Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Юлдуз

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Starsinthesky
Катта Магеллан Булутидаги юлдуз яратувчи минтақа. НАСА/ЭСА сурати.

Юлдуз – гравитация билан боғланган ёрқин плазма шари. Шунингдек ҳаётининг охирида юлдуз дегенерат моддани ҳам ўзи ичига олиши мумкин. Ерга энг яқин юлдуз Қуёшдир, у Ердаги энергиянинг асосий манбаси ҳамдир. Бошқа юлдузлар, атмосфера ҳодисалари тўсиқ бўлмаса, Ер сиртидан қўзғалмас ёруғ нуқталар бўлиб кўринади. Тарихан осмон сферасидаги ёрқин юлдузлар туркум ва астеризмларга тўплантирилган, энг ёрқинларига номлар ҳам берилган. Астрономлар юлдузлар ҳақидаги маълумотларни зижларга йиғишган.

Ҳаётининг камида бирор қисмида юлдуз ядросидаги водород термоядровий реаксияси энергияси нурланиши ҳисобига чарақлайди. Гелийдан оғир деярли барча табиий кимёвий унсурлар юлдузлар нурланиши ёки портлашидаги нуклеосинтез туфайли юзага келган. Астрономлар юлдуз массаси, ёши, кимёвий таркиби ва бошқа хоссаларини унинг спектри, ёрқинлиги ва фазодаги ҳаракатини кузатиб аниқлай олишади. Юлдуз массаси унинг эволуцияси ва тақдирини белгиловчи бош мезондир. Юлдузнинг бошқа характеристикалари унинг ўтмиши, диаметри, айланиши, ҳаракати ва ҳарорати орқали аниқланади. Юлдуз ҳароратини унинг ёрқинлигига нисбати жадвали ёки Герцшпрунг–Расселл диаграммаси (Ҳ-Р диаграмма), юлдуз ёши ва эволуциявий ҳолатини билишга ёрдам беради.

Юлдуз водороддан иборат материя булути коллапси билан бошланади, унда оз миқдорда гелий ва оғирроқ унсурлар ҳам бўлиши мумкин. Юлдуз ядроси етарлича зич бўла бошлаганида водороднинг бир қисми ядровий реаксия орқали зудлик билан гелийга айланади[1]. Ядросидан ташқаридаги юлдуз массаси ядродан энергияни радиация ва конвексия жараёнлари орқали сиртга олиб чиқади. Юлдузнинг ички босими уни кейинги коллапсдан (ўз ичига қулаб тушишдан) сақлайди. Водород ёқилғиси тугаганида, массаси Қуёш массасининг камида 0,4[2], бўлган юлдуз кенгайиб, қизил гигантга айланади, баъзи ҳолларда оғирроқ унсурлар ишлаб чиқаришни бошлайди. Кейин юлдуз дегенерат шаклга ўтиб, моддасининг бир қисмини юлдузлараро муҳитга чиқаради, бу модда у ерда оғир моддалари кўпроқ бўлган янги юлдузлар авлодини шакллантиради[3].

Жуфт ва кўп-юлдузли тизимлар бир-бири билан гравитация орқали боғланган ва бир-бирининг атрофида собит орбиталарда айланувчи икки ёки ундан ошиқ юлдузлардан иборат бўлади. Бундай юлдузлар эволуциясига уларнинг ўзаро гравитацияси катта таъсир кўрсатиши мумкин. Юлдузлар кластер ёки галактика каби ўзаро гравитациявий боғлиқ янада каттароқ тизимлар ичига кириши мумкин.

Dibuix de Leo
Одамлар қадим замонлардан юлдузлар ҳосил қиладиган нақшларни кузатиб келишади[4]. Арслон юлдуз туркумини арслон шаклида тасвирловчи ушбу расмни 1690-йили Ян Гевелий чизган[5].

Тарихда, юлдузлар дунё тамаддунлари учун муҳим бўлиб келган. Улар диний ритуаллар қисми ва астрономик навигация, йўл топиш учун керак бўлган. Кўпгина қадимги астрономлар : "Юлдузлар осмон сферасида қўзғалмай туради",- деб ишонишган. Астрономлар ўзаро келишиб, юлдузларни юлдуз туркумларига бўлишган ва улардан сайёралар ва Қуёш жойлашуви ва ҳаракатини аниқлашда фойдаланишган[4]. Қуёшни, орқа фондаги юлдузларга ва уфққа нисбатан ҳаракати зироатчиликни тартибга солиш учун тақвимлар яратишда ишлатишган[6]. Бугунда ишлатиладиган Григорий тақвими айнан шундай Қуёш тақвимларидан биридир, у Ер айланиш ўқи бурчагини Қуёшга нисбатан асосланган.

Энг қадимий батартиб юлдуз жадвали эрамиздан аввалги 1534-йилида Миср астрономиясида пайдо бўлган[7]. Ўша жадвалга замондош Бобил жадвали ҳам Месопотамияда эрадан аввалги тахминан 1531–1155-йилларда тайёрланган[8].

Илк юнон юлдуз каталоги эрадан аввалги 300-йилларда Аристилл ва Тимохарис томонидан яратилган.[9] Ҳиппарх юлдуз каталоги (эрамиздан аввалги ИИ аср) 1020 та юлдузни ичига олиб, Птолемей юлдуз каталогини йиғишда ҳам ишлатилган[10].Шунингдек Ҳиппарх биринчи бўлиб янги юлдузни кашф этган[11]. Аксарият юлдузлар ва туркумларнинг бугунги номлари юнон астрономиясидан кириб келган.

Осмон ўзгармаслиги ҳақидаги фикрларга қарамай, Хитой астрономлари янги юлдузлар пайдо бўлишидан бохабар эдилар[12]. Эрамизни 185-йилида улар биринчи бўлиб, (ҳозир СН185 номи билан аталадиган) супернова ҳақида кузатув қайдларини ёзиб қолдиришди[13]. Тарихда энг ёрқин юлдуз ҳодисаси 1006-йили мисрлик Али ибн Ридвон ва баъзи хитой астрономлар томонидан кузатилган СН 1006 суперноваси эди[14]. Қисқичбақа туманига асос бўлган СН 1054 суперноваси ҳам хитой ва мусулмон астрономлар томонидан кузатилган эди[15][16][17].

Ўрта Асрлардаги мусулмон астрономлар юлдузларга ҳали ҳам ишлатиладиган номлар беришган, юлдузлар жойлашувини ҳисоблаш учун асбоблар ихтиро этишган. Улар илк катта расадхоналар қуриб, зижлар йиғишган[18]. Булар орасига юлдузлар, кластерлар (жумладан, Омиcрон Велорум ва Броcчи кластери) ва галактикаларни (масалан, Андромеда галактикаси) кузатган форс астрономи Абдулраҳмон ал-Сўфий ёзган Қўзғалмас юлдузлар китоби (964) киради[19]. А. Заҳоор ёзишича, ХИ асрда хоразмлик Абу Райҳон Беруний Сомон Йўлини туманлик хусусиятларига эга юлдузлардан иборат қилиб тасвирлаган ҳамда 1019-йилги ой тўсилиши пайтида юлдузлар кенглигини ёзиб қолдирган[20].

