Husayn ibn Xarmil
Izz ud-Din Husayn ibn Xarmil al-Gʻuriy (forscha: حسین بن خرمیل) — otasiga nisbat berib Ibn Xarmil nomini olgan eroniy harbiy yetakchi. Gʻuriylar sulolasi xizmatida faoliyat yuritgan va keyinchalik Hirot hamda uning atrofidagi hududlarning yarim mustaqil hukmdoriga aylangan.
Kelib chiqishi va faoliyati
Husayn Gurzivon (Guzgon) hududidan boʻlgan[1]. U Gʻuriylar xizmatida boʻlgan harbiy amaldor Xarmilning oʻgʻli edi. Xarmil Alovuddin Husaynning Gʻaznaviy hukmdori Bahromshohga qarshi urushlarida muhim rol oʻynagan[2].
Husaynning nomi manbalarda dastlab Hindistonga nisbatan uyushtirilgan Gʻuriylar yurishlari rahbarlari qatorida tilga olingan. 1185/1186-yilda sulton Muhammad Gʻuriy uni Shimoliy Panjobdagi Sialkot shahriga hokim etib tayinladi. 1194-yilda Husayn yana bir gʻuriy sarkarda Qutbiddin oyboq bilan birga Hindgang tekisligining sharqiy qismiga uyushtirilgan yurishga boshchilik qildi. Bu yurish davomida ular Narayanlar hukmdorini qatʼiy magʻlub etib, Audni egalladilar. Taxminan 1198-yilda Husayn Gʻuriy shahzodasi Nosiriddin Muhammad Xarnak bilan birga ilgari Gʻuriylar davlatining shimoliy hududlarini talon-toroj qilgan Qoraxitoylar qoʻshiniga pistirma uyushtirdi[3].
1202-yilda Mu’izzning ukasi va hamhukmdori, Gʻuriylar davlatining oliy hukmdori Gʻiyosiddin Muhammad kasallikdan vafot etdi va oʻrniga Mu’izz sulola rahbari sifatida taxtga chiqdi. Biroq Gʻiyosiddinning vafotidan koʻp oʻtmay Xorazmshohlar hukmdori Muhammad Xorazmshoh Gʻuriylar davlatiga bostirib kirib, Hirotni qamal qildi. Mu’izz Husayn bilan birgalikda tez orada Muhammadni Hirotdan chekinishga majbur qilib, uni Xorazmgacha taʼqib qildi. U yerda Gʻuriylar qoʻshini Xorazmshohlar poytaxti Gurganjni qamal qildi.
Muhammad umidsizlikdan Qoraxitoylardan yordam soʻradi va ular koʻmak uchun qoʻshin yubordilar. Qoraxitoylar bosimi sababli Mu’izz qamalni toʻxtatib, qoʻshinini oʻz yurti Gʻurga qaytarishga majbur boʻldi. Biroq Gʻuriylar qoʻshini Xorazmshohlar pistirmasiga uchradi va 1204-yilda Andxoʻy yaqinida magʻlubiyatga uchradi. Jang davomida Gʻuriylar qoʻshinining koʻp qismi halok boʻldi. Mu’izz qochib qutulishga muvaffaq boʻldi. Husayn ham oʻzining 5 000 kishilik shaxsiy qoʻshini bilan qochib chiqdi[1]. Keyinchalik Husayn Hirot va Taliqon hokimi etib tayinlandi.
Hokimiyatni mustahkamlashi va vafoti
1206-yilda Mu’izzning vafotidan soʻng Gʻuriylar davlati tez sur’atlarda zaiflashdi. Shu davrda Husayn Gʻuriylardan mustaqilligini eʼlon qilib, Hirot mudofaasini mustahkamlashga kirishdi. Biroq 1208-yilda Muhammad Xorazmshoh yana Gʻuriylar hududiga bostirib kirib, Husaynni Xorazmshohlar hukmronligini tan olishga majbur qildi. Muhammad Gʻuriylar hududiga chuqur kirib borayotgan paytda Qoraxitoylar tomonidan magʻlub etilib, asir olindi. Bu Husaynga yashirin tarzda Gʻuriylar hukmdori Gʻiyosiddin Mahmud bilan muzokara olib borish imkonini berdi. Muzokaralar samara bermadi va Gʻiyosiddin Mahmud Husaynga qarshi qoʻshin yubordi, ammo bu qoʻshin ham magʻlubiyatga uchradi[1].
Shu orada Husaynga ishonmagan Muhammad Xorazmshoh Izz ud-Din Jaldikni Hirotni nazorat qilish uchun yubordi. Jaldik yashirin ravishda Husaynni qatl etishni buyurdi. Jaldik tez orada Husaynni hibsga oldi, ammo Husaynning vaziri Xvaja as-Sohib tezda Xorazmshohlarga qarshilik koʻrsatib, yana Gʻuriylarga sadoqat bildirdi[4]. Shundan soʻng Jaldik Xoʻja as-Sohibga qarshilikni toʻxtatmasa, Husaynni oʻldirish bilan tahdid qildi. Biroq Xoʻja qarshilikni davom ettirgani sababli Jaldik tez orada Husaynni qatl ettirdi[5].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Bosworth 1997, s. 37.
- ↑ Maddison 1997, s. 346.
- ↑ Richards 2010, s. 36.
- ↑ Richards 2010, s. 128.
- ↑ Richards 2010, s. 129.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. „The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)“, . The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods. Cambridge: Cambridge University Press, 1968 — 1–202-bet. ISBN 0-521-06936-X.
- Richards, D.S.. The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 3. Ashgate Publishing, 2010 — 1–344-bet. ISBN 9780754669524.
- Bosworth, C. Edmund (1997). "EBN ḴARMĪL". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 3. London et al.: C. Edmund Bosworth. 37 b. http://www.iranicaonline.org/articles/ebn-karmil.
- Richards, D.S.. The Chronicle of Ibn Al-Athīr for the Crusading Period from Al-Kāmil Fīʼl-taʼrīkh: The years 541-589. Ashgate Publishing, 2007 — 1–437-bet. ISBN 9780754640783.
- Maddison, Francis. Science, Tools & Magic: Body and spirit, mapping the universe. The Nour Foundation, Azimuth Editions & Oxford University Press, 1997 — 1–422-bet. ISBN 9780197276105.