Gʻazo katta masjidi
Bu maqola ayni damda Oblakulova (munozara) 05:11, 2026-yil 9-noyabr (UTC) tomonidan faol tahrirlanyapti. Iltimos, mazkur ogohlantirish xabari sahifadan olib tashlanmagunga qadar sahifaga oʻzgartirishlar kiritmay turing. Aks holda, tahrirlar toʻqnashuvi yuz berishi mumkin. Bu sahifa oxirgi marta 17:34, 20-noyabr 2026 (UTC) (0 soniya avval) da tahrir qilingan. |
| Masjid | |
Gʻazo katta masjidi
| |
![]() | |
Gʻazo katta masjidi[a] shuningdek, Katta Umariy masjidi nomi bilan ham tanilgan[b] — Falastin davlatining Gʻazo shahrida joylashgan, hozirda vayrona holatga kelgan masjid. 2023-yilda qisman vayron qilinishidan oldin Gʻazo sektoridagi eng katta va eng qadimiy masjid hisoblangan.
Qadimiy filistimliklar ibodatxonasi oʻrnida joylashgan deb taxmin qilinadigan ushbu maskanda V asrda Vizantiya imperiyasi hukmronligi davrida cherkov qurilgan. VII asrda Suriya Roshidun xalifaligi tomonidan fath etilganidan keyin bino masjidga aylantirilgan. 1033-yilda sodir boʻlgan zilzila natijasida masjid minorasi qulab tushgan. 1149-yilda salibchilar bu yerda yirik cherkov barpo etgan. 1187-yilda Ayyubiylar tomonidan ushbu cherkovning katta qismi vayron qilingan. XIII asr boshlarida esa Mamluklar binoni qayta qurib, masjidga aylantirgan.
1260-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan masjid koʻp oʻtmay qayta tiklangan. XIII asr oxirida esa zilzila oqibatida yana vayron boʻlgan. Oradan taxminan 300 yil oʻtgach, Usmoniylar tomonidan masjid qayta taʼmirlangan. Birinchi jahon urushi davrida Britaniya qoʻshinlari tomonidan amalga oshirilgan bombardimonlar natijasida jiddiy zarar koʻrgan masjid 1925-yilda Oliy musulmon kengashi tomonidan qayta tiklangan. 2023-yilda Gʻazo urushi va Gʻazo genotsidi davomida Isroilning Gʻazo sektorini vayron qilishi natijasida masjid yana vayron qilingan. Oqibatda binoning asosiy qismi qulab tushgan, minora esa qisman vayron boʻlgan[1].
Joylashuvi
Ulugʻ masjid Gʻazo markazidagi Eski shaharning Daraj mahallasida, Umar Muxtor koʻchasining sharqiy chekkasida, Falastin maydonining janubi-sharqida joylashgan[2][3]. Gʻazoning Oltin bozori uning janubiy tomonida yondosh joylashgan. Shimoli-sharqda Kotib al-Viloya masjidi bor. Sharqda, Vahda koʻchasida qizlar maktabi joylashgan[4].
Tarixi
Afsonaviy filistiy ildizlari
Rivoyatga koʻra, masjid filistiylarning hosildorlik xudosi Dagonga bagʻishlangan ibodatxonasi oʻrnida joylashgan boʻlib, uni Hakamlar kitobida Shimshon qulatgan. Keyinroq yomgʻir va don xudosi Marnasga bagʻishlangan maʼbad bunyod etilgan[5][6]. Mahalliy afsonaga koʻra, bugun Shimshon hozirgi masjid ostiga dafn etilgan[7].
Vizantiya cherkovi
Bu joyda 5-asr milodiy davrida nasroniy bazilika qurilgan, bu yo Sharqiy Rim imperatrisasi Aelia Eudocia hukmronligi davrida[6][8] yo imperator Marcianus davrida boʻlgan.[manba kerak] Har holda, bazilika nihoyasiga yetkazilgan va 6-asrdagi Muqaddas yerning Madaba xaritasida tasvirlangan[8].