Жосеп Пуиг ёзишича, Ал-Андалуслик астроном Ибн Бажжа 1106–1107-йиллардаги Юпитер ва Марс рўпара туришини кузатиб, Сомон Йўли бир-бирига деярли тегиб турадиган, нури ой остидаги материалдан қайтгани учун яхлит кўринадиган юлдузлардан ташкил топгани ҳақидаги фикрни ўртага ташлаган[21].

Sidney Hall - Urania's Mirror - Gloria Frederici, Andromeda, and Triangula
Ушбу расмда Андромеда Ураниа кўзгуси сифатида тасвирланган. Лондон, 1825

Тйчо Браҳе каби эрта европалик астрономлар тунги осмонда янги юлдузларни (уларга новаэ номини беришган) кўриб, само ўзгармас эмаслиги ҳақидаги фикрни таклиф этишган. 1584-йили Жордано Бруно юлдузлар Қуёш каби эканлиги, атрофида Ер каби бошқа сайёралар айланиши мумкинлиги ҳақида ёзган[22], бу фикр унгача юнон файласуфлари Демокрит ва Эпикур[23], ҳамда ислом космологлари[24], (жумладан Фахр ал-Дин ал-Розий)[25], томонидан ўртага ташланганди. ХВИИ асрга келиб, юлдузлар Қуёш каби эканликлари ҳақидаги тахмин астрономлар консенсусига яқинлашаётган эди. Нега бу юлдузлар Қуёш тизимига сезиларли гравитациявий таъсир этмаслигини изоҳлаш учун Исаак Нютон юлдузлар барча йўналишда тенг тарқалган, деб тахмин қилган, бу тахминни теолог Ричард Бентли маъқуллаган[26].

Италян астрономи Жеминиано Монтанари 1667-йили Алгол юлдузи ёрқинлиги ўзгаришини кузатгани ҳақида ёзган. Эдмунд Галлей бир жуфт „қўзғалмас“ юлдузларнинг ҳаракатини ўлчаб, уларнинг жойлашуви Птолемей ва Гиппарх замонидан бери ўзгарганини намойиш этди. Юлдузгача масофани биринчи марта Фридрич Бессел 1838-йили параллакс услуби билан ҳисоблади (Оққуш 61, 11,4 ёруғлик йили узоқликда). Параллакс ўлчовлари юлдузларнинг бир-биридан жуда узоқда тарқалганлигини кўрсатди[22].

Уилям Гершел осмондаги юлдузлар тарқалиш миқёсини аниқлашга уринган биринчи астроном эди. 1780-йилларда у 600 та йўналишда ўлчовларни амалга ошириб, ҳар бир йўналишда нечта юлдуз борлигини санаган. Бундан келиб чиқиб у юлдузлар сони Сомон Йўли маркази томон кескин ошиб бориши хулосасига келган. Унинг ўғли Жон Гершел шу тадқиқотни жанубий яримшарда такрорлаб, яна шу хулосага келган[27]. Уилям Гершел шунингдек баъзи юлдузлар жуфтлик ҳосил қилишини аниқлаган.

Юлдуз спектроскопияси фанига Жосеф фон Фраунҳофер ва Анжело Секки асос солишган. Улар Сириус ва бошқа юлдузларнинг спектрларини Қуёшники билан солиштириб, ютилиш чизиқларидаги фарқларни аниқлашди, бу қора чизиқлар специфик частоталар ютилишини кўрсатади. 1865-йили Сеcчи юлдузларни спектрларига кўра синфларга ажратишни бошлади[28]. Бироқ замонавий юлдуз таснифлаш 1900-йилларда Энни Ж. Каннон томонидан бошланган.

ХИХ аср давомида қўшалоқ юлдузларни кузатиш аҳамияти ошиб борди. 1834-йили Фридрих Бессел Сириус ўз ҳаракатини кузатиб, унинг яширин йўлдоши борлиги ҳақида тахмин қилди. Эдвард Пикеринг 1899-йили Мизар юлдузи спектр чизиқларининг 104 кунлик давр билан бўлинишини кузатиб, биринчи спектрал-қўшалоқ юлдузни очди. Кўпгина қўшалоқ юлдуз тизимлари ҳақида кузатувлар Уилям Струв ва С. У. Бёрнем каби астрономлар томонидан йиғилиб, юлдузлар массасини орбитал унсурларни ҳисоблаш орқали аниқлаш имконини берди. Қўшалоқ юлдузлар орбитасини телескоп кузатувларидан чиқариш муаммосини биринчи бўлиб Фелих Саварй 1827-йили ҳал қилди[29]. Йигирманчи асрда юлдузларни илмий ўрганиш кескин ривожланди. Фотография астрономиянинг муҳим қуролига айланди. Карл Шварцшилд юлдуз ранги, демакки унинг ҳарорати унинг юлдуз катталигини фотографик катталагига солиштириш орқали аниқланиши мумкинлигини кашф қилди. Фотоэлектрик фотометр яратилиши турли тўлқин узунликлари интервалларида юлдуз катталикларини аниқ ўлчаш имконини берди. 1921-йили Алберт А. Мишелсон Хукер телескопида интерферометр ишлатиб, юлдуз диаметрини биринчи бўлиб ўлчади[30].

Юлдузларнинг физик тузилиши ҳақидаги муҳим консептуал ишлар ХХ аср биринчи ярмидан бошланди. 1913-йили Герцшпрунг–Рассел диаграммаси яратилиб, юлдузлар астрофизикаси олға силжиди. Юлдузлар ички тузилиши ва эволуциясини тушунтирувчи муваффақиятли моделлар ишлаб чиқилди. Юлдузлар спектри ҳам квант физикасидаги ривожланиш туфайли муваффақиятли изоҳланди. Натижада юлдузлар атмосфераси кимёвий таркибини аниқлаш имкони пайдо бўлди[31].

Ўта янги юлдузларни ҳисобга олмаганда, алоҳида юлдузлар асосан галактикаларнинг маҳаллий гуруҳимизда[32], хусусан Сомон Йўлимизда кузатилган[33]. Лекин айрим юлдузлар Ердан 100 миллион ёруғлик йили узоқликдаги Бошоқ кластеридаги М100 галактикасида кузатилган[34]. Маҳаллий суперкластерда юлдуз тўпламларини кузатиш мумкин, замонавий телескоплар миллионлаб ёруғлик йили узоқликдаги алоҳида юлдузларни кузата олади[35]. (масалан, Сефеида). Бироқ маҳаллий суперкластердан ташқарида на алоҳида, на тўплам юлдузлар кузатилган. Ягона истисно бир миллиард ёруғлик йили масофадаги юз минглаб йиғилган улкан юлдуз тўпламининг хира тасвиридир[36].

