Majburiy ishsizlik
Majburiy ishsizlik (Involuntary unemployment) — bu shaxs ishsiz bo‘lgan holat bo‘lib, u amaldagi ish haqi darajasida ishlashga tayyor bo‘lsa ham ish topa olmasligi bilan tavsiflanadi. Bu holat ixtiyoriy ishsizlikdan farq qiladi, bunda odam zaxira ish haqi (reservation wage) amaldagi ish haqidan yuqori bo‘lgani uchun ishlashni o‘zi tanlamaydi. Majburiy ishsizlik mavjud iqtisodiyotda mehnat bozorida amaldagi real ish haqi darajasida mehnat ortiqchaligi yuzaga keladi.[1] Bu real ish haqi talab va taklifni muvozanatlashtiradigan darajaga tushishiga to‘sqinlik qiluvchi omillar mavjud bo‘lganda sodir bo‘ladi (masalan, bozor muvozanatidan yuqori bo‘lgan minimal ish haqi). Tarkibiy ishsizlik ham majburiy ishsizlik hisoblanadi.
Iqtisodchilar majburiy ishsizlikni tushuntirish uchun bir nechta nazariyalarni ilgari surgan, jumladan yashirin shartnoma nazariyasi, nomuvozanat nazariyasi, bosqichma-bosqich ish haqi belgilash va samaradorlik ish haqi nazariyasi.[1]
Rasmiy ishsizlik darajasi — bu majburiy ishsizlikning jami mehnat kuchiga nisbati (ya’ni majburiy ishsizlik + bandlik yig‘indisi).
Izohlar
Yashirin shartnoma nazariyasiga asoslangan modellarda, masalan Kostas Azariadis modelida, ish beruvchilar ish haqini kamaytirishda qiyinchiliklarga duch keladi. Ish beruvchilar ko‘pincha ish haqini pasaytirish o‘rniga ishdan bo‘shatishni tanlaydi. Azariadis tavakkalga moyil bo‘lmagan ishchilar va tavakkalga neytral ish beruvchilar sharoitida ishdan bo‘shatish imkoniyati bo‘lgan shartnomalar optimal ekanini ta’kidlagan.[2]
Keynschilik nazariyada majburiy ishsizlik umumiy talab yetishmasligi bilan bog‘liq bo‘lib, bu talab yetishmasligidan kelib chiqadigan ishsizlikka yaqin tushunchadir.
Samaradorlik ish haqi' modellari ish beruvchilar ishchilarga bozor muvozanatidan yuqori ish haqi to‘lashini, ularning unumdorligini oshirish uchun zarur deb tushuntiradi.[1] Tavakkal qilishga asoslangan modellarda ish beruvchilar ishchilar ishni tashlab qo‘yishidan xavotirda bo‘ladi, chunki ular boshqa ishga o‘tib ketishi mumkin. Shu sababli ish beruvchilar yuqoriroq ish haqi to‘lab, tavakkal qilishni qimmatlashtiradi.[1] Barcha firmalar shunday qilganda, muvozanat yuzaga keladi va ishsizlar mavjud ish haqi darajasida ishlashga tayyor bo‘lib qoladi.[3]
Robert Barro va Herschel Grossman kabi tadqiqotlarni o‘z ichiga olgan nomuvozanat makroiqtisodiy yondashuvdan so‘ng, Edmond Malinvaud klassik ishsizlik (ish haqi juda yuqori bo‘lganda) va Keyns ishsizlik (talab yetishmasligi)ni ajratib ko‘rsatgan.[1]
Nuqtai nazarlar
Ko‘plab iqtisodchilar uchun majburiy ishsizlik muhim real hodisa hisoblanadi.[5] Biroq hamma iqtisodchilar ham bu tushunchani qabul qilmaydi.
Mancur Olson Buyuk depressiya kabi voqealarni majburiy ishsizlik tushunchasisiz tushuntirib bo‘lmasligini ta’kidlagan.[6]
Boshqa iqtisodchilar, jumladan Robert Lucas, Jr., majburiy ishsizlik real tushuncha emasligini aytadi va barcha ishsizlikda ixtiyoriy element mavjud deb hisoblaydi.[7]
Majburiy ishsizlik qidiruv va moslashuv nazariyalarida ham murakkab tushuncha hisoblanadi.[8]
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Taylor 2008.
- ↑ De Vroey 2002, s. 384.
- ↑ Shapiro & Stiglitz 1984.
- ↑ Tsoulfidis 2010, s. 294.
- ↑ McCombie 1987, s. 203.
- ↑ Olson 1982, s. 195.
- ↑ Lucas 1978, s. 354.
- ↑ Andolfatto 2008.