Ilk musulmon masjidi


Vizantiya cherkovi 7-asrda Umar ibn al-Xattobning lashkarboshilari tomonidan[2][9]. Roshidun xalifaligi tomonidan Rim Falastini fath etilganidan keyin masjidga aylantirilgan[8]. Masjid hali ham baʼzan Falastinning musulmonlar tomonidan fath etilishi davrida xalifa boʻlgan Umar ibn al-Xattob sharafiga „al-Umariy“ deb ataladi[2]. 985-yilda, Abbosiylar hukmronligi davrida, arab geografi al-Muqaddasiy Ulugʻ masjidni „goʻzal masjid“ deb yozgan[8][10][11]. 1033-yil 5-dekabrda zilzila oqibatida masjid minorasining uchi qulab tushgan[12].
Salibchilar cherkovi
1149-yilda 1100-yilda Gʻazoni egallagan salibchilar Qudduslik Balduin III farmoniga binoan avvalgi Vizantiya cherkovi xarobalari ustiga katta cherkov qurdilar[13]. Biroq Tirlik Uilyamning ulkan salibchilar cherkovlari haqidagi tavsiflarida bu tilga olinmaydi[8]. Bugungi Ulugʻ masjidning uch nefidan ikkitasining ayrim qismlari salibchilar cherkovining bir qismi boʻlgan deb hisoblanadi[13].

Binoning ustunlaridan birining yuqori qismiga oʻyib yozilgan ibroniycha va yunoncha bitik bilan birga kelgan yahudiy barelyefiga asoslanib[14], 19-asr oxirida bino yuqori ustunlari Caesarea Maritimadagi 3-asr yahudiy sinagogasidan keltirilgan degan taxmin ilgari surilgan[15]. 1960-yillarda Gʻazoning qadimgi bandargohi Mayumasda 6-asr sinagogasining topilishi bu ustunning mahalliy qayta ishlatilgan boʻlish ehtimolini ancha kuchaytirdi. Ustundagi relyefda yahudiy diniy buyumlari — menora, shofar, lulav va etrog — bezakli gulchambar bilan oʻralgan holda tasvirlangan, bitikda esa ibroniy va yunon tillarida „Yoqub oʻgʻli Xananya“ deb yozilgan edi[14]. Uning yuqorisiga bir tomonida shofar, ikkinchi tomonida etrog boʻlgan menora oʻyib ishlangan edi. 19-asr oxirlarida ustun Caesarea Maritimadagi eski sinagoganing bir qismi boʻlgan va diniy qadr-qimmati tufayli masjidga olib kelingan, chunki Qaysariya cherkovi Madaba xaritasida tasvirlangan edi. Bu yahudiy timsolining masjid ichida oʻn yillar davomida saqlanib qolganligi olim Ziyod Shehada tomonidan „tinch-totuv birga yashash“ning namoyishi sifatida taʼriflangan[16].
1187-yilda Ayyubiylar Salohiddin boshchiligida Gʻazo ustidan nazoratni salibchilardan tortib oldilar va cherkovni vayron qildilar[17].
Mamluklar masjidi
Mamluklar masjidni 13-asrda qayta qurdilar. 1260-yilda moʻgʻullar uni vayron qildilar[11]. U qayta qurildi, biroq 1294-yilda zilzila uning qulashiga sabab boʻldi[7]. Ivon markazidagi keng koʻlamli taʼmirlash ishlari 1297—1299-yillarda Husom ad-Din Lajin sultonligi davrida hokim Sunqur al-Aloiy tomonidan amalga oshirildi[18]. Shaharning keyingi mamluk hokimi Sanjar al-Jawli 1311—1319-yillar oraligʻida Ulugʻ masjidni taʼmirlashni buyurdi[8][19].
Mamluklar masjidni 1340-yilda butunlay qayta qurdilar[20]. 1355-yilda musulmon geografi Ibn Battuta masjidning avvalgi holatini „ajoyib jomeʼ masjid“ deb qayd etib, al-Jawliy masjidi „yaxshi qurilgan“ini yozgan[21]. Masjiddagi bitiklarda mamluk sultonlari al-Nasir Muhammad (1340-yil sanasi bilan), Qaitbay (1498-yil may sanasi bilan), Qansuh al-Gʻuriy (1516-yil sanasi bilan) va Abbosiylar xalifasi al-Mustaʼin Billoh (1412-yil sanasi bilan) imzolari bor[22].