Номланиши

Юлдуз туркумлари ҳақида тушунча Бобил давридаёқ мавжуд эди. Қадимги осмон кузатувчилар юлдузлар жойлашувини нақшлар шаклида тасаввур қилиб, бу чизгиларни ўзларининг асотирларига йўйишар эдилар. Бу нақшларнинг ўн иккитаси эклиптика тасмасида ётиб, астрологияга асос бўлди[37]. Кўп яққол юлдузларга арабча ё лотинча алоҳида номлар ҳам берилган эди.

Нафақат тайинли юлдуз туркумлари ва Қуёшнинг ўзи, балки юлдузлар умуман ўз асотирларига эга[38]. Қадимги юнонларга баъзи „юлдузлар“ (аслида сайёралар) турли муҳим илоҳларни намоён этарди, улар шу қарашлардан келиб чиқиб осмон жисмларига Меркурий, Венера, Марс, Юпитер ва Сатурн номларини беришган[38]. Уран ва Нептун ҳам юнон ва Рим худолари номларидир, бироқ бу сайёралар у пайтларда маълум бўлмай, кейинчалик очилган.

1600-йилларда юлдуз туркумлари номлари осмоннинг тегишли ҳудудларидаги юлдузларни номлашда ишлатилди. Олмон астрономи Иоганн Баер қатор юлдуз хариталарини яратиб, ҳар бир юлдуз туркумидаги юлдузларни белгилаш учун юнон ҳарфларини ишлатди. Кейинроқ юлдузнинг ўнг очилишига асосланган рақамли тизим ихтиро этилиб, Жон Фламстид'нинг "Ҳисториа cоэлестис Британниcа" (1712) китобидаги юлдуз каталогига қўшилди ва бу тизим Фламстеэд белгилаши ёки Фламстеэд рақамлаши деб атала бошланди[39][40].

Фазо ҳуқуқи остида осмон жисмларини номлаш ваколатига эга ягона орган Халқаро Астрономия Иттифоқидир (ХАИ)[41]. Қатор хусусий ширкатлар юлдуз номларини сотишади, бу Британия кутубхонаси томонидан тартибга солинмаган тижорат, деб аталган [42] [43]. Бироқ ХАИ ўзини бундай тижоратдан узоқ тутади, бу номларни ХАИ на тан олади, на ишлатади [44]. Ўзбошимчалик билан осмон жисмларига ном бериш ва бу номларни „расмий“ деб сотиш фирибгарликдир [45] [46] [47] [48].

Ўлчов бирликлари

Юлдуз параметрларини СИ ёки СГС бирликлари орқали ифода этиш мумкин бўлса-да, масса, ёрқинлик ва радиусларни Қуёш характеристикаларига асосланиб ифодалаш қулайроқдир:

Қуёш массаси: М⊙ = 1.9891 × 1030 кг[49]
Қуёш ёрқинлиги: Л⊙ = 3.827 × 1026 ватт[49]
Қуёш радиуси: Р⊙ = 6.960 × 108 м[50]

Қизил гигант радиуси ёки қўшалоқ юлдуз катта ярим ўқи каби катта узунликлар одатда астрономик бирлик (АБ) – Ер ва Қуёш орасидаги ўртача масофа (150 миллион км) орқали ифодаланади.

Шаклланиши ва эволуцияси

Юлдузлар юлдузлараро муҳитдаги юқори зичликли кенг минтақаларда шаклланади, бироқ бу зичлик ҳамон ердаги вакуум камераси ичидаги муҳитдан сийракроқдир. Ушбу минтақалар молекулар булутлар дейилади, улар асосан водород, 23-28% гелий ва оз миқдорда оғирроқ унсурлардан иборат бўлади. Юлдуз ҳосил қилувчи шундай минтақага Орион туманлиги мисолдир[51]. Бундай молекулар булутлардан массив юлдузлар шаклланар экан, улар бу булутларни кучли ёритади. Улар шунингдек водородни ионлатиб, Ҳ ИИ минтақа яратади.

Протоюлдуз шаклланиши

Юлдуз шаклланиши молекулар булутдаги массив юлдуз портлашлари, турли молекулар булутлар ёки галактикалар тўқнашуви туфайли юзага келган гравитациявий беқарорлик билан бошланади. Минтақа гравитациявий беқарорлик критерийини қониқтирувчи зичликка етганида, у ўз гравитациявий кучи остида сиқила бошлайди[52].

Witness the Birth of a Star
Рассом тасаввурида зич молекулар булут ичида юлдуз туғилиши. НАСА расми

Булут сиқилар экан, зич чанг ва газ йиғмалари глобулаларни ҳосил қилади. Глобула ҳам сиқилиб, зичлик ошгач, гравитациявий энергия иссиқликка айланиб, ҳарорат кўтарилади. Протоюлдуз булути барқарор гидростатик мувозанатга етгач, булут марказида протоюлдуз шаклланади[53]. Ушбу бош кетма-кетликкача юлдузлар кўпинча протосайёравий диск билан ўралган бўлади. Гравитациявий сиқилиш даври 10-15 миллион йил давом этади.

Массаси 2 Қуёш массасидан кам эрта юлдузлар Т Таури, бундан ошиқ массалилари эса Ҳербиг Аэ/Бе юлдузлари дейилади. Ушбу янги туғилган юлдузлар уларнинг айланиш ўқлари бўйлаб газ оқимларини чиқаради, бу оқимлар сиқилаётган юлдуз бурчак моментини камайтириши ва Ҳербиг-Ҳаро обектлари деб номланган кичик туманликларни келтириб чиқариши мумкин[54][55]. Ушбу оқимлар, яқин юлдузлар нурланиши билан бирга, ичида юлдуз шаклланган булутни тарқатиб юбориши мумкин[56].

Бош кетма-кетлик

Юлдузлар ҳаётларининг 90% вақтини ядрога яқин юқори ҳарорат ва босимли реаксияларда водороддан гелий синтезлаш билан ўтказади. Бундай юлдузлар бош кетма-кетлик деган соҳада жой олиб, митти юлдузлар, деб номланади. Нол ёшли бош кетма-кетликдан бошлаб юлдуз ядросидаги гелий нисбати давомли ошиб боради. Натижада, ядродаги синтез суръатини ушлаб туриш учун, юлдуз ҳарорат ва ёрқинликда аста-секин ўсиб боради[57].Масалан, Қуёш бундан 4,6 миллиард йил аввал бош кетма-кетликка етганидан сўнг ёрқинлигини 40% га оширгани ҳисобланган[58].

