Gʻiyosiddin Muhammad (Gʻuriylar)

Gʻiyosiddin Muhammad
غیاث‌ الدین محمد بن سام
Gʻiyosiddin Muhammad; غیاث‌ الدین محمد بن سام
	Shamsuddin; Gʻiyosiddin
	; Gʻiyosiddin Muhammadning Dushanbedagi haykali
Gʻuriylar davlati sultoni
Saltanat	1163 — 1203-yil 11-fevral
Oʻtmishdoshi	Sayfiddin Muhammad
Davomchisi	Muhamamd Gʻuriy
Tugʻilishi	1140 ; Firuzkuh, Gʻur viloyati (hozirgi Afgʻoniston)
Vafoti	1203-yil 13-mart (62-63 yoshda) ; Hirot
Farzandlari	Gʻiyosiddin Mahmud
Otasi	Bahouddin Sam I
Dini	Islom (sunniylik)

Gʻiyosiddin Muhammad (forscha: غیاث‌ الدین محمد بن سام‎‎), shuningdek, Gʻiyosiddin Gʻuriy (tax. 1140 — 1203-yil 13-mart) — 1163-yildan 1203-yilgacha Gʻuriylar davlati sultoni. Gʻiyos va ukasi Muhammad Gʻuriy oʻrtasidagi ikki hokimlik (diarxiya) davrida ukasi Gʻuriylar davlatining sharqiy qismini boshqargan, Gʻuriylar sharqiy islom olamining eng qudratli davlatlaridan biriga aylangan.

Hukmronligining dastlabki yillarida Gʻuriylar taxtiga daʼvogarlarni magʻlub etib, Xorazmshohlar davlati bilan Xuroson ustidan hukmronlik uchun kurash olib bordi. 1175-yilda Gʻazna va Hirotni egalladi hamda 1200-yilda hozirgi Afgʻoniston hududining katta qismi va unga tutash mintaqalar ustidan, gʻarbda esa Bastam va Gʻorgongacha boʻlgan yerlar ustidan nazorat oʻrnatdi. Ukasi Muhammad Gʻuriy imperiyaning sharqiy qismini (Bengaliyagacha) boshqarish va kengaytirishda yordam berdi hamda Gʻiyosga nihoyatda sodiqlik va itoat bilan xizmat qildi. Gʻiyos 1203-yilda vafot etdi va uning oʻrnini Muhammad egalladi.

Hayoti

Gʻiyos 1140-yilda tugʻilgan^[1]. U 1149-yilda qisqa muddat Gʻuriylar sulolasi hukmdori boʻlgan Bahouddin Sam I ning oʻgʻli edi. Juzjoniyning „Tabaqoti Nosiriy“ asariga koʻra, tugʻilgan paytdagi ismi ukasi Muhammad Gʻuriyniki kabi Muhammad boʻlgan. Gʻiyosiddinning bolalik davrida onasi uning qoramtir rangiga koʻra Habshi deb atagan. Shahzodalik unvoni "hamsuddin boʻlgan. Taxtga chiqqach esa oʻzini Gʻiyosuddin yoki Gʻiyosiddin deb atagan^[2].

Gʻiyos yoshligida ukasi Muhammad bilan birga amakisi Alovuddin Husayn tomonidan qamoqqa olingan. Biroq keyinchalik Alovuddinning oʻgʻli Sayfiddin Muhammad ualrni ozod etgan^[3]. 1163-yilda Sayfiddin vafot etgach, Gʻuriy zodagonlari Gʻiyosni qoʻllab-quvvatlab, uning taxtga chiqishiga yordam bergan^[4].

Hukmronligi

Gʻiyos taxtga chiqqach, ukasi yordamida Gʻuriylar sulolasiga mansub Abulabbos ismli raqib sardorni yoʻq qildi. Biroq bu Gʻuriylar oilasidagi nizolarning yakuni emas edi. Tez orada amakisi Faxriddin Masud taxt daʼvosida Hirot va Balxdagi saljuq hokimi Yildiz bilan ittifoq tuzdi^[4]. Biroq bu ittifoqni Ragʻi Zar jangida Gʻiyos va Muhammad tor-mor etdi. Jang davomida Gʻiyos saljuq hokimini magʻlub etib oʻldirdi, soʻngra Zamindavar, Badgʻis, Gʻarchiston va Guzgonni egalladi. Gʻiyos Faxriddinni afv etib, uni Bomiyon hokimi lavozimiga qayta tikladi. Keyinchalik Faxriddin vafot etgach, uning oʻrnini oʻgʻli Shamsiddin Muhammad ibn Mas’ud egalladi. U tez orada Qoraxitoylar davlatidan Balx, Chagʻoniyon, Vaxsh, Jarum, Badaxshon va Shigʻnonni tortib oldi. Buning evaziga Gʻiyos tomonidan sulton unvoni bilan taqdirlandi^[5].

