Kontent qismiga oʻtish

Serfiraz xonim

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Serfiraz xonim
Tugʻilishi Oysha Lah
tax. 1837
Tokat, Usmoniylar imperiyasi (hozirgi Turkiya)
Vafoti 1905-yil 9-iyun
Bebek saroyi, Bebek, Istanbul, Usmonli imperiyasi
Dafn etilgan joy
Shahzoda Ahmad Kamoliddin maqbarasi, Yahyo Afandi qabristoni, Istanbul
Turmush oʻrtogʻi
Abdulmajid I
(turm. 1851; vaf. 1861)
Farzandlari
Toʻliq nomi
turkcha: Ayşe Serfiraz Hanım
usmonli turkcha: سرفراز خانم‎‎
Uy Lah (tugʻilganda)
Usmoniylar (nikoh orqali)
Otasi Lah Usmon bey
Onasi Zeliha xonim
Dini Islom, sunniylik

Serfiraz xonim (usmonli turkcha: سرفراز خانم‎‎ – „gʻolib“ yoki „magʻrur“; tugʻilgan paytdagi ismi – Ayşe Lah; tax. 1837-yilda tugʻilgan – 1905-yil 9-iyunda vafot etgan) – Usmoniylar davlati sultoni Abdulmajid I ning xotinlaridan biri.

Yoshligi

Serfiraz xonim 1837-yilda tugʻilgan[1]. Asl ismi – Oysha Lah[2]. Tokatda yashab qolgan kelib chiqishi abxazlardan boʻlgan Lah oilasi aʼzosi edi. Otasining ismi – Lah Usmon bey, onasi esa Tapsin oilasidan boʻlgan Zeliha xonim boʻlgan[3]. Oyshaning Rano xonim ismli singlisi bor edi[4].

Nikohi

Serfiraz 1851-yilda Abdulmajidga turmushga chiqqan[1] va unga „Oltinchi iqbol“ unvoni berilgan. 1852-yil 12-iyunda nikohdan 1 yil oʻtib, u Çırağan saroyida oʻzining birinchi farzandi, oʻgʻli Shahzoda Usmon Sayfiddinni dunyoga keltirgan. Shahzoda 3 yoshida vafot etgan[5][2]. 1853-yilda Serfiraz „Toʻrtinchi iqbol“[6], 1854-yilda „Uchinchi iqbol“, 1856-yilda esa „Ikkinchi iqbol“ darajasiga koʻtarilgan[7][8]. 1857-yil 30-sentyabrda u ikkinchi farzandi Bedihe Sulton (Bediya Sulton deb ham atalgan) ismli qizini dunyoga keltirgan. Biroq qizi 1 oyligida vafot etgan[9]. Oradan 2 yil oʻtib, 1860-yil 25-iyulda u uchinchi farzandi, oʻgʻli Shahzoda Salim Sulaymon dunyoga kelgan[10][2].

Abdulmajidning sevimli xotini sifatida

Serfiraz xonim sultonning eng sevimli va erka ayoli sifatida tanilgan. Unga Yıldız saroyi hadya qilingan edi[11]. Baʼzan u Dolmabahçe saroyidagi oʻz turar-joyini tark etib, uzoq vaqt yashash uchun Yıldız saroyiga koʻchib oʻtardi[12]. Serfiraz xonim gʻarb musiqasini juda yaxshi koʻrgan. Gʻarb musiqa asboblari va ularni chalishni bilgan musiqachilar uchun juda katta mablagʻlar sarf etgan. Uning nabirasining soʻzlariga koʻra, otasi Shahzoda Salim Sulaymonning musiqaga boʻlgan ishtiyoqi ham aynan onasidan meros boʻlib oʻtgan[13].

Zamondosh tarixchi Ahmed Cavdet poshoning yozishicha, Abdulmajid Serfirazni juda qattiq yaxshi koʻrib, unga sehrlanib qolgani uchun hech bir xatosi uchun jazo bera olmagan. Sulton Abdulmajidga boʻlgan bunday taʼsiri tufayli birov Serfirazga qarshi gapira olmagan, unga toʻliq erkin harakatlanish huquqi berilgan. Serfiraz hatto hijob va jinsiy segregatsiya cheklovlaridan ham ozod etilgan. Saroydagi boshqa ayollar Serfirazga hasad qila boshlagan, chunki u sultonning oʻzidan boshqa hech bir ayol bilan uchrashishiga ruxsat bermagan. U hatto Abdulmajidning oʻz farzandlari bilan aloqasini ham cheklab qoʻygan, chunki sulton bolalarini koʻrish bahonasida ularning onalari bilan uchrashib qolishini istamagan. Bundan tashqari, Serfiraz va sulton Abdulmajid saroydan chiqib, jamoat joylari va Beyoğluda ham birga koʻrinish bergan. Bu erkinlik konservativ qarashdagi kishilar nazarida sultonlik nufuzini poymol qiluvchi holat sifatida baholanganligi sababli sulton bu holatdan iztirob chekkan, biroq bu holatni toʻxtatishga qodir boʻlmagan[14].

