Mahkama masjidi
| Masjid | |
Mahkama masjidi
| |
![]() | |
Mahkama masjidi, shuningdek, Birdibak masjidi yoki Amir Bardabak madrasasi nomi bilan tanilgan (arabcha: مسجد المحكمة في غزة) Falastin davlati Gʻazo shahrining Shujoiya tumani asosiy gʻarbiy kirish qismi yaqinida, Bagʻdod koʻchasida joylashgan jome masjid va madrasa boʻlgan[1].
Masjid milodiy 1455-yilda qurib bitkazilgan. 2014-yilgi Gʻazo urushi davomida Isroil tomonidan amalga uyushtirilgan bombardimonlar natijasida vayron qilingan[2].
Kelib chiqishi
Arabcha al-Mahkama soʻzi „sud“, yaʼni „shariat sudi“ degan maʼnoni anglatadi. Bu nom Usmoniylar davridan qolgan. Oʻsha paytda madrasa binosidan Gʻazo qozilari sud mahkamasi sifatida foydalangan[3]:166.
Tarixi
Masjid 1455-yilda Mamluk sultoni Sayfiddin Inol xizmatidagi davador (sultonning yozishmalari va hujjatlari bilan shugʻullanuvchi amaldor) Sayfiddin Birdibak al-Ashrafiyning buyrugʻi bilan bunyod etilgan. Birdibak nihoyatda dindor shaxs boʻlib, IX asr musulmon olimi Muhammad al-Buxoriyning hadislarini muhokama qilish uchun har yili ilmiy yigʻilish tashkil etgan. Birdibak mamluklar davlatida yuqori mansablarga erishgan, shuningdek, Damashq va Qohira shaharlarida yana ikkita jome masjidi qurdirgan. Mahkama masjidi dastlab madrasa tarkibiga kirgan boʻlib, u yerda amalga oshiriladigan asosiy vazifa taʼlim berishdan iborat edi. Bu yerda kundalik namozlar ham, juma namozlari ham muntazam oʻqilgan[3]:166.
XVI asrdan XX asr boshlarigacha davom etgan Usmoniylar hukmronligi davrida madrasa shahar qozilari uchun sud binosi vazifasini bajargan. Masjidning arabcha nomi ham shundan kelib chiqqan[3]:166. 19-asr oxirida shveysariyalik olim Max van Berchem masjid mehrobining yuqori qismiga oʻrnatilgan kufiy yozuvidagi bitikni aniqlagan. Ushbu bitik IX asr oxirida Gʻazoda vafot etgan hoshimiylar sulolasi vakili Muhammad ibn al-Abbos al-Hoshimiyning qabr toshiga tegishli boʻlgan[3]:41[3]:44. Masjid kirish eshigi tepasida uning bunyod etilishi haqidagi bitik mavjud boʻlib, unda masjidni qurdirgan Birdibakning nomi keltirilgan va sulton Inol sharaflangan[3].:167
Birinchi jahon urushidan keyin Britaniya mandati davrida masjid Madrasa ash-Shujoiya al-Amiriya nomi ostida oʻgʻil bolalar uchun diniy taʼlim muassasasi sifatida faoliyat yuritgan[1].
Masjid 2014-yilgi Gʻazo urushi paytida Isroil harbiy-havo kuchlari tomonidan vayron qilingan[1].
Meʼmorchiligi
Masjid Burjiy mamluklar uslubida qurilgan[4]. U avvalgi Mamluk meʼmorchiligining noyob namunasi boʻlib, undan ham oldingi Ayyubiylar davri masjid-madrasalari kuchli taʼsir koʻrsatgan edi. Xususan, shimoliy fasaddagi tokchalar Misr va Suriyadagi Ayyubiy inshootlarining meʼmoriy unsurlariga juda oʻxshagan[5]. Majmua koʻcha sathidan 1.2 metr (3 ft 11 in) pastda joylashgan markaziy sahndan iborat[1]. Hovli hududida bir nechta tahorat joylari mavjud[4].
