Ibn Zulaq

Abu Muhammad ibn al-Hasan ibn Ibrohim ibn Zulaq al-Laysiy (taxm. 919–996), odatda Ibn Zulaq (yoki Ibn Zavlaq) nomi bilan tanilgan, Misrning mahalliy tarixiga, xususan, u yerdagi Ishxidiylar sulolasi va Fotimiylar xalifaligining dastlabki yillariga bagʻishlangan asarlar yozgan misrlik tarixchi edi.

Ibn Zulaq 918/919-yilda Misrda tugʻilgan va u yerda 996/997-yilda vafot etgan. Uning asarlarining aksariyati toʻgʻridan toʻgʻri saqlanib qolmagan, biroq keyingi tarixchilar, masalan, Ibn Said al-Magʻribiy (13-asr), al-Maqriziy (15-asr) va Ibn Hajar al-Asqaloniy (16-asr) tomonidan keng qoʻllanilgan va uning nomi koʻp marotaba keltirib oʻtilgan.

Uning asarlari orasida Misr noiblari va qozilari tarixi (bu asar 9-asr allomasi al-Kindiyning shu yoʻnalishdagi ishini davom ettiradi), vazirlar xonadoni hisoblangan al-Mazoraiy oilasi tarixi; hamda Ishxidiylar sulolasi asoschisi Muhammad ibn Tugʻj al-Ixshid va ishxidiylar hokimi Abul-Misk Kofur haqida kitoblar bor edi. Ayniqsa, al-Ixshid tarjimai holi uning oʻgʻli Abul-Hasan Ali ibn al-Ixshid (h. 961–966) hukmronligining boshida, uning iltimosiga binoan yozilgani aytiladi. Ichki maʼlumotlarga boyligi bilan ajralib turadigan bu asar Ibn Zulaqning oʻsha davr Misr hukmron doiralari bilan juda yaqin aloqada boʻlganini koʻrsatadi. Ali bu asari uchun Ibn Zulaqni saxiylik bilan mukofotlagan va bundan koʻrinadiki, u ishxidiy zodagonlarining boshqa yuksak mansabdor aʼzolari uchun ham ular haqidagi madhiyalar yozish toʻgʻrisida buyurtmalar olgan.

Fotimiylarning Misrni zabt etishi (969)dan soʻng, Ishxidiylar tuzumining koʻplab ilmli arboblari kabi, Ibn Zulaq ham tezda yangi tuzumga moslashdi va xalifa al-Muizz li-Din Allohdan (h. 953–975) tortib, vazir Ibn Killisgacha boʻlgan hokimiyat doiralariga kirish imkoniyatini saqlab qoldi. Bu unga al-Muizz tarixi, ehtimol, uning vorisi al-Aziz Billoh (h. 975–996) tarixini ham yozish imkonini berdi. Zabt etishga boshchilik qilgan lashkarboshi Johar tarjimai holi keyingi Ismoiliy manbalarda keltiriladi. Vladimir Ivanov uning, ehtimol, al-Muizz haqidagi asarning bir qismi boʻlganini taxmin qilgan. Yana bir asari – Misr va Iroqni qiyoslash – ehtimol, fotimiylar tomonidan ataylab targʻibot asari sifatida buyurtma qilingan. Tarixchi Yaakov Levning qayd etishicha, bu asar nafaqat „oʻzlarining yangi mulki boʻlgan Misrni ulugʻlash“ga, balki „raqib Abbosiylar xalifaligi va uning Buvayhiy hukmdorlari oʻtirgan Iroq ahamiyatini bir paytning oʻzida kamsitish“ga ham qaratilgan edi. Uning Misr tarixi (Tarixi Misr) asari vafotidan soʻng avval oʻgʻli Abul-Husayn, soʻngra nabirasi tomonidan davom ettirilgan.

Hokim doiralarga kirish huquqiga ega boʻlgan zamondosh guvoh sifatida, Ibn Zulaq Ishxidiylar, Misrning fotimiylar tomonidan zabt etilishi va u yerdagi fotimiylar hukmronligining dastlabki davri boʻyicha „eng ishonchli manba“ hisoblanadi, biroq aynan uning asarlarini homiylik qilgan shu doiralarga boʻlgan yaqinligi asarlarining haqqoniyligiga shubha tugʻdiradi. Shunga qaramay, deyarli hech qanday boshqa zamondosh manba saqlanib qolmagani sababli, uning maʼlumotlarini solishtirib tekshirish amri mahol. 14-asr tarixchilari Baybars al-Mansuriy va an-Nuvayriyning bayonlari uning ayrim maʼlumotlarini tasdiqlasa-da, ularning oʻzlari ham manba sifatida Ibn Zulaqdan foydalangan-foydalanmaganini aniqlash qiyin.

Adabiyotlar

• Gottheil, Richard (1907). "Al-Hasan ibn Ibrohim ibn Zulaq". Journal of the American Oriental Society 28: 254–270. doi:10.2307/592773. https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_1907_28_0/page/254. 
• Lev, Yaacov (1979). "Fotimiylarning Misrni zabt etishi — harbiy, siyosiy va ijtimoiy jihatlar". Israel Oriental Studies 9: 315–328. ISSN 0334-4401. 
• Lewis, B., ed (1971). "Ibn Zulaq". Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 979. OCLC 495469525. http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_3428. 
• Sayyid, Ayman Fuʾād (1977). "Misrdagi fotimiylar tarixining ayrim manbalari haqida yangi yoritishlar". Annales islamologiques XIII: 1–41.