1173-yilda Gʻiyos Gʻaznaga yurish qilib, shaharni Gʻaznaviylardan tortib olgan oʻgʻuzlarni magʻlub etdi. Soʻng ukasi Muhammadni Gʻazna hokimi etib tayinladi^[4]. Ikki yil oʻtib, Hirot va Pushangni saljuq hokimi Bahouddin Toʻgʻruldan tortib oldi. Koʻp oʻtmay, Seyiston hukmdori Tojiddin Harb ibn Muhammad Gʻiyos hokimiyatini tan oldi. Shuningdek, Kirmonni nazorat qilayotgan oʻgʻuz turklari ham uning suverenitetini eʼtirof etdi^[6].

Xuddi shu davrda Xorazmshohlar shahzodasi Sultonshoh, ukasi Takash tomonidan Xorazmdan haydab chiqarilgach, Gʻurdan panoh izlab, Gʻiyosdan harbiy yordam soʻradi. Biroq Gʻiyos unga yordam bermadi. Natijada, Sultonshoh Qoraxitoylar davlatidan yordam olib, Gʻuriylarning shimoliy hududlarini talon-taroj qila boshladi. 1186-yilda Gʻiyos ukasi Muhammad bilan birga Lahorni egallab, u yerda soʻnggi Gʻaznaviy hukmdor Xusrav Malikni qatl ettirish orqali turkiy Gʻaznaviylar sulolasiga barham berdi^[4]^[7]. Bomiyon va Seyiston hukmdorlari hamda ukasi Muhammad yordamida Gʻiyos 1190-yilda Marvirudda Sultonshoh qoʻshinlarini tor-mor etdi. Shuningdek, Sultonshohning Xurosondagi hududlarining katta qismini oʻziga qoʻshib oldi. Oradan koʻp oʻtmay Xorazmshohlar bilan Gʻuriylar oʻrtasida yana urush boshlandi. Takash Hirotga hujum qildi, Qoraxitoylar esa Guzgonga bostirib kirdi. Biroq Gʻiyos ularning har ikkisini ham magʻlub etdi.

1200-yilda Takash vafot etgach, uning oʻrnini Muhammad (Alovuddin unvonini olgan) egalladi. Bu xabarni birinchilardan boʻlib Gʻiyos va Muhammad eshitdi. Bir necha hafta ichida aka-uka qoʻshinlarini gʻarbga, Xurosonga tomon yoʻnaltirdi. Nishopurni egallagach, Muhammad Ray tomon yurish uchun yuborildi. Biroq Muhammad qoʻshinlarini nazorat qila olmadi va Goʻrgondan nariga oʻta olmadi. Bu esa Gʻiyosning tanqidiga sabab boʻlib, aka-uka oʻrtasida yagona qayd etilgan kelishmovchilikka sabab boʻldi^[8]^[9]. Gʻiyos Faxriddin Masudning oʻgʻli Tojiddin Zangiyni Saraxs hokimi etib tayinladi. Yana bir Gʻuriy amaldor Nosiriddin Muhammad Xarnak esa Marv hokimi etib tayinlandi.

Vafoti

Gʻiyos 1203-yil 13-martda Hirotda vafot etdi^[11]. Uning oʻrnini ukasi Muhammad egalladi. Muhammad tezda Hindistondan Gʻurga qaytib kelib, Gʻuriy zodagonlari qoʻllab-quvvatlashiga erishdi. Zodagonlar Muhammadni Firuzkuhda Gʻuriylar davlatining sultoni deb eʼlon qildilar.

Gʻiyosiddin Muhammad Hirot jome masjidida dafn etilgan boʻlib, masjidning shimoliy darvozasi yonida uning nomi bilan maqbara qurilgan edi^[10]. Biroq mazkur maqbara 1950-yillarda masjidni taʼmirlash jarayonida buzib tashlangan va darvoza yangi loyiha asosida qayta qurilgan^[12] .

