Kontent qismiga oʻtish

Abulhasan Ali ibn al-Furot

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Sojiy amir Yusuf ibn Abulsajning (h. 901–928) oltin dinori. Unda valiahd Abulabbos, vazir Abulhasan Ali ibn al-Furot va xalifa al-Muqtadirning nomlari keltirilgan.

Abulhasan Ali ibn Muhammad ibn Musa ibn al-Hasan ibn al-Furot (arabcha: أبو الحسن علي بن محمد بن الفرات‎‎;‎ 855 — 924-yil 18-iyul) Abbosiylar xalifaligining yuksak lavozimli amaldori boʻlib, xalifa al-Muqtadir hukmronligi davrida uch marta vazir lavozimini egallagan. Ali katta akasi Ahmadga yordamchi boʻlib, mohir moliyaviy boshqaruvchi sifatida tanilishga erishdi. Nihoyat, Abulhasan al-Muqtadir xalifaligi davrida paydo boʻlgan ikki yirik va raqobatdosh saroy guruhidan biriga, ya’ni Banu al-Furotga boshchilik qila boshladi. Ikkinchi guruh esa bosh qoʻmondon Muʼnis al-Muzaffar va vazir Ali ibn Iso al-Jarroh atrofida toʻplangan amaldorlardan iborat edi.

Abulhasan 908-yilda al-Muqtadirning xalifa etib saylanishida muhim rol oʻynagan boʻlib, 908—912-yillar oraligʻida vazir lavozimida ishlagan. Shu davr mobaynida Fors viloyatini xalifalik tarkibiga qayta kiritishga va Ozarbayjon sojiylari ustidan ma’lum darajada hokimiyatni tiklashga erishgan. 917—918-yillarda ikkinchi bor vazirlik lavozimini egallagandan soʻng, oʻz vorisining buyrugʻi bilan qamoqqa olingan. 923-yilda ozodlikka chiqarilganidan koʻp oʻtmay uchinchi va soʻnggi marta vazir etib tayinlangan. Uchinchi vazirligi davrida raqiblariga koʻrsatgan shafqatsizligi hamda qarmatlarga qarshi harbiy muvaffaqiyatsizliklari sababli, 924-yil 18-iyulda oʻgʻli al-Muhassin bilan birga taxtdan agʻdarilib, qatl etildi.

Hayoti

Al-Muʼtazidning birlashtirish yurishlaridan keyin, tax. 900-yilgi Abbosiylar xalifaligi xaritasi. Toʻq yashil rangda bevosita Abbosiylar boshqaruvi ostida boʻlgan hududlar, och yashil rangda esa Abbosiylar hukmronligini rasman tan olsa-da, amalda mustaqil noiblar boshqaruvi ostida boʻlgan hududlar.

Alining oilasi 9-asr boshlaridayoq Bagʻdodda ancha nufuzli boʻlgan, biroq muhim ma’muriy lavozimni birinchi boʻlib otasi Muhammad ibn Muso egallagan edi[1]. Ali oʻz faoliyatini akasi Ahmad bilan birga al-Muʼtamid hukmronligining (h. 870–892) soʻnggi davrlari hamda al-Muvaffaq regentligi davrida boshlagan. Ikkalasi ham shia mazhabidagi Ismoil ibn Bulbulning shogirdlari edi. Ismoil ibn Bulbul 885-yilda al-Mu’tamid va al-Muvaffaqqa vazir etib tayinlangach, ularni moliya sohasi boshqaruviga jalb qilib, Savad hududining yer soligʻi masalasini aka-ukalarga ishonib topshirdi[1][2]. Ibn Bulbul lavozimidan chetlashtirilgandan so‘ng, Ahmad bir muddat qamoqqa tashlandi. Biroq, 892-yilda al-Mu’tazid (h. 892–902) taxtga oʻtirgach, Ahmad ozod etilib, yana Savad hududining moliya ishlariga mas’ul etib tayinlandi. Keyinchalik barcha yer soligʻi masalalariga rahbarlik qiladigan boʻldi, Ali esa akasining oʻrinbosari lavozimida faoliyat yurita boshladi[1].

