Kontent qismiga oʻtish

Qalovun

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
al-Mansur Qalavun
al-Malik al-Mansur Qosim amir al-mu'minin

Bir muddat undan keyingi mamluk sultonlari oʻz toj kiyish marosimini shu yerda oʻtkazishgan.
Misr sultonlari
Saltanat 1279-yil noyabr – 1290-yil 10-noyabr
Davomchisi al-Ashraf Xalil
Vafoti 1290-yil 10-noyabr
Qohira, Misr
Dafn etilgan joy
Qalavun majmuasi
Sulola Qalavuniylar sulolasi
Dini Sunniylik

Al-Mansur Qalavun (arabcha: المنصور قلاوون, tax. 1222 — 1290-yil 10-noyabr) — Misrning yettinchi turkiy Bahriy mamluk sultoni; 1279-yildan 1290-yilgacha hukmronlik qilgan. U Al-Malik al-Mansur ("G'olib Qalavun") unvoni bilan atalgan[1]. Mamluk saroyida va elita doiralarida nufuzi oshib, oxir-oqibat "g'olib podshoh" unvonini oldi va sultonlik ustidan amalda (de facto) hokimiyatni qo'lga kiritdi. U Misrni bir asrdan ko'proq vaqt davomida boshqargan Qalavuniylar sulolasiga asos solgan.

Amaldagi sulton Baraka taxtdan chetlashtirilib, Qalavun tomonidan zaharlangani haqida mish-mishlar tarqaldi. Shundan soʻng u salibchilarga qarshi urush boshlab, Tripoli grafligiga tegishli yerlarni egallab oldi va 1289-yilda ularni butunlay tor-mor etdi. Salibchilarning muhim tayanch punkti boʻlgan Akko shahri Qalavun tomonidan qamal qilindi, biroq qamal tugashidan oldin vafot etgani sababli shaharni uning oʻgʻli al-Ashraf Xalil 1291-yilda egallab oldi. Uni taxtda oʻgʻli Xalil voris sifatida almashtirdi.

Biografiyasi va hokimiyat tepasiga kelishi

Qalavun Qora dengiz va Kaspiy dengizi oraligʻida yashagan turkiy xalq boʻlgan qipchoqlarning Burj Oʻgʻli qabilasidan chiqqan edi. Ularning ikkalasi ham 1220–1230-yillardagi moʻgʻullarning Qipchoq hududlariga qilgan bosqinlari davrida qul qilib sotib yuborilgan. Qalavun 14 yoshida qul savdogarlari tomonidan oʻsha paytda Ayyubiylar sulolasi hokimiyati ostida boʻlgan Misrga olib kelingan[2]. U 1230–1240-yillarda mamluk (qul-askar) sifatida mamluk amiri tomonidan sotib olingan (tarixiy manbalarda bu shaxs Sulton al-Komilning mamluki Alovuddin Oqsunqur al-Komiliy yoki Sulton al-Odil II ning mamluki Alovuddin Oqsunqur as-Soqiy al-Odiliy deb ko'rsatiladi)[3]. U g'ayrioddiy yuqori narxga — ming dinorga sotib olingan, bu esa unga al-Alfi ("minglik") laqabini keltirgan[3].

Qalavun dastlab arab tilini yaxshi bilmagan, biroq vaqt oʻtishi bilan nufuzi oshib, Sulton Baybars davrida amir darajasiga koʻtarilgan[a] Qalavunning qizi Baybarsning oʻgʻli al-Said Barakaga turmushga chiqqan edi. Baybars 1277-yilda vafot etdi va uning oʻrniga Baraka hokimiyatga keldi. 1279-yil boshlarida Baraka va Qalavun Kilikiya arman podshohligiga yurish qilgan paytda, Misrdagi qoʻzgʻolon Barakani uyga qaytgach taxtdan voz kechishga majbur qildi. Uning oʻrniga ukasi Solamish oʻtirdi, biroq haqiqiy hokimiyatni atabeg vazifasini bajarayotgan Qalavun boshqarardi. Solamish atigi yetti yoshda boʻlgani uchun Qalavun Misrga kattalar hukmdori kerakligini aytib, Solamishni 1279-yil oxirida Konstantinopolga surgon qildi[5][6]. Natijada Qalavun al-Malik al-Mansur ("g'olib podshoh") unvonini oldi.