Ҳар бир юлдуз заррачалар шамолини чиқариб, фазога узлуксиз равишда газ сепади. Аксарият юлдузлар учун бундай йўқотиладиган масса аҳамияциз. Қуёш йилига массасининг 10−14 қисмини[59], бутун ҳаёти давомида эса 0.01% массасини йўқотади. Бироқ жуда катта массали юлдузлар йилига 10−7 дан 10−5 гача қуёш массасини йўқотиши мумкин, бу уларнинг эволуциясига жиддий таъсир этади[60]. Массаси Қуёшникидан 50 ва ундан ортиқ марта кўп юлдузлар бош кетма-кетлик пайтида массасининг ярмидан кўпини йўқотиши мумкин[61].

H-R diagram -edited-3-uz
Қуёшни ўз ичига оладиган юлдузлар тўплами учун Герцшпрунг–Рассел диаграммасига мисол.

Юлдузнинг бош кетма-кетликда бўлиш вақти асосан у синтез қила оладиган ёқилғи миқдори ва синтез тезлигига, яъни унинг бошланғич массаси ва ёрқинлигига мутаносиб. Қуёш учун бажарилган ҳисоб-китоб 1010 йиллик даврни кўрсатади. Катта юлдузлар ўз ёқилғиларини тезликда ёқиб, қисқа умр кўришади. Кичик юлдузлар (қизил миттилар) ёқилғиларини жуда секин ёқиб, ўнлаб, юзлаб миллиард йил яшайдилар. Ҳаётининг охирида улар шунчаки хиралашиб борадилар[2]. Бундай юлдузларнинг яшаш даври олам ёшидан (13,7 миллиард йил) катта бўлгани учун массаси Қуёшникининг 85% идан кам юлдузлар[62], жумладан барча қизил миттилар ҳали бош кетма-кетлик охирига етиб бормаган.

Юлдузлар эволуциясида массадан ташқари гелийдан оғирроқ унсурлар улуши ҳам муҳим рол ўйнаши мумкин. Астрономияда гелийдан оғирроқ барча унсурлар „металл“ ҳисобланади ва ушбу унсурларнинг кимёвий консентрациясига металлик дейилади. Металлик юлдуз ёқилғисини ёқиш вақтига таъсир этиши, магнит майдонлари шаклланишини назорат қилиши[63] ва юлдуз шамоли кучини ўзгартириши мумкин[64]. Эскироқ, ИИ авлод юлдузлар атрофидаги молекулар булут таркиби туфайли ёшроқ, И авлод юлдузларга нисбатан анча кам металликка эга бўлишади (вақт ўтиши билан эски юлдузлар ўчиши ва атмосфераларини йиртиши кетидан бу булутлар оғирроқ унсурларга тўлиб боради).

Бош кетма-кетликдан кейин

Камида 0,4 Қуёш массасили[2] юлдузлар ядроларидаги водород заҳираларини тугатиб борар экан, уларнинг ташқи қатламлари сезиларли кенгайиб ва совиб, юлдуз қизил гигантга айланади. Масалан, тахминан 5 миллиард йилдан сўнг, Қуёш қизил гигантга айлангач, унинг максимум радиуси тақрибан 1 астрономик бирликка (150 миллион км; ҳозирги ўлчамидан 250 марта кўп) кенгаяди. Гигант сифатида Қуёш ҳозирги массасининг 30% ини йўқотади[58][65].

2,25 Қуёш массасигача қизил гигантда водород синтези ядрони ўровчи қобиқ қатламда давом этади[66]. Оқибатда ядро кучли сиқилиб, унда гелий синтези бошланади ва юлдуз аста-секин кичрайиб, сирт ҳароратини ошириб боради. Бундан-да каттароқ юлдузларда ядро тўғридан-тўғри водород синтезлашдан гелий синтезлашга ўтади[67].

Юлдуз ядросидаги гелийни ёқиб тугатганидан кейин синтез углерод ва кислороддан иборат ядро қобиғида давом этади. Сўнг юлдуз қизил гигант каби, бироқ сирт ҳарорати юқорироқ бўлиб, эволуциясини давом эттиради.

Массив юлдузлар

Гелий ёқиш фазасида жуда катта массали (>9 Қуёш массаси) юлдузлар кенгайиб қизил супергигантларга айланади. Гелий соб бўлгач, улар гелийдан оғир унсурларни синтез қилишда давом этишлари мумкин.

Ядро ҳарорат ва босим углеродни синтезлашга етарли бўлгунча сиқилади. Ушбу жараён давом этиб, неон, кислород ва кремний синтезланиши фазаларидан ўтади. Юлдуз ҳаёти ниҳоясига келиб синтез юлдуз қобиқларида ҳам рўй бериши мумкин. Ҳар бир қобиқ турли унсур синтезлайди: энг ташқи қобиқ водород, унинг остидаги қобиқ гелийни ва ҳк[68].

Юлдузнинг охирги босқичи темир синтезлаш билан бошланади. Темир атомлари ядролари мустаҳкам боғлангани туфайли уларнинг синтези энергия чиқармайди, балки аксинча, энергия ютади. Шу сабаб билан темир ядролари бўлинса ҳам энергия чиқмайди[66]. Нисбатан эски, жуда массив юлдузлар марказида инерт темир йиғилиб боради. Бу юлдузлардаги оғирроқ унсурлар сиртга сизиб чиқиб, Волф-Рае юлдузи деб номланувчи, атмосферасини қаттиқ шамоллар йиртувчи обект шаклланиши мумкин.

Коллапс

Ўртача ҳажмли эволуцияланган юлдуз ташқи қатламларини йиртиб, сайёравий туманлик ҳосил қилади. Ташқи атмосфера тарқалганидан кейинги қолдиқ 1,4 Қуёш массасидан енгил бўлса, у нисбатан митти (Ердек келадиган) обектга айланади, бундай обект оқ митти дейилиб, массаси камлиги туфайли унда сиқилиш рўй бермайди[69]. Оқ митти ичидаги дегенерат модда энди плазма бўлмайди. Оқ миттилар жуда узоқ вақтдан кейин алал-оқибат қора миттиларга айланади.

Crab Nebula
Қисқичбақа туманлиги, 1050-йиллар атрофида биринчи кузатилган ўта янги юлдуз қолдиқлари.

Каттароқ юлдузларда синтез темир ядро ўз массасини дастакламайдиган даражада массивликка (>1,4 Қуёш массаси) етгунча давом этади. Ушбу ядро унинг электронлари протонларига итарилиб кириб, электрон тутилиши (тескари бета парчаланиш) натижасида нейтрон ва нейтронларни шакллантиради. Бундай кескин сиқилиш (коллапс) кетидан ҳосил бўладиган зарб тўлқини юлдузнинг қолган қисмини портлатиб, ўта янги юлдуз ҳосил қилади. Ўта янги юлдузлар шундай ёрқин-ки, улар юлдузнинг бутунбошли она галактикасини ҳам порлоқлиги билан вақтинча тўсиб қўйиши мумкин. Сомон Йўлида кузатилган ўта янги юлдузлар қуролланмаган кўз билан бемалол аниқланган[70].

