
Ko‘chib o‘tish imkoniyati yo‘qligi.
Uy sotib yubora olmaslik sababli ko‘chib o‘ta olmaslik (masalan, ko‘chmas mulk qulashida).
Oila, turmush o‘rtoq yoki do‘stlar bilan qolishni tanlash sababli ko‘chmaslik.

Kengroq miqyosda esa sabablar quyidagilar bo‘lishi mumkin:

Texnologik eskirish — ma’lum kasbiy ko‘nikmalar foydasiz bo‘lib qoladi.
Unumdorlik oshishi — kamroq ishchilar bilan ham talabni qondirish mumkin bo‘ladi.
Yangi texnologiyalar kamroq, ammo yuqori malakali ishchilarni talab qiladi (masalan, mexanizatsiyalashgan qishloq xo‘jaligi yoki sanoat robotlari).
Raqobat tufayli ish o‘rinlarining boshqa hududlarga ko‘chishi:
AQShda ishlab chiqarish ish o‘rinlarining boshqa hududlarga ko‘chishi.
Globalizatsiya sabab ishlarning arzon ishchi kuchiga ega mamlakatlarga o‘tishi.
Erkin savdo bitimlari natijasida ustunliklar o‘zgarishi.
Siyosiy o‘zgarishlar (masalan, Sovet Ittifoqining parchalanishi).

Yirik iqtisodiy o‘zgarishlar ham muammo tug‘diradi. Masalan, agar bir shaharda yagona yirik korxona yopilsa, ishchilar boshqa ish topa olmaydi va qayta tayyorlash zarur bo‘ladi.

Ish beruvchilar ham ba’zan ko‘nikmalarga aloqador bo‘lmagan sabablar bilan ishchilarni rad etadi, masalan diskriminatsiya (nogironlik, irq yoki jinsiy orientatsiya bo‘yicha).

Qisqa muddatli talab o‘zgarishlari tsiklik ishsizlikni keltirib chiqarsa, tarkibiy ishsizlik turli sohalardagi talab o‘zgarishlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, mavsumiy ishlar tugagach mavsumiy ishsizlik yuzaga keladi.

Tarkibiy ishsizlik sanoat ichida ham yuzaga kelishi mumkin, chunki texnologiya ish tabiatini o‘zgartiradi.

Boshqa ishsizlik turlari bilan bog‘liqligi

Tarkibiy ishsizlikni friksion ishsizlikdan ajratish qiyin, faqat u odatda uzoqroq davom etadi.

Mavsumiy ishsizlik ba’zan tarkibiy ishsizlik turi sifatida qaraladi.

Uzoq davom etgan siklik ishsizlik ham tarkibiy ishsizlikni kuchaytirishi mumkin, chunki ishchilarning ko‘nikmalari eskirib boradi va ular yangi ish o‘rinlariga mos kelmay qoladi. Bu holat gisterezis deb ataladi.

Bahslar

Ta’lim va ish ikki alohida dunyoda mavjud bo‘lib, ular deyarli bog‘lanmaydi — Sandalio Gomez

Tarkibiy ishsizlikning roli haqida iqtisodchilar o‘rtasida bahslar mavjud. Ba’zilar 2007–2009 yillardagi inqirozdan keyingi ishsizlikning katta qismi aynan ko‘nikmalar nomuvofiqligi bilan bog‘liq deb hisoblaydi.

Boshqalar esa asosiy sabab umumiy talabning pastligi deb hisoblaydi.

Ba’zi iqtisodchilar minimal ish haqi ham tarkibiy ishsizlikka ta’sir qiladi deb hisoblaydi, chunki u ayrim ishchilarni ish bozoridan chiqarib qo‘yadi.

Peter Cappelli esa ish beruvchilarning noto‘g‘ri kadr siyosatini sabab sifatida ko‘rsatadi, jumladan tajribali xodimlar o‘rniga avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish va ish joyida o‘qitishni kamaytirish.

Tarkibiy ishsizlik

Sabablar va misollar

Boshqa ishsizlik turlari bilan bog‘liqligi

Bahslar

Shuningdek qarang

Further reading