Hovlining shimolida asosiy kirish joyi joylashgan fasad bor. Kirish peshtoqi uchli ravoq va guldor bezaklar bilan bezatilgan. Masjidning shimoliy qismi kirish zali va har biri 3.77 by 3.69 metr (12.4 by 12.1 ft) oʻlchamdagi yana uchta toʻrtburchak shakldagi xonadan iborat. Har bir xona, jumladan kirish zali ham kichik gumbaz bilan yopilgan. Majmuaning janubiy qismi ham shunga oʻxshash tarzda rejalashtirilgan, biroq hozir xaroba holatda. Masjidning ikki tomonidagi xonalar shayx va uning talabalarining turar joyi sifatida xizmat qilgan hamda boshqa xizmatlarni ham bajargan. Aynan shu reja Mahkama masjidini Gʻazoda hanuz saqlanib qolgan oʻz turidagi yagona madrasaga aylantiradi[1].
Hovli janubi-gʻarb tomondan i von bilan chegaralangan edi. Ivon uch qismga boʻlingan va masjid majmuasining eng katta qismi boʻlgan. Markaziy qism asosiy boʻlim vazifasini bajargan va yelpigʻichsimon kesishma gumbazsimon toq bilan yopilgan. Unda mehrob (qibla, yaʼni Makka tomonga yoʻnalishni koʻrsatuvchi „tokcha“) va minbar („xutba oʻqiladigan minbar“) joylashgan edi[1]. Minbar marmar qoplamalar, guldor naqshlar va Qurʼoniy yozuvlar bilan bezatilgan edi[5]. Asosiy qism ikki kichik tashqi qism bilan oʻralgan boʻlib, ularda silindrsimon toqlar va ikkala tuzilmani asosiy qism bilan bogʻlovchi uchli ravoqlar boʻlgan. Shimoli-gʻarbda ilgari asosiy ivonga roʻpara turgan kichikroq mamluk davri ivoni saqlanib qolgan[1]. Gʻarbiy fasad ham asosan xaroba holatda[4].
Masjidning shimoli-gʻarbiy burchagida mamluk uslubidagi minora joylashgan. Minoraning asosi toʻrtburchak, tanasi esa sakkiz qirrali ikki qavatdan iborat boʻlib, tepasida sakkiz qirrali muazzin galeriyasi bor. Asos yonlaridagi tokchalar islom sanʼati tadqiqotchisi Muʼin Sodiqga koʻra, „inshootning qattiqqoʻlligini yumshatadi“. Minora tanasining sakkiz qirrali qavatlari yarim shaffof guldor va geometrik bezaklar bilan bezatilgan tuynuklar bilan ishlangan. Bu tuynuklar ichkaridagi spiral zinapoyaga yorugʻlik va shamollatish beradi; u esa tosh muqarnas ustiga qurilgan muazzin galeriyasiga olib chiqadi[1].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Sadeq, Mu'en „Madrasa of Amir Bardabak (el-Mahkama Mosque)“, . Pilgrimage, Sciences and Sufism: Islamic Art in the West Bank and Gaza. Museum With No Frontiers, 2012 (2016-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ „Long-neglected Gaza heritage wilts in war“. Ma'an News Agency (2014-yil 14-avgust). 2014-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 17-sentyabr.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Sharon, Moshe. Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, G. BRILL, 2009. ISBN 978-90-04-17085-8.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Shahin, Mariam. Palestine: A Guide. Interlink Books, 2005 — 437-bet. ISBN 1-56656-557-X.
- ↑ 5,0 5,1 Sadeq, Mu'en. Gaza: Crossroads of Civilization: Archaeological and Historical Background. Chaman Edition, 2007 — 208-bet. ISBN 978-2970043553.
Havolalar
- Al-Mahkama masjidining MWNF profili — masjid minorasi, mehrobi va taʼsis bitigi suratlari.
- ZiyoSfera:Geografik kordinatalari koʻrsatilmagan masjidlar
- Alifbo boʻyicha masjidlar
- 15-asrda qurib bitkazilgan madrasalar
- Falastindagi 15-asr masjidlari
- 1455-yilda qurib bitkazilgan bino va inshootlar
- Falastindagi sobiq masjidlar
- Falastindagi gumbazli masjidlar
- Falastindagi minorali masjidlar
- 1450-yillarda qurib bitkazilgan masjidlar
- Gʻazo shahridagi masjidlar
