Abulabbos Ahmad ibn al-Furot

Abulabbos Ahmad ibn Muhammad ibn Musa ibn al-Hasan ibn al-Furot (arabcha: أبو العباس أحمد بن العباس‎‎) Banu al-Furot oilasi a’zosi, Abbosiylar xalifaligining yuqori martabali moliyaviy ma’muri vazifasida faoliyat yuritgan. Keyinchalik al-Mu’tazid va al-Muktafiy xalifaliklari davrida moliyaviy boshqaruv rahbari lavozimiga koʻtarilgan va to 904-yilda vafot etgunicha shu vazifani bajargan.

Ahmadning oilasi 9-asr boshlaridayoq Bagʻdodda ancha e’tiborli boʻlgan, biroq otasi Muhammad ibn Muso birinchi boʻlib muhim ma’muriy lavozimni egallagan edi. Ahmad oʻz faoliyatini ukasi Ali bilan birga al-Mu’tamidning soʻnggi xalifaligi (h. 870–892) va al-Muvaffaqning regentligi davrida boshlagan. Ikkalasi ham shia mazhabidagi Ismoil ibn Bulbulning shogirdlari edi. Ismoil ibn Bulbul 885-yilda al-Mu’tamid va al-Muvaffaqqa vazir etib tayinlangach, ularni moliya sohasi boshqaruviga jalb qilib, Savad hududining yer soligʻi masalasini aka-ukalarga ishonib topshirdi. Ibn Bulbul lavozimidan chetlashtirilgandan so‘ng, Ahmad bir muddat qamoqqa tashlandi. Biroq, 892-yilda al-Mu’tazid (h. 892–902) taxtga oʻtirgach, Ahmad ozod etilib, yana Savad hududining moliya ishlariga mas’ul etib tayinlandi. Keyinchalik barcha yer soligʻi masalalariga rahbarlik qiladigan boʻldi, Ali esa akasining oʻrinbosari lavozimida faoliyat yurita boshladi.

Ibn al-Furot aka-ukalari va ularning tarafdorlari keyingi oʻn yilliklar davomida Abbosiylar ma’muriyatida hukmronlik qilgan ikki asosiy guruhdan birini tashkil etdi. Bu guruh Banu al-Furot yoki Furotiylar nomi bilan tanilgan. Ularning asosiy raqiblari yana bir kotib oilalar guruhi Banu al-Jarroh yoki Jarrohiylar edi. Bu guruhga Muhammad ibn Dovud va uning jiyani Ali ibn Iso al-Jarroh boshchilik qilardi. Ular 899-yilda Banu al-Furotni moliyaviy rahbarlik lavozimidan siqib chiqarishgan. Ikki guruh shunchaki mansab va hokimiyat uchun kurashda turli toifalarni ifodalagan boʻlsa-da, ularning oʻrtasida „gʻoyaviy“ farqlar ham mavjudligiga ishoralar bor edi. Banu al-Jarroh oilalarining koʻpchiligi nasroniylikni qabul qilgan oilalardan kelib chiqqan boʻlib, ular byurokratiyada nasroniylarni ishga olishgan va harbiylar bilan yaqin aloqalarni saqlab qolishgan. Banu al-Furot esa armiyani qat’iy fuqarolik nazoratiga olishga intilgan va (unchalik oshkora boʻlmasa-da) shialikni qoʻllab-quvvatlagan. Ikki guruh oʻrtasidagi raqobat kuchli boʻlsa-da, ularning mavqei bir necha bor oʻzgarib turgani sababli asosan cheklangan edi. Biroq, musodara deb atalgan eski tizim doirasida qiynoqlar va lavozimidan chetlatilgan amaldorlarning mol-mulkini majburiy musodara qilish odatiy hol edi. Bu tizim chetlatilgan amaldorlarni oʻzlari oʻmargan pullarni qaytarishga majbur qilgan. Amalda esa, amaldorlarni lavozimda boʻlgan paytlarida pul oʻmarishga undardi, chunki ular musodara tergovi vaqtida talab qilinadigan mablagʻlarni ta’minlashga majbur boʻlishardi.

Ahmad al-Muktafiy xalifaligi davrida (h. 902–908) vazir al-Qosim ibn Ubaydullohning dushmanligiga qaramay, moliya boʻlimlari boshligʻi lavozimida xizmat qilishda davom etdi. Vazir Ahmadga qarshi harakat qilishga ulgurmasdan, Ahmad 904-yilda vafot etdi.

Adabiyotlar

• Bonner, Michael „The waning of empire, 861–945“, . The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge: Cambridge University Press, 2010 — 305–359-bet. ISBN 978-0-521-83823-8. 
• Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7. 
• Sourdel, D. (1971). "Ibn al-Furāt". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 767–768 b. doi:10.1163/1573-3912_islam_COM_0322. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Ibn+al-Fur%C4%81t&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.