Juma masjidining kalit-teshik shaklidagi ravoqi (Gʻaznaviylar uslubi)
Gʻiyosiddin maqbarasi, peshtoqning ichki qismi
Gʻiyosiddin maqbarasining kufiy yozuvlari
Gʻiyosiddin maqbarasidagi nasx yozuvi

Manbalar

↑ David C. Thomas. The Ebb and Flow of the Ghūrid Empire (en). Sydney University Press, 2018 — 41-bet. ISBN 978-1-74332-542-1.
↑ * K. A. Nizami „FOUNDATION OF THE DELHI SULTANAT“, . A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526), Second, The Indian History Congress / People's Publishing House, 1970 — 155–156-bet. OCLC 31870180.
↑ History of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 186.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 The Iranian World, C. E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, ed. J. A. Boyle, John Andrew Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 161-170.
↑ History of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 189.
↑ Encyclopedia Iranica, Ghaznavids, Edmund Bosworth, Online Edition 2007, (LINK^[Usurped!])
↑ electricpulp.com „GHAZNAVIDS – Encyclopaedia Iranica“. iranicaonline.org.
↑ Ahmad Hasan Dani et al. History of civilizations of Central Asia, vol. IV, Delhi, Motilal Banarsidass Pub. (1999) ISBN 81-208-1409-6, p182
↑ E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936. BRILL, 11 November 1987. ISBN 9004082654.
↑ ^10,0 ^10,1 Flood, Finbarr Barry. Objects of Translation: Material Culture and Medieval "Hindu-Muslim" Encounter (en). Princeton University Press, 12 July 2022 — 105–106-bet. ISBN 978-1-4008-3324-5.
↑ Mohammad Habib „THE ASIATIC ENVIRONMENT“, . A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526), Second, The Indian History Congress / People's Publishing House, 1992 — 44-bet. OCLC 31870180. „At this juncture Sultan Ghiyasuddin Ghuri died at Herat on 27 Jamadi I.A H 599 (13 March A.D 1203)“
↑ Hillenbrand, Robert. The Ghurid Tomb at Herat, in Cairo to Kabul: Afghan and Islamic Studies. London, 2002: W. Ball and L. Harrow, 2002 — 123-143-bet.

Adabiyotlar

C. Edmund, Bosworth (2001). "GHURIDS". Encyclopaedia Iranica, Online Edition. http://www.iranicaonline.org/articles/ghurids. <!--->
Bosworth, C. E. „The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)“, . The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods. Cambridge: Cambridge University Press, 1968 — 1–202-bet. ISBN 978-0-521-06936-6.
"G̲h̲ūrids". Leiden and New York: BRILL. 2012. ISBN 9789004161214. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ghurids-COM_0239?s.num=2&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Ghur.

Gʻiyosiddin Muhammad (Gʻuriylar) Gʻuriylar sulolasi
Oldingisi Sayfiddin Muhammad	Gʻuriylar sultonligi sultoni 1163—1202	Keyingisi Muhammad Gʻuriy

[1] David C. Thomas. The Ebb and Flow of the Ghūrid Empire (en). Sydney University Press, 2018 — 41-bet. ISBN 978-1-74332-542-1.

[2] * K. A. Nizami „FOUNDATION OF THE DELHI SULTANAT“, . A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526), Second, The Indian History Congress / People's Publishing House, 1970 — 155–156-bet. OCLC 31870180.

[3] History of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 186.

[Bosworth112-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 The Iranian World, C. E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, ed. J. A. Boyle, John Andrew Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 161-170.

[5] History of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 189.

[Iranica-Ghaznavids-6] Encyclopedia Iranica, Ghaznavids, Edmund Bosworth, Online Edition 2007, (LINK^[Usurped!])

[7] electricpulp.com „GHAZNAVIDS – Encyclopaedia Iranica“. iranicaonline.org.

[8] Ahmad Hasan Dani et al. History of civilizations of Central Asia, vol. IV, Delhi, Motilal Banarsidass Pub. (1999) ISBN 81-208-1409-6, p182

[9] E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936. BRILL, 11 November 1987. ISBN 9004082654.

[BF-10] 10,0 ^10,1 Flood, Finbarr Barry. Objects of Translation: Material Culture and Medieval "Hindu-Muslim" Encounter (en). Princeton University Press, 12 July 2022 — 105–106-bet. ISBN 978-1-4008-3324-5.

[11] Mohammad Habib „THE ASIATIC ENVIRONMENT“, . A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526), Second, The Indian History Congress / People's Publishing House, 1992 — 44-bet. OCLC 31870180. „At this juncture Sultan Ghiyasuddin Ghuri died at Herat on 27 Jamadi I.A H 599 (13 March A.D 1203)“

[12] Hillenbrand, Robert. The Ghurid Tomb at Herat, in Cairo to Kabul: Afghan and Islamic Studies. London, 2002: W. Ball and L. Harrow, 2002 — 123-143-bet.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]