Damashq hokimi Sunqur al-Ashqar Qalavunning hokimiyat tepasiga kelishiga qarshi chiqdi va oʻzini sulton deb eʼlon qildi. Biroq 1280-yilda Qalavun uni jangda magʻlub etdi[7]. 1281-yilda Ilxoniylar hukmdori Abaqaxon Suriyaga bostirib kirgach, Qalavun va Sunqur Xims jangida bu hujumni muvaffaqiyatli qaytardilar[manba kerak].

Baraka, Solamish va ularning ukasi Xodir Karak salibchilar qalʼasiga surgon qilindi. Baraka 1280-yilda oʻsha yerda vafot etdi (Qalavun uni zaharlagani haqida mish-mishlar tarqaldi) va Xodir qalʼani egallab oldi, 1286-yilda esa Qalavun uni toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz nazoratiga oldi[manba kerak].

1282-yilda u Quddusdagi Ḥaram ash-Sharīf yonida Ribat al-Mansuri rabotini (mehmonxonasini) qurdirdi[8]. Unga yaqin joylashgan Ribāṭ Kurt al-Manṣūrī Qalavunning mamluki Kurt al-Mansuriy tomonidan asos solingan[9].

Mamluk diplomatiyasi

1289-yilda mamluklar tomonidan Tripoli qamal qilinishi.

Baybars kabi Qalavun ham qolgan salibchi davlatlari, harbiy ordenlar va mustaqil boʻlishni istagan ayrim zodagonlar bilan yer nazorati boʻyicha shartnomalar tuzdi; u Tir va Bayrut shaharlarini Akko shahrida joylashgan Quddus qirolligidan alohida deb tan oldi[10][11]. Shartnomalar doimo Qalavunning foydasiga tuzilgan boʻlib, masalan, Tir shahri bilan tuzilgan shartnomaga koʻra, shahar yangi istehkomlar qurmasligi, Mamluklar va boshqa salibchilar oʻrtasidagi mojarolarda neytral boʻlishi kerak edi hamda Qalavun shahar soliqlarining yarmini yigʻish huquqiga ega boʻldi[manba kerak].

1281-yilda Vizantiya imperatori Mixail VIII Palaiolog bilan ham ittifoq tuzdi, bu ham Vizantiya imperiyasiga, ham Quddus qirolligiga tahdid solayotgan Sitsiliya qiroli Karl I Anjuyga qarshi qaratilgan edi[manba kerak]. 1290-yilda Genuya Respublikasi va Sitsiliya qirolligi bilan savdo ittifoqlarini tuzdi[manba kerak].

Salibchi davlatlariga qarshi urushlar

Qohira shahridagi Muizz ko'chasida joylashgan Qalavun majmuasi.

Qalavun 1285-yilda gospitalerlarning "engilmas" Margat qalʼasini egallab oldi va u yerga mamluk garnizonini joylashtirdi. Shuningdek, u Marakliya qasrni ham egallab, vayron qildi. 1287-yilda Latakiya va 1289-yil 27-aprelda Tripoli shahrini zabt etib, salibchilarning Tripoli grafligiga barham berdi. Tripoli shahrining 1289-yildagi qulashi hududda kuchayib borayotgan genuyaliklar taʼsiriga qarshi boʻlgan venesiyaliklar va pizaliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. 1290-yilda Kipr qiroli Genrix qoʻshinlari Akkoga kelib, mast holda tinch aholi va savdogarlarni — ham nasroniylarni, ham musulmonlarni oʻldirishdi.