Usmonlilar davri
16-asrda masjid oldingi asrdagi koʻrinadigan zarardan keyin taʼmirlangan. Usmonlilar uni taʼmirlashni buyurdilar va shaharda yana olti masjid qurdilar. Ular 1517-yildan beri Falastinni nazorat qilib kelayotgan edilar[7]. Ichki qismda Gʻazoning usmonli hokimi Muso poshoning, taxtdan tushirilgan Husayn Pashaning akasi ekanini koʻrsatuvchi va 1663-yil sanasi tushirilgan bitik mavjud[9].

19-asr oxirida ayrim gʻarb sayyohlari Ulugʻ masjid Gʻazodagi tarixiy yoki meʼmoriy jihatdan diqqatga sazovor yagona inshoot ekanini qayd etganlar[23][24]. Ulugʻ masjid Birinchi jahon urushi paytida Gʻazodagi usmonli pozitsiyalariga hujum qilayotgan ittifoqchi kuchlar tomonidan jiddiy shikastlangan. Britaniyaliklar masjidda usmonli oʻq-dorilari saqlanganini va ular bombardimon vaqtida portlaganini daʼvo qilganlar[25].[manba kerak]
Britaniya mandati
Gʻazoning sobiq meri Saʼid al-Shawwa nazorati ostida[25] u 1926–27-yillarda Oliy musulmon kengashi tomonidan taʼmirlangan[26].
1928-yilda Oliy musulmon kengashi Ulugʻ masjidda nasroniylar va musulmonlarning Britaniya mandati ostidagi Falastin hukumati qonunchilik majlisiga saylovlarni boykot qilish va unda ishtirok etmaslikni qoʻllab-quvvatlash uchun ommaviy namoyishini oʻtkazdi. Namoyishdagi odamlar sonini koʻpaytirish uchun ular Gʻazoning bir mahallasidagi barcha masjidlarni vaqtincha yopishni buyurdilar[27].
1948-yildan keyin

Yahudiy diniy ramzlarining qadimiy bitiklari va barelyefi 1973 va 1993-yillar oraligʻida qasddan kesib tashlangan[28]. Gʻazo jangi davomida HAMAS va Fathning falastinlik tashkilotlari oʻrtasidagi toʻqnashuvlarda masjidning HAMAS tarafdori imomi Muhammad ar-Rafatiy 2007-yil 12-iyunda Fath qurollilari tomonidan otib oʻldirilgan; bu oʻsha kuni avvalroq HAMAS tomonidan Mahmud Abbos prezident gvardiyasi amaldorining oʻldirilishiga javob tariqasida sodir etilgan[29][9]. 2019–2020-yillarda kutubxona toʻplamidagi 211 qoʻlyozma Britaniya kutubxonasi bilan hamkorlikda raqamlashtirildi[30].
Gʻazo urushi va genotsid

Masjid Gʻazo urushi va Gʻazo genotsidi paytida Isroil bombardimoni natijasida qattiq shikastlangan, ayrim manbalarda esa butunlay vayron qilingan deb taʼriflanadi[31]. Isroil harbiylari bu joyda „HAMAS harbiy majmuasi va tankka qarshi raketa tizimi“ga zarba berganini aytdi. Ular Umariy masjididagi jangari tunnelga ham hujum qilinganini maʼlum qildi. Har ikki holatda ham dalil keltirilmadi[32][33]. Suratlar masjidning markaziy qismi butunlay qulab tushganini, minorasi esa qisman yiqilganini koʻrsatadi[34][35][36]. Gʻazo Isroil oʻqi ostida boʻlgan paytda falastinliklar masjiddan ayrim qoʻlyozmalarni olib chiqishga muvaffaq boʻldilar[37]. 2024-yil yanvariga kelib YuNESKO urushning Gʻazodagi meros obyektlariga taʼsirini masofadan baholash orqali masjidga yetgan zararni tasdiqladi; 2026-yil fevraliga kelib YuNESKO Gʻazo sektoridagi 150 dan ortiq joyda zarar qayd etgan edi[38][39].
