Abu Mansur Muhammad
Abu Mansur Muhammad ibn Abdurazzoq ibn Abdulloh ibn Farrux, shuningdek, Abu Mansur Muhammad va Ibn Abdurazzoq – forsiy zodagon boʻlib, faoliyatining katta qismini Somoniylar xizmatida oʻtkazgan hamda qisqa muddat Buvayhiylar hukmronligi davrida Ozarbayjon hokimi boʻlgan.
Biografiyasi
Somoniylar xizmatiga kirishi va qoʻzgʻoloni
Abu Mansur Abdurazzoqning oʻgʻli boʻlib, Rofe ismli ukasi ham bor edi. Shuningdek, somoniy sarkarda Amirak Tusiy bilan qarindosh boʻlgan va Tusdan chiqqan dehqon oilasiga mansub edi. Bu oila oʻz nasabini Sosoniylar hukmdori Xusrav II Parviz xizmatida boʻlgan sipohbedga („lashkarboshi“) bogʻlagan. Shuningdek, ular oʻzining kelib chiqishini afsonaviy Peshdodiylarga ham nisbat berishgan.
939-yilda Nasr II (h. 914–943) boshchiligidagi Somoniylar hukmdori Muhtojiylar shahzodasi Abu Ali Sagʻoniyni Xuroson hokimi etib tayinladi. Abu Mansur esa Abu Ali nomidan Tusni boshqarish uchun tayinlandi. Bu lavozimda 945-yilgacha xizmat qildi. Shu yili ukasi Rofe bilan birga Abu Alining Nasrning vorisi Nuhga (h. 943–954) qarshi qoʻzgʻoloniga qoʻshildi[1]. Abu Ali Somoniylarga qarshi yurishlar olib borayotgan paytda, Abu Mansur Xurosonda uning sipohsolori (qoʻmondon) etib tayinlandi.
Abu Alining qoʻshinlari Buxoroni egalladi va Nuhning amakisi Ibrohim ibn Ahmad Somoniylar davlatining yangi hukmdori sifatida taxtga chiqarildi. Biroq 947-yilda Nuh I Buxoroni qayta egallashga muvaffaq boʻlib, Ibrohimning koʻzini koʻr qildirdi. Shunga qaramay, Abu Ali ustidan hal qiluvchi gʻalabaga erisha olmadi. Abu Ali Xuttal hukmdorlari kabi boshqa somoniy vassallarning ham qoʻllab-quvvatlashiga erishgan edi. Natijada, Nuh Abu Ali bilan sulh tuzishga majbur boʻldi.
Buvayhiylar qoʻl ostidagi xizmati
Shu orada Abu Mansur Buvayhiylarning Ray shahriga qochib borib, u yerda boshpana topdi. Uni Buvayhiylar hukmdori Rukn ud-Davla katta hurmat bilan qabul qilib, akalari Imod ud-Davla va Muizz ud-Davla bilan birga katta boyliklar berdi[2]. Keyinchalik Damgʻonga yuborildi va unga Rayni Somoniylar bosqinidan himoya qilish vazifasi yuklatildi.
948/949-yilda Muizz ud-Davla va Saloriylar hukmdori Marzuban ibn Muhammad elchilari oʻrtasidagi muzokaralar chogʻida Marzuban qattiq haqorat qilindi va buning natijasida gʻazab otiga mindi. Marzuban bu haqorat uchun qasos olish maqsadida Rayga yurish boshladi. Biroq Rukn ud-Davla diplomatik yoʻllar bilan Marzubanni chalgʻitib, uning harakatini sekinlatishga muvaffaq boʻldi. Shu orada unga qarshi qoʻshin tayyorladi[3]. Soʻng Abu Mansur boshchiligida qoʻshin yuborib, Qazvinda Marzubanni magʻlub etdi va asir olib, qamoqqa tashladi.
949-yilda Abu Mansur Ozarbayjonni Saloriylardan tortib olish uchun yurishga yuborildi. Marzubanning ukasi va Daylamdagi Saloriylar hukmdori Vahsudan ibn Muhammad kurd sarkardasi Daysam ibn Ibrohim al-Kurdiy boshchiligida qoʻshin yubordi. Biroq Daysam Arronga chekindi. Shundan soʻng Daysamning vaziri Ibn Mahmud unga xiyonat qilib, Abu Mansur tomoniga oʻtdi va Abu Mansur Ozarbayjonni muvaffaqiyatli egallashga erishdi. Keyin Abu Mansur Ibn Mahmudni oʻziga vazir etib tayinladi[4]. Biroq Abu Mansurning Ozarbayjonni zabt etishida katta yordam bergan, ismi tilga olinmagan kotiblaridan biri Ibn Mahmudning oʻz oʻrniga vazir etib tayinlanganidan qattiq ranjidi. Shundan soʻng, qoʻshin toʻplab, Daysam tomoniga oʻtdi. Shu bilan bir vaqtda Abu Mansurning oʻzi Ozarbayjonda yashashni maʼqul koʻrmay, Ibn Mahmud bilan birga hududni tark etdi va Rayga qaytdi[5].
