Chahor maqola
 Nizomiy Aruziyning „Chahor maqola“ asari nusxasidan bir varaq. 1383-yilga taalluqli bo‘lib, ehtimol Jaloyiriylar davrida Tabrizda yaratilgan. | |
| Muallif(lar) | Nizomiy Aruziy |
|---|---|
| Til | Fors |
| Janr(lar)i | Proza |
Chahor maqola (forscha: چهار مقاله) — Nizomiy Aruziy tomonidan 1155—1157-yillar oraligʻida fors tilida yozilgan nasriy asar. Toʻrtta alohida risoladan (maqola) iborat boʻlib, ularning har biri turli mavzuga bagʻishlangan. Asar Nizomiyning fors nasrini mukammal egallagani hamda falsafiy tushunchalar, astronomiya va tibbiyot boʻyicha chuqur bilimga ega boʻlganini namoyish etadi. Asar yozib tugatilganidan 60 yil oʻtgach, Ibn Isfandiyor undagi Mahmud Gʻaznaviy va Firdavsiy haqidagi toʻliq rivoyatni oʻzining „Tarixi Tabariston“ asariga kiritgan.
Yaratilishi
Nizomiy Aruziy „Chahor maqola“ (tarjimasi „Toʻrt maqola“) asarini[1] 1155—1157-yillar oraligʻida yozgan[2]. Fors tilida nasriy uslubda bitilgan ushbu asar hukmdor uchun eng zarur deb hisoblangan toʻrt asosiy maslahatchi: kotib, shoir, munajjim va tabibga bagʻishlangan alohida boblardan iborat[3]. Har bir bobda amaliy tavsiyalar bilan bir qatorda tarixiy voqealar va misollar ham keltirilgan[2]. Mazkur asar mavzu jihatidan hukmdorlar uchun avvalroq yozilgan pandnoma janridagi „Qobusnoma“ asari bilan, ayniqsa, uning aristokratik va dunyoviy yoʻnalishi nuqtayi nazaridan oʻxshashliklarga ega[4].
„Chahor maqola“ Alovuddin Husayn hukmronligi davrida yozilgan[3] va Faxriddin Masudning oʻgʻli shahzoda Abulhasan Husomiddin Aliga bagʻishlangan[5][2]. Nizomiy ushbu asarni yozgan paytida allaqachon Gʻuriylarga 45 yildan beri xizmat qilib kelayotgan edi[2]. Asar Nizomiyning fors adabiyoti nasr janrini mukammal egallagani, falsafiy gʻoyalarni chuqur tushungani hamda astronomiya va tibbiyot sohalaridagi bilimlarini yaqqol namoyon etadi[2]. Asar, shuningdek, muallifning adabiyot va bibliografiyaga boʻlgan ilmiy qiziqishini ham aks ettiradi[2]. Asrlar davomida keng oʻqilgan va yuksak baholangan ushbu asar nafaqat XII asr fors nasri uchun mezon boʻlib xizmat qilgan nafis uslubi, balki mashhur olimlar va adabiyot arboblari haqidagi qimmatli tarixiy hamda biografik maʼlumotlarni oʻz ichiga olgani bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi[2]. „Chahor maqola“ning taʼsiri keyingi asarlarda ham yaqqol koʻzga tashlanadi. Jumladan, Ibn Isfandiyor Mahmud Gʻaznaviy va Firdavsiy haqidagi butun rivoyatni „Chahor maqola“dan olib, 1216—1217-yillarda yozilgan oʻzining „Tarixi Tabariston“ asariga kiritgan[2].
Sulton Sanjarning Xurosondagi saroyiga tez-tez borib turgan Nizomiy Aruziy „Chahor maqola“ asarida Saljuqiylar haqida quyidagicha yozgan:
Ular koʻchmanchilar (biyaban-nishin) boʻlib, davlat ishlarini yuritish va podshohlarning yuksak yutuqlaridan bexabar edilar. Shu sababli ularning davrida qirollik urf-odatlarining aksariyati yoʻqolib ketgan va hukmdorlikning koʻplab muhim asoslari amaldan chiqqan[6].
„Chahor maqola“ asari yaratilishidan oldingi ikki asrlik Eron madaniyati tarixi ham shu asarda batafsil yoritilgan. Shuningdek, unda Nizomiy Aruziy yashagan davrdagi adabiy muhit haqida ham muhim maʼlumotlarni taqdim etilgan[4]. Shu bois asar nafaqat oʻsha davr adabiyotining rivojlanishini oʻrganishda, balki Gʻarbiy va Markaziy Osiyoning siyosiy manzarasini tadqiq etishda ham muhim birlamchi manba hisoblanadi[4]. Asarda hukmron tabaqaning ustuvor madaniy qadriyatlari va davrning ijtimoiy urf-odatlari aks etgani sababli oʻsha zamonning ijtimoiy, intellektual va adabiy jarayonlarini oʻrganish uchun qimmatli manba boʻlib xizmat qiladi[4]. Ayniqsa, Firdavsiy, Umar Xayyom va Amir Mu’izziy kabi shoirlar, shuningdek, Abu Rayhon Beruniy va Muhammad Zakariyo Roziy singari olimlar haqidagi rivoyat va hikoyalari bu jihatdan alohida ahamiyatga ega[4].
Manbalar
- ↑ Ragan 2023, s. 103.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Yūsofī 2015.
- ↑ 3,0 3,1 Meisami 2008, s. 258.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Dahlén 2009, s. 14.
- ↑ Auer 2021, s. 108.
- ↑ Durand-Guédy 2013, s. 330.
Adabiyotlar
- Auer, Blain. In the Mirror of Persian Kings: The Origins of Perso-Islamic Courts and Empires in India. Cambridge University Press, 2021. ISBN 9781108936125.
- Dahlén, Ashk P. (2009). "Kingship and Religion in a Mediaeval Fürstenspiegel: The Case of the Chahār Maqāla of Niżāmī ʽArūẓī". Orientalia Suecana 58: 9-24. https://www.academia.edu/12536440/Kingship_and_Religion_in_a_Mediaeval_F%C3%BCrstenspiegel_The_Case_of_the_Chah%C4%81r_Maq%C4%81la_of_Ni%C5%BC%C4%81m%C4%AB_%CA%BDAr%C5%AB%E1%BA%93%C4%AB?auto=download&email_work_card=download-paper.
- Durand-Guédy, David „Ruling from the Outside: A New Perspective on Early Turkish Kingship in Iran“, . Every Inch a King: Comparative Studies on Kings and Kingship in the Ancient and Medieval Worlds. Brill, 2013 — 325-342-bet. ISBN 9789004242142.
- Meisami, J. „Genres of Court Literature“, . General Introduction to Persian Literature: History of Persian Literature A. I.B. Tauris, 2008 — 233-269-bet. ISBN 9780857723574.
- Ragan, Mark A.. Kingdoms, Empires, and Domains: The History of High-level Biological Classification. Oxford University Press, 2023. ISBN 9780197643037.
- Yūsofī, Ḡolām-Ḥosayn (2015). "ČAHĀR MAQĀLA". Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/cahar-maqala/.