2025-yil yanvaridagi oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvidan soʻng, hudud yaqinidagi falastinliklar masjidni tiklashni boshladilar[40]. Ishlar oktyabrdagi oʻt ochishni toʻxtatish boshlanganidan keyin qayta davom etdi; ishlar xarobalarni tozalashga qaratildi, taʼmirlash esa Gʻazoga materiallar kirguncha kutib turiladi. Kutubxona qoʻlyozmalarini raqamlashtirish boʻyicha avvalgi ishlar tufayli ularning koʻpi chidamli konteynerlarda saqlangan va 228 qoʻlyozmadan 148 tasi saqlanib qolgan[37].
Meʼmorchiligi


Ulugʻ masjidning maydoni 4,100 square metre (44,000 kv ft)[9][17]. Umumiy tuzilmaning asosiy qismi mahalliy dengiz qumtoshidan, kurkar deb ataladigan toshdan qurilgan[41]. Masjid yumaloq ravoqlar bilan oʻralgan katta sahnni („hovli“) hosil qiladi[17]. Mamluklar, keyin esa usmonlilar binoning janubiy va janubi-sharqiy tomonlarini kengaytirdilar[4].
Masjid eshigi ustida mamluk sultoni Qalovun nomi bitilgan yozuv bor, shuningdek sultonlar Lajin va Barquq nomlari tushirilgan bitiklar ham mavjud[42].
Ichki qismi

Bino cherkovdan masjidga aylantirilganda, avvalgi salibchilar qurilishining katta qismi butunlay almashtirilgan, biroq masjidning ravoqli gʻarbiy kirish qismiga ega fasadi salibchilar cherkovga oid meʼmorchiligining xos namunasi hisoblanadi[43], va masjid majmuasi ichidagi ustunlar hamon italyan gotika uslubini saqlab qolgan. Ustunlardan biri qadimiy sinagogadan qayta ishlatib olingan[44].
Ichkarida devor yuzalari suvalgan va boʻyalgan. Gʻarbiy eshik hamda gʻarbiy fasadning okulusi uchun marmar ishlatilgan. Pollar sirlangan koshinlar bilan qoplangan. Ustunlar ham marmardan qilingan, ularning kapitelalari Korinf uslubida ishlangan[41].
Markaziy nef xochsimon gumbazli boʻlib, har bir boʻlinma biri ikkinchisidan toʻgʻri toʻrtburchak profilli uchli koʻndalang ravoqlar bilan ajratilgan. Nef ravoqlari har bir yuzasida biriktirilgan ustuni boʻlgan xochsimon tayanchlar ustiga oʻrnatilgan boʻlib, ular baland tagkursi ustida turadi. Masjidning ikki yon yoʻlagi ham xochsimon gumbazli[41]. Ibn Battuta Ulugʻ masjidda oq marmardan minbar („xutba oʻqiladigan minbar“) borligini qayd etgan[21]; u bugun ham saqlanib qolgan. Masjidda 1663-yilga oid, Usmonlilar hukmronligi davridagi Gʻazo hokimi Muso posho nomi tushirilgan kichik mehrob bor[42].
Minora
Masjid minorasi bilan yaxshi tanilgan; uning quyi yarmi kvadrat, yuqori yarmi esa sakkiz qirrali boʻlib, bu mamluk meʼmorchilik uslubiga xosdir. Minora poydevordan tortib yuqoridagi osma balkonigacha, jumladan toʻrt qavatli yuqori yarmigacha toshdan qurilgan. Uchi asosan yogʻoch ishlari va koshinlardan iborat boʻlib, tez-tez yangilanib turiladi. Oddiy gumbazcha sakkiz qirrali tosh baraban ustidan koʻtariladi va Levantdagi koʻpchilik masjidlarnikiga oʻxshash yengil tuzilishga ega[45]. Minora bir vaqtlar salibchilar cherkovining sharqiy boʻlinmasi oxirida boʻlgan joyda turadi. Uning uch yarim doira shaklidagi apsidalari minora poydevoriga aylantirilgan[46].