Ibn al-Furot aka-ukalari va ularning tarafdorlari keyingi oʻn yilliklar davomida Abbosiylar ma’muriyatida hukmronlik qilgan ikki asosiy guruhdan birini tashkil etdi. Bu guruh Banu al-Furot yoki Furotiylar nomi bilan tanilgan. Ularning asosiy raqiblari yana bir kotib oilalar guruhi Banu al-Jarroh yoki Jarrohiylar edi. Bu guruhga Muhammad ibn Dovud va uning jiyani Ali ibn Iso al-Jarroh boshchilik qilardi. Ular 899-yilda Banu al-Furotni moliyaviy rahbarlik lavozimidan siqib chiqarishgan. Ikki guruh shunchaki mansab va hokimiyat uchun kurashda turli toifalarni ifodalagan boʻlsa-da, ularning oʻrtasida „gʻoyaviy“ farqlar ham mavjudligiga ishoralar bor edi. Banu al-Jarroh oilalarining koʻpchiligi nasroniylikni qabul qilgan oilalardan kelib chiqqan boʻlib, ular byurokratiyada nasroniylarni ishga olishgan va harbiylar bilan yaqin aloqalarni saqlab qolishgan. Banu al-Furot esa armiyani qat’iy fuqarolik nazoratiga olishga intilgan va (unchalik oshkora boʻlmasa-da) shialikni qoʻllab-quvvatlagan[3][4]. Ikki guruh oʻrtasidagi raqobat kuchli boʻlsa-da, ularning mavqei bir necha bor oʻzgarib turgani sababli asosan cheklangan edi. Biroq, musodara deb atalgan eski tizim doirasida qiynoqlar va lavozimidan chetlatilgan amaldorlarning mol-mulkini majburiy musodara qilish odatiy hol edi. Bu tizim chetlatilgan amaldorlarni oʻzlari oʻmargan pullarni qaytarishga majbur qilgan. Amalda esa, amaldorlarni lavozimda boʻlgan paytlarida pul oʻmarishga undardi, chunki ular musodara tergovi vaqtida talab qilinadigan mablagʻlarni ta’minlashga majbur boʻlishardi[5].

Ikki aka-uka al-Muktafiy xalifaligi (h. 902–908) davrida moliya boʻlimlari rahbarlari vazifasida xizmat qilishda davom etishdi. 904-yilda akasining vafotidan soʻng Ali vazir al-Abbos ibn al-Hasan al-Jarjaraiyning bosh yordamchisi lavozimiga koʻtarildi[1]. 908-yilda al-Muktafiyning vafoti vorislik masalasini ochiq qoldirdi. Shunda vazir al-Abbos voris tanlovida eng nufuzli amaldorlardan maslahat soʻrashga qaror qildi. Alining maslahatiga koʻra, yuqori martabali amaldorlar al-Muktafining 13 yoshli ukasi Ja’farni tanlashdi. Ular Ja’farni kuchsiz, boʻysunuvchan va yuqori mansabdagi amaldorlar osonlik bilan boshqara oladigan shaxs deb hisoblashgan. Tarixchi Hugh N. Kennedyning soʻzlariga koʻra, al-Muqtadirning (h. 908–932) tanlanishi „xavfli oʻzgarish“ boʻlib, „butun Abbosiylar tarixidagi eng halokatli hukmronliklardan birini boshlab berdi [...] bu chorak asrlik davr mobaynida [al-Muqtadir] oʻtmishdoshlarining barcha yutuqlari yoʻqqa chiqarildi“[6][7]. Ibn al-Mu’tazzning tarafdorlari 908-yil 17-dekabrda amalga oshirgan muvaffaqiyatsiz davlat toʻntarishidan keyin, 19-dekabr kuni Alining oʻzi vazir lavozimiga tayinlandi[1][8].

Birinchi vazirlik muddati deyarli mutlaq hokimiyatga ega boʻlgan davr edi. Faqatgina saroy amaldorlarining kichik guruhi, xalifaning onasi va ba’zi saroy xizmatkorlari uning hokimiyatiga biroz cheklov qoʻya olardi, biroq bu ham faqat qisman amalga oshirilardi[1]. Ushbu davrning muvaffaqiyatlari orasida Fors viloyatining qayta qoʻlga kiritilishi[9][10] hamda Ozarbayjon Sojiy hukmdori Yusuf ibn Abulsajning Abbosiylar hukmronligini tan olishi boʻlib, bu tan olish evaziga u yiliga 120 000 dirham miqdorida nisbatan kamtarona oʻlpon toʻlashga rozi boʻldi. Erishilgan bitimdan mamnun boʻlgan Yusuf Alini oʻz homiysi deb bilib, hatto oʻz tangalarida ham uning nomini yozdirdi[9][11].