Tarixchi Cevdat posho keltirgan bir latifa Abdulmajid va Serfiraz xonim oʻrtasidagi munosabat mohiyatini ochib beradi. Bir kuni sulton haramda Serfirazning xonasiga borganda u eshikni ochmagan. Sulton eshikni ochishni talab qilib, nima uchun ochmayotganini soʻraganida, Serfiraz: „Bizga odob oʻrgatish uchun Rizo poshodek odam tayinlandi, demak biz behayo ekanmiz-da. Agar men behayo boʻlsam, unda mana shunday nojoʻya ish qilishim mumkin“, deb javob bergan ekan. Buni eshitgach, sulton undan uzr soʻrab: „Men shunday qilishga majbur boʻldim, lekin sen biroz vaqt bunga eʼtibor bermay tur“, degan. Abdulmajid ichkariga kirish uchun eshikni sindirishga majbur boʻlgan. Yana bir safar u ruxsatsiz Dolmabahçe saroyidan Yıldız saroyiga ketib qolgan. Sulton unga ortiga qaytishni buyurganida u buyruqqa boʻysunmagan. Shu sababli sultonning shaxsan oʻzi u yerga borib, uni qaytarib olib kelishiga toʻgʻri kelgan[14].

Kichik Fesli bilan munosabati

1855–1856-yillarda Serfiraz xonim Kichik Fesli ismli arman yigit bilan munosabat oʻrnatgan. U yigitga juda koʻp pul sarflagan. Shov-shuv shunchalik katta boʻlganki, yigit sulton farmoni bilan otib tashlangan. Serfirazning xizmatida boʻlgan Zulfitob xonimning soʻzlariga koʻra, Serfiraz mutlaqo aybsiz boʻlib, bu mojaro uning dushmanlari, jumladan, Abdulmajidning ikkinchi xotini Şevkefza Kadin tomonidan uyushtirilib, boʻrttirilgan. Bu mojarodan soʻng Serfirazning taʼsiri va qudrati susaya boshlagan[11][15][16].

Xarajatlari va qarzlari

Tarixchi Cevdat poshoning taʼkidlashicha, Serfiraz xonim barcha „isrofgarchilik va buzuqlik“ning asosiy sababchisi boʻlgan. U Serfirazni „vasvasaga soluvchi“ deya taʼriflaydi va uning imkon qadar koʻp zarar yetkazganini yozadi. Tarixchining fikricha, nafaqat sultonning shaxsiy xazinasi, balki butun dunyo xazinalari ham uning xarajatlari uchun yetmagan boʻlar edi. Serfiraz xonim bozorlarda yurib, qarzga botib yurgan. 1855-yilda Abdulmajidning opa-singillari, qizlari va xotinlari 288 000 hamyon miqdorida taxminan 1,15 million funt sterling qarz boʻlishgani aytiladi. Shundan 125 000 hamyon, taxminan 500 000 funt sterlingning oʻzi Serfirazning qarzlari boʻlgan[17][18][19][13].

Abdulmajid esa, aksincha, unga hech narsa deya olmagan. Hatto saroy xodimlari uchun katta qiyinchilik bilan 15 000 hamyon oltin toʻplab, shundan 5000 hamyonni Serfirazga bergan. Tarixchi Cevdat Serfirazni nazarda tutgan holda „bir ayolning ishtiyoqi tufayli butun davlat qulashi alomatlari koʻrinmoqda“, deya qayd etgan[20].

Inqirozi va bevalik yillari

Oxir-oqibat mojarolar, haddan ortiq xarajatlar va uning takabburligi, dushmanlarining Abdulmajidga koʻrsatgan bosimi bilan bir boʻlib, Serfirazning inoyatdan qolishiga olib kelgan va unga Dolmabahçe saroyiga kirishi taqiqlangan.