Somoniylar xizmatiga oʻtishi va oʻlimi
950/951-yilda Abu Mansur oʻz vatani Xurosonga qaytdi. Xurosonda Nuh II uni kechirdi va uni yana Tus hokimi etib tayinladi[1]. 953-yilda Abu Mansur Nuh II va Rukn ud-Davla oʻrtasidagi tinchlik shartnomasida muhim rol oʻynadi. Keyinchalik „Shohnoma“ („Shohlar kitobi“) yaratishni istadi va oʻzining yangi vaziri Abu Mansur Maʼmariyga bir necha olimlarni ushbu asarni yozish uchun taklif etishni buyurdi. Ular 957-yilda „Xvaday-Namag“ning yangi forscha nusxasini yaratib, uni boshqa manbalar bilan boyitdilar. Bu asar „Abu Mansuriy Shohnomasi“ nomi bilan mashhur boʻldi[6][7][8]. Keyinchalik mashhur eronlik shoir hamda Abu Mansurning doʻsti Firdavsiy tomonidan yozilgan „Shohnoma“ uchun asosiy manbalardan biriga aylandi. Bugungi kunda „Shohnoma-yi Abu Mansuriy“ning faqat kirish qismi saqlanib qolgan.
Nuh II 954-yilda vafot etgach, uning oʻrniga oʻgʻli Abdulmalik I taxtga chiqdi. Shu davrda mamlakatda turkiy amaldorlarning kuch va taʼsiri ortib, Somoniylar davlatida beqarorlik kuchayishiga sabab boʻldi. Abu Mansur Xurosonning sipohsolori etib tayinlandi. Biroq keyinchalik oʻrniga turkiy sarkarda Alptegin tayinlangach, yana Tusga qaytdi.
Abdulmalik I 961-yilda baxtsiz hodisa natijasida vafot etishi taxt uchun kurashni keltirib chiqardi. Alptegin va Muhammad Balʼamiy boshchiligidagi guruh uning yosh oʻgʻli Nasrni Somoniylar hukmdori etib taxtga koʻtarishni istagan boʻlsa, turkiy sarkarda Faʼiq hamda bir qator nufuzli eroniy davlat arboblari boshchiligidagi boshqa guruh esa uning ukasi Mansurni taxtga chiqarishni qoʻllab-quvvatladi.
Oxir-oqibat, Faʼiq gʻalaba qozonib, Mansur I Somoniylar hukmdori etib taxtga chiqarildi. Bu esa Alpteginning Mansurga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishiga sabab boʻldi. Shundan soʻng Abu Mansur Mansur I tomonidan Xurosonning sipohsolori etib tayinlanib, qoʻzgʻolonchi Alpteginni magʻlub etish vazifasi yuklatildi. Biroq Abu Mansur bu vazifani bajara olmadi va Alptegin Balxga qochishga muvaffaq boʻldi. Abu Mansur esa xoʻjayinining gʻazabidan qoʻrqib, Rukn ud-Davla xizmatiga oʻtib ketdi.
Abu Mansur Xurosonning yangi tayinlangan sipohsolorlaridan Abulhasan Muhammad Simjuriyga qarshi jangda halok boʻlgan. Undan Abdulloh Tusiy va Mansur Tusiy ismli oʻgʻillari qolgan[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Khalegi-Motlagh 1983a, s. 335.
- ↑ Amedroz & Margoliouth 1921, s. 121.
- ↑ Bosworth 1975, s. 234.
- ↑ Amedroz & Margoliouth 1921, ss. 141–142.
- ↑ Amedroz & Margoliouth 1921, s. 157.
- ↑ Khalegi-Motlagh 1983b, s. 337.
- ↑ Khalegi-Motlagh 1983b, s. 335.
- ↑ Frye 1975, s. 625.
Adabiyotlar
- Khalegi-Motlagh, Dj. (1983). "ABŪ MANṢŪR MAʿMARĪ". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 4. 337 b. http://www.iranicaonline.org/articles/abu-mansur-mamari-minister-dastur-of-abu-mansur-b.
- Frye, R.N. „The Sāmānids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 136–161-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Khalegi-Motlagh, Dj. (1983). "ABŪ MANṢŪR ʿABD-AL-RAZZĀQ". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 3. 335 b. http://www.iranicaonline.org/articles/abu-mansur-mohammad-b.
- The Eclipse of the 'Abbasid Caliphate. Original Chronicles of the Fourth Islamic Century, Vol. V: The concluding portion of The Experiences of Nations by Miskawaihi, Vol. II: Reigns of Muttaqi, Mustakfi, Muzi and Ta'i. Oxford: Basil Blackwell, 1921.
- Bosworth, C. E. „Iran under the Buyids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 250–305-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Bosworth, C. Edmund (1989). "ALPTIGIN". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 9. London et al.. 898 b. http://www.iranicaonline.org/articles/alptigin-tk.