Koʻp oʻtmay, Ali oʻz hokimiyatini suiiste’mol qila boshladi va xazinadan katta miqdorda pul oʻmardi. Bu esa uning ishdan boʻshatilishiga va 912-yil 21-iyulda hibsga olinishiga olib keldi[1][12]. Oʻrniga Muhammad ibn Ubaydulloh al-Xoqoniy tayinlandi[12]. 917-yil 3-iyunda vazirlik lavozimiga qayta tayinlanib, eski raqibi Ali ibn Isoning oʻrnini egalladi[12]. Biroq, ikkinchi muddati Yusufning isyoni tufayli muammoli kechdi. Yusuf Bagʻdodga toʻlanadigan oʻlponni toʻxtatib qoʻygan va Eronning shimoli-gʻarbidagi Somoniylar boshqaruvida boʻlgan bir qator viloyatlarni bosib olgan edi. Ali Yusufni himoya qilish uchun vositachilik qilishga urindi, biroq bu behuda boʻldi. Abulhasan 918-yil noyabrda lavozimidan chetlashtirildi. 919-yilda esa Abbosiylar qoʻshinining bosh qoʻmondoni Muʼnis al-Muzaffar Yusufni magʻlubiyatga uchratib, uni asir qilib, Bagʻdodga olib ketdi[1][13]. Alining vorisi Hamid ibn al-Abbos edi. Hamid shuhratparast odam boʻlsa-da, saksonga kirgan va ma’muriy ishlardan butunlay bexabar edi. Uning vazirligi davrida haqiqiy hokimiyatni Ali ibn Iso ismli oʻrinbosari amalga oshirgan[14]. Ali butun davr mobaynida xalifa saroyida mahbus boʻlib qoldi. Faqatgina 923-yilda Ibn al-Abbos oʻz lavozimidan chetlashtirilgandan soʻng ozod etilib, 7-avgust kuni uchinchi hamda soʻnggi marta vazirlik mansabiga qayta tayinlandi[1][15].

Alining 923-yil avgustidan 924-yil iyungacha boʻlgan soʻnggi hukmronlik davri arab tarixchilari tomonidan bir ovozdan qora kunlar, „vayrongarchilik yili“ deb baholanadi. Ali, avvalgi ikki hukmronligi davrida taxtdan agʻdarilgan raqiblariga shafqat koʻrsatgan boʻlsa-da, bu safar oʻgʻli al-Muhassin yordamida oʻziga nohaqlik qilgan har qanday kishidan oʻch olish imkoniyatini qoʻlga kiritdi. Hamid davrida lavozimga tayinlanganlardan katta miqdorda mablagʻ undirish uchun bemalok zoʻravonlik qildi[1][16]. Oʻz mavqeini yanada mustahkamlash maqsadida, qudratli Mu’nis al-Muzaffarni Raqqa shahriga yarim surgun holatida joʻnatdi[17]. Hukumatning obroʻsi 923-yilda qarmatlarning Basrani talon-taroj qilishi va keyingi yilning aprel-may oylarida hajdan qaytayotgan ziyoratchilar karvonining yoʻq qilinishi natijasida qarmatlar tahdidining toʻsatdan va shiddatli tarzda qayta kuchayishi bilan yanada zaiflashdi[1][17]. Bu hujumlarni toʻxtatish yoki ularga javob berishga qodir boʻlmagan Alining xalq orasidagi obroʻsi keskin tushib ketishi natijasida Bagʻdodda tartibsizliklar kelib chiqdi. Ayni paytda, uning shafqatsizligi amaldorlar orasida norozilik uygʻotdi. Xalifalikning moliyaviy tanglik holati esa qoʻshinning maoshini muntazam toʻlashga imkon bermasdi. Natijada, saroy aʼyonlari va harbiylar xalifaga bosimni tobora kuchaytirib borishdi. Oxir-oqibat, 924-yil iyun oyining boshlarida al-Muqtadir Ali va uning oʻgʻlini qamoqqa olishga buyruq berdi[1][18]. Al-Muqtadir oʻz ustozi va aql-zakovati hamda qobiliyatini e’zozlagan kishiga nisbatan xayrixohligini saqlab qolgan edi. Biroq, sobiq vazir va uning oʻgʻli xalifaning huzuriga keltirilganda, Ali oʻzining beadab munosabati bilan saqlanib qolgan oxirgi xayrixohlikni ham yoʻqqa chiqardi. Ali va al-Muhassin 924-yil 18-iyulda zudlik bilan qatl etildi[19][20].