Qalavun tushuntirish berishni va birinchi navbatda qotillarni jazolash uchun topshirishni talab qilib elchi yubordi. Franklar uni tinchlantirmoqchi boʻlganlar va yangi urush boshlashni istaganlarga boʻlinib ketishdi. Na tushuntirish va na qotillarning oʻzi topshirilmagach, Qalavun 1284-yilda Akko bilan tuzgan oʻn yillik sulh franklar tomonidan buzilgan deb qaror qildi. Shundan soʻng u oʻsha yili shaharni qamal qildi. Sulton shaharni olishga ulgurmay, 1290-yil 10-noyabrda Qohirada vafot etdi, ammo Akko keyingi yili uning oʻgʻli va vorisi al-Ashraf Xalil tomonidan zabt etildi.

Qalavunning oʻgʻliga nisbatan ishonchsizligiga qaramay, uning oʻlimidan keyin Xalil taxtga oʻtirdi. Xalil otasining turkiy mamluklarni cherkeslar bilan almashtirish siyosatini davom ettirdi, bu esa oxir-oqibat mamluklar safida ziddiyatlarga olib keldi. Xalil 1293-yilda turklar tomonidan oʻldirildi, biroq Qalavunning kenja oʻgʻli an-Nosir Muhammad hokimiyatni qoʻlga kiritishi bilan uning sulolasi davom etdi.

Oilasi

Qalavunning birinchi xotini Umm Solih nomi bilan tanilgan Fotima Xotun edi[12]. U mamluklar safiga qoʻshilgan Oltin Oʻrda moʻgʻul sarkardasi Sayf ad-Din Karmunning (Karamūm) qizi edi[13]. Ular 1265–1266-yillarda turmush qurishgan. U toʻngʻich oʻgʻli as-Solih Ali[14] (1288-yil 2-sentyabrda vafot etgan[15]) va Gʻaziya Xotunning onasi edi[16]. U 1283–1284-yillarda vafot etgan va Qohiradagi Janubiy qabristonda joylashgan oʻz maqbarasiga dafn etilgan[12].

U vafotidan keyin uning singlisiga, yaʼni Sayf ad-Din Kundukning bevasiga uylandi[17]. Boshqa xotinlaridan biri Qutqutiya Xotun edi. U ikkinchi oʻgʻli sulton al-Ashraf Xalilning onasi edi[18][19].

Yana bir xotini Sitt Ashlun Xotun (Ašlūn) boʻlib, u mamluklar safiga qoʻshilgan Ilxoniylar moʻgʻul zodagoni Suktay bin Qarajin bin Jighan Nuwanning (Šaktāy) qizi edi[20]. Ular 1282-yilda turmush qurishgan. U uchinchi oʻgʻli Sulton an-Nosir Muhammadning onasi edi[21][20]. An-Nosir Muhammad 29 yoshiga qadar moʻgʻul urf-odatlarida tarbiyalangan, 1315-yildagi kasalligidan keyin uning kayfiyati oʻzgargan va oʻzi hamda tarafdorlari "sochlarini qirib tashlashgan [...] va uzun kokillaridan voz kechishgan"[20].

Boshqa xotinlaridan biri Amir Shams ad-Din Sunqur at-Takritiy az-Zohiriyning qizi boʻlgan. Ular 1288–1289-yillarda turmush qurishgan, biroq Qalavun koʻp oʻtmay nikohni bekor qilgan[15]. Yana bir oʻgʻli Amir Ahmad boʻlib, u akasi al-Ashraf Xalil hukmronligi davrida vafot etgan[22]. Qalavunning qizi Gʻaziya Xotun 1276-yil 28-mayda besh ming dinor qalin puli bilan (sulton Baybarsning oʻgʻli) as-Said Barakaga unnatilgan. Toʻy 1277-yil 8-iyunda boʻlib oʻtgan[23]. U 1288-yil avgustda vafot etgan[24] va onasining maqbarasiga dafn etilgan[16]. Yana bir qizi Dar Muxtor al-Jawhari (Altumish) boʻlib, u Muxtor al-Jawhariyning xotini edi[22]. Yana bir qizi Dar Anbar al-Kamili boʻlib, Anbar al-Kamiliyning xotini edi[22].


Izohlar

  1. ↑ 1254-yilda Faris ad-Din Oqtay vafot etgach, Bahriy mamluklari (jumladan Baybars va Qalavun) Suriyadagi an-Nosir Yusuf huzuriga qochib ketishgan[4], so'ngra Qutuz hukmronligi davrida Misrga qaytishgan.