Юлдуз моддасининг кўп қисми портлаш туфайли тарқаб, туманлик ҳосил қилади (Қисқичбақа туманлиги каби)[70] ва унинг қолдиғи ўзини пулсар ёки барстер сифатида намоён этувчи нейтрон юлдузи, агар қолдиқ массаси Қуёшникидан 4 ёки ундан кўп марта ошиқ бўлса, қора туйнук бўлиб қолади[71]. Нейтрон юлдузидаги модда нейтрон-дегенерат модда, дейилиб, унинг ядросида экзотик кварк модда йиғилиши мумкин. Қора туйнук ичидаги модда ҳақида эса ҳозир маълумот йўқ.

Ўлаётган юлдузларнинг учиб чиққан ташқи қатламлари янги юлдуз шаклланиши пайтида қайта ишланиши мумкин оғир унсурларни ўз ичига олади. Бундай оғир унсурлар тош сайёралар шаклланишига имкон беради. Ўта янги юлдуздан портлаб чиққан модда ва юлдуз шамоллари юлдузлараро муҳитни шакллантиришда муҳим рол ўйнайди[70].

Тарқалиши

Sirius A and B artwork
Оқ митти юлдуз Сириус атрофидаги орбитасида (рассом тасаввури). НАСА расми

Коинотда якка юлдузлардан ташқари, икки ёки ундан кўп, бир-бирининг атрофида айланувчи, гравитация билан боғланган карра юлдузлар тизимлари ҳам бор. Энг кўп тарқалган каррали юлдуз қўшалоқ юлдуздир, бироқ уч ва ундан ошиқ юлдузли тизимлар ҳам топилган. Орбитал барқарорлик юзасидан бундай юлдузлар кўпинча ўзаро айланувчи қўшалоқ юлдузлар тўпламлари иерархиясига тартибланган бўлади[72]. Юлдуз кластерлари деб аталувчи каттароқ гуруҳлар ҳам мавжуд. Улар бир неча юлдуздан иборат бўш-баёв юлдузлар гуруҳидан тортиб юз минглаб юлдузлардан иборат баҳайбат шарсимон юлдуз кластерларигача бўлади.

Кўпчилик юлдузларнинг гравитациявий боғланган карра юлдуз тизимларида бўлиши узоқ вақт тахмин этиб келинган. Бу массив О ва Б синф юлдузлари учун тўғри, бундай юлдузларнинг 80%и юлдуз тизимларида, деб ҳисобланади. Бироқ кичикроқ юлдузлар якка ҳолда мавжуддир, қизил миттиларнинг 25%игина юлдуз йўлдошларга эга. Барча юлдузларнинг 85%и қизил митти бўлгани учун, Сомон Йўлидаги юлдузларнинг аксарияти ёлғиз, дейиш мумкин[73].

Юлдузлар оламда бир текис тарқалмай, юлдузлараро газ-чанг билан галактикаларга тўпланган бўлади. Типик галактика юз миллиардлаб юлдузлардан иборат, кузатиладиган оламда 100 миллиард (1011) дан ортиқ галактика мавжуд[74]. 2010-йилги ҳисоб-китобга кўра юлдузлар сони 300 секстиллион (3 × 1023) га етади[75] .Галактикалардан ташқарида (галактикалараро фазода) ҳам юлдузлар кашф этилган[76].

Ерга Қуёшдан кейин энг яқин юлдуз Проксима бўлиб, у 39,9 триллион км ёки 4,2 ёруғлик йили узоқликдадир. Фазовий моки орбитал тезлигида (8 км/с — деярли 30 000 км/соат) ҳаракатланганда, у ерга етиб бориш учун тахминан 150 000 йил керак бўлур эди[77]. Бундай масофалар, Қуёш тизими гирди билан бирга галактик диск ичида одатий ҳолдир.[78] Юлдузлар шарсимон юлдуз кластерларида ва галактика марказларида бир-бирларига яқинроқ, галактика четларида эса узоқроқ жойлашишлари мумкин.

Галактика ядросидан ташқарида юлдузларнинг сийраклиги туфайли юлдузлар тўқнашуви камдан-кам содир бўлади, деб тахмин қилинади. Кластер ёки галактикалар марказидек зичроқ минтақаларда тўқнашувлар тез-тез бўлиб туриши мумкин[79]. Бундай тўқнашувлар кўк қолоқ юлдузларни ҳосил қилиши мумкин. Бундай ноёб юлдузлар бош кетма-кетликдаги бошқа юлдузлардагидек ёрқин бўлса-да, сирт ҳарорати юқорироқ бўлади[80].

Тавсифи

Юлдузнинг деярли барча сифатлари, жумладан ёрқинлик, ҳажм, эволуция, ҳаёт давомийлиги ва тақдири унинг бошланғич массаси билан белгиланади.

Ёши

Аксарият юлдузлар 1-10 миллиард ёшда. Айрим юлдузлар ёши ҳатто 13,7 миллиардга – олам ёшига яқин. Кашф этилган энг қадимги юлдуз, ҲЕ 1523-0901, 13,2 миллиард ёшдадир[81][82].

Юлдуз қанчалик массив бўлса, умри шунча қисқа бўлади, чунки массив юлдузлар ўз ядроларига каттароқ босим кўрсатиб, водородни тезроқ ёқишга мажбур қилади. Энг массив юлдузлар бир неча миллион йил яшаса, минимал массали (қизил митти) юлдузлар ёқилғиларини жуда секин ишлатиб, ўнлаб, юзлаб миллиард йил умр кечиради[83][84].

Кимёвий тузилиши

Ҳозирги Сомон Йўли галактикасида шаклланаётган юлдузлар масса нисбатидан 71% водород, 27% гелий[85], ва оз миқдорда бошқа унсурлардан иборат. Оғир унсурлар улуши юлдуз атмосферасидаги темир миқдори билан ўлчанади, чунки у кенг тарқалган ва ютилиш чизиқлари нисбатан яққол аниқланади. Ичида юлдузлар шаклланадиган молекулар булутлар ўта янги юлдузлар портлаши кетидан оғир унсурлар билан тўйингани учун юлдуз кимёвий таркибидан унинг ёшини чиқарса бўлади[86]. Оғир унсурлар улуши шунингдек юлдуз сайёравий тизимга эга ёки эмаслиги эҳтимолини кўрсатади[87].

Энг кам темирли юлдуз ҲЕ1327-2326 бўлиб, унда Қуёшдаги темир миқдорининг атиги 1/200 000 қисми бор[88]. Бунга зид ўлароқ, металга бой μ Леонис юлдузи Қуёшникидан икки, сайёраси бор 14 Ҳерcулис эса деярли уч баравар кўп темирга эга[89]. Шунингдек спектрида тайинли хром ва ноёб ер унсурлари каби унсурлар кўплигини кўрсатувчи пекулар юлдузлар ҳам мавжуд[90].