Kutubxona
Gʻazo genotsididan oldin masjid kutubxonasi Falastindagi uchinchi eng katta kutubxona boʻlib, unda qariyb 20 000 jild, jumladan 187 qoʻlyozma saqlanar edi; ularning ayrimlari bir necha asrlik boʻlib, orasida „huquqshunoslik, geografiya va ijtimoiy hayotga oid, koʻpchiligi 1948-yilgacha boʻlgan Falastin hududlari va hayoti tafsilotlarini qayd etgan almashtirib boʻlmaydigan asl materiallar“ bor edi[47]. 2026-yil may holatiga koʻra, Gʻazo shahri Eyes on Heritage Institute tomonidan muvofiqlashtirilgan koʻngilli ayollar jamoasi kutubxona fondidan qolgan narsalarni tiklash va restavratsiya qilish ustida ishlamoqda; ular buni mutaxassis resurslarisiz „birinchi yordam“ deb atagan missiya sifatida amalga oshirmoqda[47]. Institut direktori Hanin al-Amasiy 2025-yil martdagi sulh vaqtida joyga borib, „Kitoblar, qoʻlyozmalar va tarixiy hujjatlarning butun arxivlari […] Isroil hujumlarida kuyib ketgan yoki chilparchin boʻlgan“, shuningdek „yana koʻplari shikastlangan, kemiruvchilar tomonidan yemirilgan yoki Gʻazodagi gaz tanqisligi kuchli boʻlgani sababli koʻchirilgan odamlar tomonidan yoqilgʻi sifatida olib ketilgan“ini topgan[47]. Kitoblarni saqlash uchun xavfsiz muqobil joy yoʻqligi sababli (institut ofislari eng soʻnggisi 2025-yil sentyabrida Isroil tomonidan bombardimon qilingan), koʻngillilar shikastlangan kutubxonaning kichik bir burchagini ajratganlar, biroq u hamon ob-havo taʼsiridan zarar koʻrishga ochiq qolmoqda[47].
Hanin bu ishni „Falastindagi kelajak avlodlar tariximizni asrash uchun nima qilganimizni soʻraydi“ degan ishonch turtki berayotganini aytadi. U genotsiddan oldingi davrda Gʻazodagi bolalar katta ishtiyoq bilan qatnashgan kitobxonlik musobaqalarini ham eslatib, „Bu kitoblarni saqlab qolish orqali urush tugagach, bolalarimiz oʻlim haqidagi xabarlardan boshqa oʻqiydigan narsaga ega boʻlishini taʼminlashga urinmoqdamiz“, deydi[47].
Yana qarang
Izohlar
- ↑ arabcha: المسجد غزة الكبير; transliteratsiya: al-Masjid Gʻazza al-Kabir
- ↑ arabcha: المسجد العمري الكبير; transliteratsiya: al-Masjid al-Umariy al-Kabir
Manbalar
- ↑ „Images show major damage to Gaza's oldest mosque“ (en-GB). BBC (2023-yil 8-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 9-dekabr.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Gaza- Ghazza Palestinian Economic Council for Development and Reconstruction.
- ↑ Travel in Gaza (Wayback Machine saytida 2013-08-23 sanasida arxivlangan) MidEastTravelling.
- ↑ 4,0 4,1 Winter (2000), p. 429.
- ↑ Daniel Jacobs, Israel and the Palestinian territories, Rough Guides (1998), p. 454.
- ↑ 6,0 6,1 Dowling (1913), p. 79.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Ring and Salkin (1994), p. 290.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Pringle (1993), pp. 208-209.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Palestinians pray in the Great Omari Mosque in Gaza (Wayback Machine saytida 2013-10-20 sanasida arxivlangan). Ma'an News Agency. 2009-08-27.
- ↑ al-Muqaddasi quoted in le Strange (1890), p. 442.
- ↑ 11,0 11,1 Ring and Salkin (1994), p. 289.
- ↑ Elnashai (2004), p. 23.
- ↑ 13,0 13,1 Briggs (1918), p. 255.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 (1896): Archaeological Researches in Palestine 1873-1874, [ARP], translated from the French by J. McFarlane, Palestine Exploration Fund, London. Volume 2, Page 392.
- ↑ Dowling (1913), p. 80.
- ↑ Shehada (2020), p. 158.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 Gaza Monuments (Wayback Machine saytida 2008-09-21 sanasida arxivlangan) International Relations Unit. Municipality of Gaza.
- ↑ Sharon (2009), p. 76.