Manbalar

  1. ↑ Rabbat, Nasser O.. The Citadel of Cairo. Brill, 2021 — 136-bet. ISBN 978-90-04-49248-6. „When Qalāwūn assumed the throne in 1280, he took the regnal title al-manṣūr (the victorious).“ 
  2. ↑ Northrup 1998, ss. 65–66.
  3. ↑ 3,0 3,1 Northrup 1998, s. 66.
  4. ↑ Humphreys 1977, s. 326.
  5. ↑ Dobrowolski, Jarosław. The Living Stones of Cairo. American Univ in Cairo Press, 2001 — 18-bet. ISBN 978-977-424-632-6. 
  6. ↑ Crawford, Paul. The 'Templar of Tyre': Part III of the 'Deeds of the Cypriots'. Ashgate, 2003 — 77-bet. ISBN 978-1-84014-618-9. 
  7. ↑ Michael Chamberlain. Knowledge and Social Practice in Medieval Damascus, 1190-1350. Cambridge University Press, 2002 — 99-bet. ISBN 978-0-521-52594-7. 
  8. ↑ Burgoyne, 1987, p. 131
  9. ↑ M. H. Burgoyne (1973). "The Continued Survey of the Ribāt Kurd/Madrasa Jawhariyya Complex in Ṭarīq Bāb Al-Ḥadīd, Jerusalem". Levant 5: 12–35. doi:10.1179/lev.1973.5.1.12. 
  10. ↑ Crawford, p. 61.
  11. ↑ Holt, Peter M.. Early Mamluk Diplomacy, 1260-1290: Treaties of Baybars and Qalāwūn with Christian Rulers. BRILL, 1995 — 106–17-bet. ISBN 90-04-10246-9. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Williams, C.. Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide. American University in Cairo Press, 2008 — 143-bet. ISBN 978-977-416-205-3. 
  13. ↑ Vermeulen, Urbain; Smet, Daniel De. Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras (en). Peeters Publishers, 1995 — 313-bet. ISBN 978-90-6831-683-4. 
  14. ↑ Northrup 1998, s. 116.
  15. ↑ 15,0 15,1 Northrup 1998, s. 143.
  16. ↑ 16,0 16,1 Bauden, Frédéric „The Qalawunids: A Pedigree“. University of Chicago. Qaraldi: 2021-yil 10-dekabr.
  17. ↑ Northrup 1998, ss. 116–17.
  18. ↑ Kennedy, H.N.. The Historiography of Islamic Egypt: (c. 950 - 1800), Sinica Leidensia. Brill, 2001 — 37-bet. ISBN 978-90-04-11794-5. 
  19. ↑ Ben-Bassat, Y.. Developing Perspectives in Mamluk History: Essays in Honor of Amalia Levanoni, Islamic History and Civilization. Brill, 2017 — 29-bet. ISBN 978-90-04-34505-8. 
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Vermeulen, Urbain; Smet, Daniel De. Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras (en). Peeters Publishers, 1995 — 314-bet. ISBN 978-90-6831-683-4. 
  21. ↑ Northrup 1998, s. 117.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Northrup 1998, s. 158.
  23. ↑ Northrup 1998, s. 75.
  24. ↑ Northrup 1998, s. 142.

Adabiyotlar

  • Burgoyne, Michael Hamilton. Mamluk Jerusalem. British School of Archaeology in Jerusalem by the World of Islam Festival Trust, 1987. ISBN 090503533X. 
  • Ibn Battuta sayohatlari — H.A.R. Gibb tarjimasi
  • Humphreys, R. Stephen (1977), From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260, Albany, New York: State University of New York Press, ISBN 0-87395-263-4
  • Northrup, Linda. From Slave to Sultan: The Career of Al-Manṣūr Qalāwūn and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria (678-689 A.H./1279-1290 A.D.), Stuttgart, 1998. ISBN 3-515-06861-9. 

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Qalovun&oldid=1224161" dan olindi