Диаметри

Star-sizes
Юлдузлар ҳажмда кескин фарқланадилар. Тепадаги ҳар бир расмда ўнгдаги жисм кейинги панелдаги чапдаги жисмга тенг. Ер 1-панелда ўнгда, Қуёш эса 3-панелда ўнгда.

Ердан жуда катта масофада бўлгани учун, Қуёшдан хориж барча юлдузлар одам кўзига тунги осмондаги Ер атмосфера таъсирида йилтировчи ёруғ нуқталар бўлиб кўринади. Қуёш ҳам юлдуз, бироқ у Ерга диск бўлиб кўриниш ва кун ёруғини бериш учун етарлича яқиндир. Қуёшдан ташқари энг кўринма ёрқин юлдуз Р Дорадус бўлиб, унинг бурчак диаметри 0,057 арксониядир[91].

Кўпчилик юлдузларнинг дисклари замонавий ердаги телескоплар билан кузатиш учун бурчак ўлчамда жуда кичикдир, шунинг учун уларни интерферометр телескоплар билан кузатилади. Юлдуз бурчак катталигини ўлчашнинг яна бир усули қопланиш орқалидир. Юлдузнинг Ой томонидан қопланганидаги ёрқинлиги камайишини ўлчаш орқали юлдуз бурчак диаметри ҳисобланади[92].

Юлдузлар ҳажмда 20–40 км диаметрли нейтрон юлдузлардан то Бетелгейзе каби диаметри Қуёшникидан 650 марта ошиқ (900 000 000 км) супергигантларгача келади. Бироқ Бетелгейзенинг зичлиги Қуёшникидан анча паст[93].

Кинематикаси

Pleiades large
Ҳулкар, Бузоқ юлдуз туркумидаги сийрак кластер. Бу юлдузлар фазода бирга ҳаракатланади[94]. НАСА фотоси

Юлдузнинг Қуёшга нисбатан ҳаракати юлдуз келиб чиқиши ва ёши, шунингдек унинг атрофидаги галактика тузилиши ва эволуцияси ҳақида фойдали маълумот бериши мумкин. Юлдуз ҳаракатига Қуёшдан ёки Қуёшга томон радиал тезлик ва ўз ҳаракати деб аталадиган бурчак ҳаракати киради.

Бурчак тезлиги юлдуз спектр чизиқларидаги допплер самараси ёрдамида ўлчаниб, км/с бирликда ифода этилади. Юлдузнинг ўз ҳаракати йилига миллиарксонияларда аниқ астрометрик ўлчанади. Юлдуз параллаксини аниқлаб, унинг ўз ҳаракатидан тезликни чиқариш мумкин. Ўз ҳаракати юқори юлдузлар одатда Қуёшга яқинроқ жойлашади, бу уларни параллакс ўлчашда қулайдир[95].

Ҳаракатининг иккала қийматлари аниқлангач, юлдузнинг Қуёшга ёки галактикага нисбатан фазовий тезлиги ҳисобланиши мумкин бўлади. Яқинроқ юлдузларда янги, И авлод юлдузлари тезлиги эски, ИИ авлод юлдузлариникидан камроқ бўлиши кузатилган. Эскироқ юлдузлар галактика текислигига оққан эллиптик орбитада ҳаракатланади[96]. Яқинроқ юлдузлар кинематикасини солиштириш натижасида шунингдек юлдузлар бирлашмалари аниқланган. Булар эҳтимол бир молекулар булутда шаклланган юлдузлардир[97].

Магнит майдони

Suaur
СУ Аур (Т Таури типли ёш юлдуз) сирт магнит майдони, Зеэман-Допплер визуализацияси ёрдамида ишланган.

Юлдуз магнит майдони унинг ичидаги конвектив оқимлар бўлиб турадиган минтақаларида ҳосил бўлади. Кондуктив плазманинг бундай ҳаракати динамо каби магнит майдон пайдо қилади, бу майдон юлдуздан ташқарига ҳам чўзилади. Магнит майдон кучи юлдуз массаси ва тузилишига, сирт магнит фаоллиги эса юлдузнинг ўз ўқи атрофида айланиш тезлигига боғлиқ. Бундай сирт фаоллиги юлдуз доғлари деб аталадиган кучли магнит майдонли ва совуқроқ минтақаларни яратади. Фаол минтақалардан юлдуз тожига тож сиртмоқлари деб номланадиган ёйсимон магнит майдонлари чиқиши мумкин. Шу магнит майдони туфайли юқори энергияли заррачалар отилиб чиқишига эса юлдуз чақнаши дейилади[98].

Ёш, тез айланувчи юлдузлар ўзларининг магнит майдонлари туфайли юқори даражадаги сирт фаоллигига эга бўлиши кузатилади. Магнит майдони юлдуз шамолига таъсир этиб, юлдуз кексайиши сари унинг айланишини секинлаштириши мумкин. Натижада Қуёш каби эски юлдузлар секинроқ айланиб, сирт фаоллиги нисбатан оз бўлади. Секин айланувчи юлдузлар фаоллиги даражаси даврий ўзгариб, бир қанча вақтга ўчиши ҳам мумкин[99]. Масалан, Маундер минимуми пайтида Қуёшда 70 йил деярли чақнаш содир бўлмаган.

Массаси

Бизга маълум энг массив юлдузлардан бири Эта Cаринаэ бўлиб[100], унинг массаси Қуёшникида 100–150 марта ортиқ; унинг ҳаёт давомийлиги жуда қисқа – бир неча миллион йил холос. Арчес кластерини ўрганиш натижасида 150 Қуёш массаси ҳозирги оламдаги юлдузлар учун энг катта масса эканлиги аниқланди[101]. Бундай чекланиш сабаби тўлалигича маълум эмас, сабаб сифатида атмосферадан газларни коинотга чиқармай энг кўп нурланиш қийматини аниқловчи Эддингтон чегараси тахмин этилади. Бироқ Р136а1 номли юлдуз (РМC 136а кластерида) Қуёшдан 265 марта массивроқ эканлиги аниқланган, бу бундай чегарани шубҳа остига қўяди[102]. Тадқиқот шуни кўрсатдики, Р136даги массив юлдузлар қўшалоқ юлдузлар тўқнашуви ва бирлашиши натижасида ҳосил бўлиб, 150 Қуёш массаси чегарасидан ташқарига чиқишни иложли қилган[103].

Ngc1999
НГC 1999 қайтарувчи туманлиги марказдаги 3,5 Қуёш массасили ўзгарувчи В380 Орионис юлдузи томонидан ёритилади. Қора осмон бўлаги авваллари тахмин этилганидек қоронғу туманлик бўлмай, шунчаки улкан бўшлиқдир. НАСА сурати

Катта Портлашдан кейин биринчи шаклланган юлдузлар таркибида литий ва ундан оғирроқ унсурлар бўлмагани учун 300 Қуёш массасигача ёки ундан ортиқ бўлган бўлиши мумкин[104]. Бу супермасив ИИИ авлод юлдузлар эндиликда йўқ, деб тахмин этилади.