Qudratli Banu al-Furot guruhidan boʻlgan Alining jiyani al-Fadl 927-yildan soʻng yana yuqori lavozimga erishishga muvaffaq boʻldi. Hatto 932 va 937-yilda qisqa muddatga vazirlik mansabini ham egalladi[21][16].

Xarakteri va tarixiy baho

Ali ibn al-Furot murakkab shaxs edi. Yaxshi taʼlim olgan, yuksak madaniyatli boʻlib, nihoyatda aql-zakovatli hamda noyob notiqlik qobiliyatiga ega edi. Oʻzini nihoyatda qobiliyatli moliyaviy maʼmur sifatida koʻrsatdi. Hugh N. Kennedyga koʻra, Ali „suiisteʼmolliklarni bartaraf etish va davlat daromadlarini zulmsiz koʻpaytirishga intilardi“. Dominique Sourdelning taʼkidlashicha esa, „eng chigal koʻringan muammolarni ham tezda hal qila olardi“. Saroy amaldori sifatida „oliy zodagon“ (Kennedy) uslubida hokimiyatni yuritgan. Hashamatga moyil boʻlib, obroʻsini oshirish maqsadida tarafdorlariga behisob inʼomlar ulashgan. Shu bilan birga, asosiy sadoqati davlat yoki xalifaga emas, balki oʻzi va tarafdorlarining mavqeyini oshirish hamda boyitishga qaratilgan edi. Bu esa sunniy xalifalik yuragida deyarli oʻn ikki shialikning „yashirin siyosiy-diniy guruh“ini (Sourdel) shakllantirgan edi. Bundan tashqari, boshqalarning korrupsiyasiga qarshi kurashsa-da, oʻz manfaati yoʻlida qonunni buzishdan tiyilmagan va Kennedyning soʻzlariga koʻra, „oʻz manfaatlarini koʻzlash masalasida ma’lum darajada shafqatsiz va vijdonsiz boʻlgan“[21][22].

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Sourdel 1971, s. 767.
  2. ↑ Kennedy 2004, ss. 174–175.
  3. ↑ Kennedy 2004, ss. 175, 180.
  4. ↑ Bonner 2010, ss. 333–334, 350.
  5. ↑ Bonner 2010, s. 334.
  6. ↑ Kennedy 2004, ss. 185–186.
  7. ↑ Bonner 2010, s. 349.
  8. ↑ van Berkel et al. 2013, s. ix.
  9. ↑ 9,0 9,1 Kennedy 2004, s. 190.
  10. ↑ Bosworth 1975, s. 123.
  11. ↑ Madelung 1975, s. 230.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 van Berkel et al. 2013, s. x.
  13. ↑ Madelung 1975, s. 231.
  14. ↑ van Berkel et al. 2013, ss. 74–75.
  15. ↑ van Berkel et al. 2013, s. xi.
  16. ↑ 16,0 16,1 van Berkel et al. 2013, s. 72.
  17. ↑ 17,0 17,1 Kennedy 2004, s. 191.
  18. ↑ Kennedy 2004, ss. 191–192.
  19. ↑ Sourdel 1971, ss. 767–768.
  20. ↑ van Berkel et al. 2013, ss. xi, 72.
  21. ↑ 21,0 21,1 Sourdel 1971, s. 768.
  22. ↑ Kennedy 2004, s. 186.

Adabiyotlar

Oldingisi Abbosiylar xalifaligi vaziri
908-yil 19-dekabr — 912-yil 21-iyul 		Keyingisi
Oldingisi =Abbosiylar xalifaligi vaziri
917-yil 3-iyun — 918-yil 17-noyabr 		Keyingisi
Oldingisi =Abbosiylar xalifaligi vaziri
923-yil 7-avgust — 924-yil 15-iyun 		Keyingisi 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Abulhasan_Ali_ibn_al-Furot&oldid=259774" dan olindi