- ↑ Great Mosque of Gaza (Wayback Machine saytida 2011-08-05 sanasida arxivlangan) ArchNet Digital Library.
- ↑ Gaza at the crossroads of civilisations: Gaza timeline Musée d’Art et Histoire, Geneva. 2007-11-07.
- ↑ 21,0 21,1 Ibn Battuta quoted in le Strange (1890), p. 442.
- ↑ Sharon (2009), p. 33.
- ↑ Porter and Murray (1868), p. 250.
- ↑ Porter (1884), p. 208.
- ↑ 25,0 25,1 Said al-Shawa[sayt ishlamaydi] Gaza Municipality.[sayt ishlamaydi]
- ↑ Kupferschmidt (1987), p. 134.
- ↑ Kupferschmidt (1987), p. 230.
- ↑ Shanks, Hershel. Holy Targets: Joseph’s Tomb Is Just the Latest, Biblical Archaeology Review 27:01, January–February 2001, via library.biblicalarchaeology.org, accessed 14 January 2024.
- ↑ Rabinovich, Abraham. „Deadly escalation in Fatah-Hamas feud“. The Australian. 2007-yil 11-iyunda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Elbaz, Muneer; Dahdal, David „Digitising and First Aid to Documentary Heritage of "Manuscripts Collection of the Great Omari Mosque Library" - Phase II“ (en). Endangered Archives Programme (2019-yil 13-sentyabr). DOI:10.15130/eap1285. Qaraldi: 2024-yil 8-aprel.
- ↑ Estrin, Daniel. „Israeli strike leaves Gaza's oldest mosque in ruins“. NPR (2023-yil 9-dekabr). 2024-yil 19-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 11-mart.
- ↑ „Palestinians look to salvage Gaza's history from the ruins of Israel's military offensive“. Associated Press (2026-yil 13-fevral). Qaraldi: 2026-yil 13-fevral.
- ↑ Abu Elkas, Dawoud; Abed, Ramadan. „Gazans race to preserve cultural heritage damaged in war“. Reuters (2025-yil 3-dekabr). Qaraldi: 2025-yil 8-dekabr.
- ↑ „Gaza's Great Omari Mosque in ruins after Israeli bombing, Hamas says“ (en). South China Morning Post (2023-yil 9-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 9-dekabr.
- ↑ Hasson, Nir. „One of Gaza's oldest mosques damaged in fighting; It was used by Hamas, IDF says“ (en). Haaretz (2023-yil 10-dekabr). Qaraldi: 2024-yil 19-mart.
- ↑ Wagner, Kate. „What Israel's Destruction of the Great Omari Mosque Means“ (en-US) (2024-yil 24-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 19-mart.
- ↑ 37,0 37,1 Knell, Yolande „'Like first aid for manuscripts': Recovery work begins at Gaza's war-damaged heritage sites“ (en-GB). BBC News (2025-yil 4-dekabr). Qaraldi: 2025-yil 24-dekabr.
- ↑ „Gaza Strip: Damage assessment“. UNESCO's action in the Gaza Strip / Palestine. UNESCO (2024-yil 30-yanvar). 2024-yil 30-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 8-dekabr.
- ↑ „Gaza Strip: Damage assessment“. UNESCO's action in the Gaza Strip / Palestine. UNESCO (2026-yil 26-fevral). Qaraldi: 2026-yil 24-mart.
- ↑ Palestinians begin restoring Gaza's historic Great Omari Mosque.
- ↑ 41,0 41,1 41,2 Pringle (1993), p. 211.
- ↑ 42,0 42,1 Meyer (1907), p. 111.
- ↑ Winter (2000), p. 428.
- ↑ Shanks (1994)
- ↑ Sturgis (1909), pp. 197-198.
- ↑ Pringle (1993), p. 210.
- ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 Ahmed Dremly.. „Under rubble and rain, Gaza women try to save rare books in centuries-old library“. Middle East Eye (2026-yil 7-may).
Adabiyotlar
- Briggs, M.S.. Urush davrida Misr boʻylab. T.F. Unwin, 1918.
- Dowling, T.E.. Gʻazo: koʻplab janglar shahri (Nuh avlodidan to hozirgi kungacha). S.P.C.K, 1913.