Массаси Юпитерникидан 93 марта ошиқ АБ Дорадус C ядросида ядровий синтез кетаётган энг енгил юлдуз ҳисобланади[105]. Металлиги Қуёшникидек бўлган ва ядросида ҳамон синтез бўлаётган юлдузлар учун назарий минимум масса тахминан 75 Юпитер массасидир[106][107]. Металлик жуда паст бўлган ҳолда эса энг кам масса Қуёш массасининг 8,3% қисми бўлиши мумкин[107][108]. Бундан-да кичикроқ обектлар жигарранг миттилар дейилиб, газ гигантлари ва юлдузлар орасидаги яхши таърифланмаган соҳада ётади.

Юлдуз радиуси ва массаси унинг сирт тортишиш кучини белгилайди. Баҳайбат юлдузлар бош кетма-кетликдаги юлдузлардан анча кучсизроқ сирт гравитацияси ҳосил қилса, оқ митти каби дегенерат, зич юлдузлар кучли гравитация майдонини яратади. Сирт гравитацияси юлдуз спектрига таъсир этиши мумкин, масалан кучли гравитация ютилиш чизиқларининг кенгайишига сабаб бўлади[31].

Юлдузлар ядровий синтези ниҳоясига етиб борар экан, баъзан эволуциявий тарзига асосланиб массаларига кўра гуруҳланадилар. 0,5 Қуёш массасидан енгил жуда оз массали юлдузлар гигантларнинг асимптотик тармоғига (ГАТ) кирмай тўғри оқ миттиларга эволуцияланади. 1,8-2,2 Қуёш массасили оз массали юлдузлар ГАТга киради ва гелий ядро ҳосил қилади. Ўрта массали юлдузлар гелий синтезини кечириб, углерод-кислород ядро ҳосил қилади. Камида 7-10 Қуёш массасили массив юлдузлар углерод синтезини кечириб, ўта янги юлдуз портлаши натижасида ҳалок бўлади[109].

Айланиши

Юлдузларнинг ўз ўқи атрофида айланиши тезлиги спектроскопик ўлчов орқали тақрибан, юлдуз доғлари айланишини кузатиш орқали эса аниқроқ ҳисобланиши мумкин. Ёш юлдузлар тез айланиб, экваторидаги тезлик 100 км/с дан ошиши мумкин. Масалан, Ачернар Б синф юлдузи экватори 225 км/с ёки ундан тезроқ айланади, марказдан қочма куч унинг экваториал диаметрини қутбий диаметрига нисбатан 50% га чўзиб, яссилаштирган. Бундай айланиш юлдуз бўлиниб кетадиган критик 300 км/с тезликдан сал секинроқ[110]. Таққослаш учун, Қуёшнинг ўз ўқи атрофида айланиш даври 25-35 кун бўлиб, экваториал тезлиги атиги 1,994 км/с дир. Бош кетма-кетликдаги юлдузлар айланишини магнит майдони ва юлдуз шамоли сезиларли секинлаштиради[111].

Ихчам юлдузлар ўз ўқи атрофида тез айлангани туфайли кучли сиқиладилар. Бироқ улар бурчак моментини сақлаш — айланувчи жисмнинг ҳажмини камайтиришини компенсациялаш учун айланиш тезлигини ошириш натижасида келиб чиқадиган тезлик билан солиштирганда секинроқ айланади. Юлдуз бурчак моментининг катта қисми юлдуз шамоли сабабли масса йўқолишидан камаяди[112]. Бунга қарамай, пулсарнинг айланиш тезлиги жуда катта бўлиши мумкин. Масалан, Қисқичбақа туманлиги марказидаги пулсар сониясига 30 марта айланади[113]. Пулсар айланиш тезлиги нурланиш эвазига аста секинлашиб боради.

Ҳарорати

Бош кетма-кетликдаги юлдуз сирт ҳарорати унинг ядросидаги энергия ишлаб чиқарилиши жадаллиги ва радиусига боғлиқ бўлиб, юлдузнинг ранг кўрсаткичидан аниқланади[114]. У одатда энергиясини юлдуздек ёрқинликда нурлатувчи идеал қора жисм ҳарорати бўлмиш самарали ҳарорат сифатида берилади. Бунда самарали ҳарорат фақатгина ўртача ҳарорат эканлигига диққат қаратиш лозим, чунки юлдузлар ҳарорати ядродан атмосферага томон тобора пасайиб боради[115]. Юлдуз ядросидаги ҳарорат бир неча миллион келвинга етади[116].

Юлдуз ҳарорати турли унсурларнинг энергизацияси ёки ионизацияси жадаллигини белгилаб, спектрда характерли ютилиш чизиқларини ҳосил этади. Юлдуз сирт ҳарорати, унинг абсолут юлдуз катталиги ва ютилиш хусусиятлари билан биргаликда юлдузни синфлантиришда ишлатилади[31].

Бош кетма-кетликдаги массив юлдузлар сирт ҳарорати 50 000 К га етади. Қуёш каби кичикроқ юлдузлар сирт ҳарорати бир неча минг келвин бўлади. Қизил гигантлар нисбатан совуқроқ — уларнинг сирт ҳарорати 3 600 К атрофида, бироқ уларнинг сирти катта бўлгани учун ёрқинлиги ҳам катта[117].

Нурланиши

Энергия юлдузлар томонидан нуклеосинтез ён маҳсули ўлароқ чиқарилиб, фазога ҳам электромагнит нурланиш, ҳам заррача нурланиши сифатида тарқалади. Заррачалар нурланиши юлдуз шамоли[118] (у юлдуз ташқи қатламидан чиқадиган эркин протон, алфа ва бета заррачалар каби электрланган заррачалардан иборат) ва ядродан чиқадиган нейтринолар сифатида намоён бўлади.

Ядрода энергия чиқарилиши сабабли юлдузлар ёрқин чарақлайди: ҳар атом ядролари тўқнашуви реаксияси натижасида гамма нурланиш фотонлари ажралади. Бу энергия юлдуз ташқи қатламига етгунча электромагнит энергиянинг бошқа шаклларига, жумладан, кўринувчи ёруғликка айланади.

Юлдузнинг кўринувчи ёруғлик пик частотаси билан белгиланувчи ранги юлдуз ташқи қатламлари, жумладан фотосферага боғлиқ[119]. Кўринувчи ёруғликдан ташқари юлдузлар шунингдек одам кўзига кўринмас электромагнит нурланиш ҳам чиқаради. Умуман айтганда юлдуз электромагнит нурланиши радиочастота ва инфрақизилдан то ултрабинафша, рентген ва гамма нурланишгача бутун электромагнит спектрни қоплайди. Юлдуз электромагнит нурланишининг барча компонентлари муҳимдир.

