Alovuddin Husayn
| Alovuddin Husayn | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Sulton al-Muazzam Jahonsoʻz | |||||
| Saltanat | 1149—1161 | ||||
| Oʻtmishdoshi | Bahouddin Sam I | ||||
| Davomchisi | Sayfiddin Muhammad | ||||
| Tugʻilishi |
tax. 1161 Gʻur viloyati | ||||
| Farzandlari |
Alovuddin Otsiz Sayfuddin Muhammad | ||||
| |||||
| Uy | Gʻuriylar | ||||
| Otasi | Izzuddin Husayn | ||||
| Dini | Islom (sunniylik) | ||||
Alovuddin Husayn (forscha: علاء الدین حسین) 1149-yildan 1161-yilgacha Gʻuriylar hukmdori boʻlgan. Gʻuriylarning eng qudratli podshohlaridan biri boʻlib, aynan uning hukmronligi davrida Gʻuriylar sulolasi yuksalish bosqichiga koʻtarilgan.
Hayoti
Sayfiddin Suriy 1149-yildan 1161-yilgacha Gʻuriylar hukmdori boʻlgan[1]. Alovuddinning akasi Sayfiddin Suriy taxtga oʻtirgach, Gʻuriylar davlatini oʻz ukalari oʻrtasida taqsimladi. Jumladan, Faxriddin Masud Tajan daryosi atrofidagi yerlarni oldi, Bahouddin Sam I Gʻur viloyatini, Shihabiddin Muhammad Xarnak Madinni, Shujauddin Ali Jarmasni, Alovuddin Husayn Vaziristonni, Qutbiddin Muhammad esa Varshad Varshni oldi va u yerda mashhur Firuzkuh shahrini barpo etdi[2]. Biroq keyinchalik Sayf oʻz ukasi Qutb bilan janjalga bordi. Qutb Gʻaznaga qochdi va u yerda Gʻaznaviylar sultoni Bahromshoh tomonidan zaharlanibb oʻldirildi.
Ukasi uchun qasos olish maqsadida Sayf 1148-yilda Gʻaznaga yurish qildi va Gʻazna jangida gʻalaba qozondi. Bahrom esa Kurramga qochdi[3]. Bahrom yangi qoʻshin tuzib, yana Gʻaznaga qaytdi. Sayf chekinishga majbur boʻldi. Biroq Gʻaznaviylar qoʻshini uni quvib yetdi va Sangi Suraxda jang boʻldi. Sayf hamda Majduddin Musaviy asir olindi va Puli Yak Toqda xochga tortib qatl etildi. Uning vafotidan soʻng taxtga ukasi Bahouddin Sam I oʻtirdi. Biroq qatl etilgan akalarining qasosini olishga ulgurmay, tez orada tabiiy sabablarga koʻra vafot etdi. Shundan keyin Sayf va Bahouddinning ukasi Alovuddin Husayn Gʻuriylar taxtiga oʻtirdi.
Hukmronligi
Akalarining oʻlimi uchun qasos olish maqsadida Alovuddin 1150-yilda Bahromga qarshi yurish boshladi[4]. Gʻaznaviylar va Gʻuriylar qoʻshinlari Tiginobodda toʻqnashdi va Xarmil Sami Husayn hamda Xarmil Sami Banji koʻrsatgan jasorat tufayli Gʻaznaviylar qoʻshini tor-mor etildi. Bahrom qoʻshinining bir qismini Jushi Abi Garm issiq buloqlari yonida qayta toʻpladi. Biroq yana magʻlubiyatga uchrab, Gʻaznaga qochdi[5]. Keyinchalik shahar garnizoni bilan birga qolgan kuchlarini yigʻdi, ammo yana magʻlubiyatga uchradi va shahar Gʻuriylar tomonidan yoqib yuborildi. Bu magʻlubiyatdan soʻng Bahrom Gʻaznaviylarning Hindistondagi hududlariga qochdi. Gʻazna 7 kun davomida talon-taroj qilindi, 60 000 kishi qatl etildi. Mahmud, Masʼud va Ibrohimdan tashqari barcha Gʻaznaviy hukmdorlarning maqbaralari ochilib, jasadlari yoqib yuborildi. Shuningdek, Bust shahri ham vayron qilindi[6]. Ushbu voqealardan soʻng Alovuddin Husayn Jahonsoʻz („Jahonni yoquvchi“) laqabini oldi[7][8].
Gʻuriylar qudratini sezilarli darajada kengaytirgach, qabila boshligʻidan imperiya podshohiga aylangan Alovuddin Husayn oʻziga Sulton al-Muazzam unvonini oldi. 1152-yilda Saljuqiylar syuzerenitetiga qarshi mustaqillik eʼlon qilib, Balxni egalladi. Biroq tez orada Sanjardan magʻlub boʻlib, asir olindi. Ahmad Sanjar esa Gʻaznaviylarga Gʻaznani qayta egallashda yordam berdi[8]. Alovuddin Husayn 2 yil davomida asirlikda qoldi va ogʻir tovon puli toʻlash evaziga Saljuqiylar tomonidan ozod etildi.
Shu orada Alovuddin raqib boʻlgan Husayn ibn Nosiriddin Muhammad al-Madiniy Firuzkuhni egallagan edi. Biroq Alovuddin ajdodi mulkini qaytarib olish uchun qaytgan paytda Husayn oʻldirildi. Alovuddin hukmronligining qolgan qismini oʻz saltanati hududlarini kengaytirish bilan oʻtkazdi. Garchiston, Toxariston va Bomiyonni zabt etishga muvaffaq boʻldi va keyinchalik bu hududlarni oʻz ukalari oʻrtasida taqsimladi. Alovuddin 1161-yilda vafot etdi va oʻrniga oʻgʻli Sayfiddin Muhammad taxtga oʻtirdi.
Manbalar
- ↑ „ʿAlāʾ-ud-Dīn Ḥusayn | Afghani ruler | Britannica“.
- ↑ History of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, pp. 185-186.
- ↑ Bosworth 1977, ss. 113–114
- ↑ Bahram Shah, P. Hardy, The Encyclopaedia of Islam, Vol. I, 940.
- ↑ Bosworth 1977, ss. 115–116
- ↑ History of Civilizations of Central Asia, C. E. Bosworth, M. S. Asimov, p. 186.
- ↑ Bosworth 1977, ss. 116–117
Adabiyotlar
- Bosworth, Clifford Edmund. The Later Ghaznavids: Splendour and Decay (en). Edinburgh University Press, 1977. ISBN 978-0-85224-315-2.
- C. Edmund, Bosworth (2001). "GHURIDS". Encyclopaedia Iranica, Online Edition. http://www.iranicaonline.org/articles/ghurids.<!--->
- Bosworth, C. E. „The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)“, . The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods. Cambridge: Cambridge University Press, 1968 — 1–202-bet. ISBN 0-521-06936-X.
- C. Edmund, Bosworth (1984). "ʿALĀʾ-AL-DĪN ḤOSAYN JAHĀNSŪZ". Encyclopaedia Iranica, Online Edition. http://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-hosayn-b.<!--->