- Elnashai, Amr Salah-Eldin. Livanidagi zilzila xavfi. Imperial College Press, 2004. ISBN 1-86094-461-2.
- Kupferschmidt, Uri. Oliy musulmon kengashi: Britaniya mandati ostidagi Falastinda islom. BRILL, 1987. ISBN 90-04-07929-7.
- Le Strange, G.. Musulmonlar davridagi Falastin: milodiy 650-yildan 1500-yilgacha Suriya va Muqaddas yer tavsifi. Falastin tadqiqot jamgʻarmasi qoʻmitasi, 1890.
- Meyer, Martin Abraham. Gʻazo shahri tarixi: eng qadimgi davrlardan hozirgi kungacha. Columbia University Press, 1907. ISBN 9780231914321.
- Murray, John; Porter, J.L.. Suriya va Falastinda sayohatchilar uchun qoʻllanma .... J. Murray, 1868.
- Porter, J.L.. Bashanning ulkan shaharlari va Suriyaning muqaddas joylari. T. Nelson and Sons, 1884.
- Pringle, D. „92-raqam. Gʻazo: lotin parish cherkovi, bugungi Ulugʻ masjid“, . Quddus salibchilar qirolligi cherkovlari: korpus. Cambridge University Press, 1993. ISBN 0-521-39037-0.
- Shanks, Hershel (1994), „Tinchlik, siyosat va arxeologiya“, Biblical Archaeology Review, Biblical Archaeology Society, February 25, 2024da asl nusxadan arxivlandi
- Sharon, M.. Sharqshunoslik boʻyicha qoʻllanma: Handbuch der Orientalistik. Yaqin va Oʻrta Sharq. Corpus inscriptionum Arabicarum Palaestinae (CIAP). BRILL, 2009. ISBN 978-90-04-17085-8.
- Shehada, Ziad (2020). "Dinlararo birga yashashning Ulugʻ Umariy masjidi madaniy morfologiyasidagi aksi". Journal of History Culture and Art Research 9 (4): 146–163. doi:10.7596/taksad.v9i4.2751. https://www.researchgate.net/publication/348218073.
- Sturgis, R.. Meʼmorchilik tarixi. The Baker & Taylor Company, 1909. ISBN 90-04-07929-7.
- Weber, Elizabeth Dolly; Dubovoy, Sina „Gʻazo (Gʻazo sektori)“, . Tarixiy joylarning xalqaro lugʻati. Taylor & Francis, 1994 — 287–290 [289]-bet. ISBN 9781884964039.
- Winter, Dave. Isroil boʻyicha qoʻllanma: Falastin muxtoriyati hududlari bilan. Footprint Travel Guides, 2000. ISBN 978-1-900949-48-4.
Qoʻshimcha adabiyotlar
- Osheroff, Eli; Halevy, Dotan (2019), „Qatlamli hodisa sifatidagi vayronagarchilik: Gʻazo ulugʻ masjididagi yigirmanchi asr xarobalari“, International Journal of Islamic Architecture (inglizcha), 8 (1): 45–69, doi:10.1386/ijia.8.1.45_1, ISSN 2045-5895
Havolalar
| Vikiomborda „Gʻazo katta masjidi“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. |
- Gʻazo shahridagi Katta Umariy masjidida namoz oʻqiyotgan falastinliklar (Wayback Machine saytida 2013-yil 20-oktabr sanasida arxivlangan) Maʼan axborot agentligi.
- ZiyoSfera:Geografik kordinatalari koʻrsatilmagan masjidlar
- Alifbo boʻyicha masjidlar
- 5-asrda qurib bitkazilgan cherkovlar
- 7-asrda qurib bitkazilgan masjidlar
- 1340-yilda qurib bitkazilgan binolar va inshootlar
- 2023-yilda buzib tashlangan binolar va inshootlar
- Gʻazo urushi davomida vayron qilingan binolar va inshootlar
- Falastindagi sobiq masjidlar
- Falastindagi minorali masjidlar
- 1340-yillarda qurib bitkazilgan masjidlar
- 1650-yillarda qurib bitkazilgan masjidlar
- Gʻazo shahridagi masjidlar
- Gʻazo sektoridagi arxeologik joylar