Sultonning marhamatidan mahrum boʻlgach, Serfiraz va uning 1 yoshli oʻgʻli Shahzoda Sulaymon Ortaköydagi bir saroyda yashay boshlashgan[21].

1898-yil mart oyida Serfiraz xonim sulton Abdulhamid II ning qizi Naime Sulton va G‘ozi Usmon poshoning oʻgʻli Kamoliddin poshoning toʻyida ishtirok etgan[22].

Abdulhamid II ning qizi Oysha Sulton oʻzining xotiralarida otasining hukmronligi davrida Serfiraz xonim Ramazon bayramlariga kelib turganini va har doim Rahime Perestu Sultonning yonida oʻtirganini qayd etgan[23].

Vafoti

Serfiraz xonim oʻgʻli bilan birga uning Bebek saroyida yashagan[24]. Oʻsha yerda 1905-yil 9-iyunda vafot etgan va Istanbulda joylashgan Yahyo Afandi qabristonidagi Shahzoda Ahmad Kamoliddin maqbarasida dafn etilgan[10][1][2].

Farzandlari

Ismi Tugʻilgan Vafot etgan Izohlar
Shahzoda Usmon Sayfiddin 1852-yil 9-iyun[10][25] 1855-yil 2-iyul[10][25] Çırağan saroyida tugʻilgan[10]. Vafotidan keyin Yovuz Salim masjidida dafn etilgan[10].
Bedihe Sulton 1857-yil 30-sentyabr[26][27] 1858-yil 12-iyul[26][27] Bedia Sulton deb ham ataladi. Vafotidan keyin Gülistu Kadın maqbarasida dafn etilgan[26].
Shahzoda Salim Sulaymon 1860-yil 25-iyul[10][27][1] 1909-yil 16-iyul[1] 5 marta uylangan, 2 oʻgʻil va 1 qiz farzandi boʻlgan.

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Brookes 2010, s. 290.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Milanlıoğlu 2011, s. 5 n. 17.
  3. ↑ Akyıldız, Ali. Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi, 2018 — 696-bet. 
  4. ↑ ; Ramazan TuğPadişahın himayesinde Osmanlı Kızılay Cemiyeti 1911-1913 yıllığı. Türkiye Kızılayı Derneği, 2013 — 231, 533-bet. ISBN 978-605-5599-14-0. 
  5. ↑ Uluçay 2011, s. 214, n. 30.
  6. ↑ Uluçay 2011, s. 212 n. 24.
  7. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 595.
  8. ↑ Milanlıoğlu 2011, s. 5. 17.
  9. ↑ Uluçay 2011, ss. 214, 231.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Uluçay 2011, s. 214.
  11. ↑ 11,0 11,1 Uluçay 2011, s. 213.
  12. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 596.
  13. ↑ 13,0 13,1 Milanlıoğlu 2011, s. 10.
  14. ↑ 14,0 14,1 Sancak 2019, s. 44.
  15. ↑ Sakaoğlu 2008, ss. 596–597.
  16. ↑ Milanlıoğlu 2011, s. 9.
  17. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 597.
  18. ↑ Badem, Candan. The" Ottoman Crimean War: (1853 - 1856). BRILL, 2010 — 300-bet. ISBN 978-9-004-18205-9. 
  19. ↑ Sancak 2019, s. 52.
  20. ↑ Sancak 2019, s. 53.
  21. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 598.
  22. ↑ Brookes 2010, ss. 160, 285.
  23. ↑ Brookes 2010, s. 185.
  24. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 599.
  25. ↑ 25,0 25,1 Paşa 1960, s. 145.
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 Uluçay 2011, s. 231.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 Paşa 1960, s. 146.

Adabiyotlar

  • Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5. 
  • Castiglione, Frank. Family of Empires: The Pisanis in the Ottoman and British Empires, 2016. 
  • Milanlıoğlu, Neval. Emine Naciye Sultan'ın Hayatı (1896-1957), 2011. 
  • Paşa, Ahmed Cevdet. Tezâkir. [2]. 13 - 20, Volume 2. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1960. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları: Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kandınefendiler, Sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-6-051-71079-2. 
  • Sancak, Betül. A Critical Approach Toward Cevdet Pasha's Understanding of Reform: Granviziers, Sultans, and Society in the Context of Tezakir and Maruzat, 2019. 
  • Uluçay, M. Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ötüken, 2011. ISBN 978-9-754-37840-5. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Serfiraz_xonim&oldid=771308" dan olindi