Юлдуз спектрларини ишлатиб, астрономлар юлдуз сирт ҳарорати, сирт гравитацияси, металлиги ва айланиш тезлигини аниқлай олишади. Юлдузгача масофа маълум бўлса, унинг ёрқинлигини ҳам чиқарса бўлади. Масса, радиус, сирт гравитацияси ва айланиш даври мавжуд юлдуз моделларига биноан аниқланиши мумкин (қўшалоқ юлдузлар массасини тўғридан-тўғри чиқариш мумкин; юлдуз массаси шунингдек гравитациявий микролинзалаш усули билан ҳам ҳисобланади)[120]. Бу параметрлар билан астрономлар юлдуз ёшини ҳам ҳисоблай оладилар[121].

Ёрқинлиги

Астрономияда ёрқинлик атамаси остида юлдуз вақт бирлигида чиқарадиган ёруғлик ва бошқа нурланиш энергияси миқдори тушунилади. Юлдуз ёрқинлиги унинг радиуси ва сирт ҳароратига боғлиқ. Бироқ аксарият юлдузлар нурланиши бир текис оқимда эмас. Масалан, тез айланувчи Вега юлдузи қутбларида энергия оқими унинг экваторига нисбатан кучлироқ[122].

Ҳарорати ва ёрқинлиги ўртачадан паст соҳалар юлдуз доғлари, дейилади. Қуёш каби кичик, митти юлдузлар дискида бундай доғлар сийрак ва кичик бўлади. Каттароқ, гигант юлдузларда эса доғлар катта ва кўзга ташланадиган бўлади[123], шунингдек уларнинг терминатори қоронғироқ бўлиши кузатилади. Яъни ёрқинлик юлдуз дискига томон камайиб боради[124]. УВ Cети каби қизил митти чақновчи юлдузлар ҳам яққол доғларга эга бўлиши мумкин[125].

Юлдуз катталиги

Юлдузнинг кўринма порлоқлиги кўринма юлдуз катталиги (ёки магнитудаси) билан ўлчанади. Кўринма юлдуз катталиги Ердан юлдузнинг кўриниш порлоқлигидир. Шунингдек абсолут юлдуз катталиги деган ўлчов ҳам бор, у юлдуз ва Ер орасидаги масофа 10 парсек (32,6 ёруғлик йили) бўлганда Ерга қандай порлоқликда кўринишини билдиради.

Юлдуз катталигидан порлоқроқ юлдузлар сони
Кўринма
катталик
Юлдузлар
сони[126]
0 4
1 15
2 48
3 171
4 513
5 1,602
6 4,800
7 14,000

Юлдуз катталиклари логарифмик шкалада жойлашган: юлдуз катталигидаги бир фарқ порлоқлик 2,5 марта[127] (100 нинг 5-даражали илдизи тахминан 2,512 га тенг) фарқланишини билдиради. Демак, биринчи катталикли (+1,00) юлдуз иккинчи катталикдаги (+2,00) юлдуздан 2,5 баравар, олтинчи катталикдаги (+6,00) юлдуздан эса 100 баравар порлоқроқ. Тоза ҳавода кўзи ўткир одам кўра оладиган энг ожиз юлдузлар катталиги +6 дир.

Юлдуз катталигини билдирувчи сон қанча кичик бўлса, юлдуз шунча порлоқ бўлади ва аксинча. Энг порлоқ юлдузларнинг юлдуз катталиклари манфий (0 дан кичик). Икки юлдуз порлоқликлари орасидаги фарқни (ΔЛ) ҳисоблаш учун хирароқ юлдуз катталигидан (мх) порлоқроқ юлдуз катталиги (мп) айириб, 2,512 асос сонни чиққан айирма даражасига оширилади:

Δм=мх−мп{\дисплайстйле \Делта{м} = м_\матҳрм{х} - м_\матҳрм{п}}
2,512Δм=ΔЛ{\дисплайстйле 2,512^{\Делта{м}} = \Делта{Л}}

Ёрқинлиги ва Ердан узоқлигига қараб, абсолут катталик (М) кўринма катталикка (м) эквивалент эмас[127]; масалан, Сириус кўринма юлдуз катталиги −1,44 га, абсолут юлдуз катталиги эса +1,41 га тенг.

Қуёшнинг кўринма юлдуз катталиги −26,7, бироқ абсолут юлдуз катталиги эса атиги +4,83. Сириус, тунги осмондаги энг порлоқ юлдуз, Қуёшдан тахминан 23 марта ёрқинроқ бўлса, тунги осмонда иккинчи энг порлоқ Канопус юлдузи (абсолут катталиги −5,33) Қуёшдан 14 000 минг марта ёрқинроқдир. Канопус Сириусга нисбатан жуда ёрқинроқ, лекин Сириус Ер учун порлоқроқ кўринади. Сабаби Сириус Ерда 8,6 ёруғлик йили узоқликда, Канопус эса анча узоқроқ жойлашган – унгача масофа 310 ёруғлик йилидир.

2006-йилга кўра энг катта абсолут юлдуз катталигига эга юлдуз ЛБВ 1806-20 бўлиб, магнитудаси −14,2 га тенг. Бу юлдуз Қуёшдан камида 5 000 000 марта ёрқинроқ[128]. Бизга маълум ёрқинлиги энг кам юлдузлар НГC 6397 кластерида жойлашган. Бу кластердаги энг заиф қизил миттилар магнитудаси 26, шунингдек 28 магнитудали оқ митти ҳам кашф этилган. Бу юлдузлар шунчалик хираки, уларнинг порлоқлиги Ердан қаралганда Ойда ёқилган шамникидек келади[129].

Таснифи

Турли синф юлдузлар учун
сирт ҳарорати фарқлари
[130]
Синф Ҳарорат Эталон юлдуз
О 33 000 К ёки кўп Зета Опҳиучи
Б 10 500–30 000 К Ригел
А 7 500–10 000 К Алтаир
Ф 6 000–7 200 К Проcён А
Г 5 500–6 000 К Қуёш
К 4 000–5 250 К Эпсилон Инди
М 2 600–3 850 К Прохима Cентаури

Замонавий юлдуз синфлантириш ХХ аср бошларида келиб чиқиб, нейтрал водород радиочизиғи кучига асосланган ҳолда юлдузлар А дан Қ гача синфларга ажратилган[131]. У пайтда водород чизиғига ҳарорат катта таъсир этиши номаълум эди; водород чизиғи 9000 К атрофида чўққига чиқиб, ундан баланд ёки паст ҳароратларда кучсизлашади. Тасниф ҳарорат бўйича қайта тартибга солиниб, замонавий тархга яқин келди[132].

Юлдузлар спектрларига кўра бир ҳарф билан белгиланадиган турли синфларга ажратилади, О энг иссиқ юлдуз синфи бўлса, М синфидаги юлдуз шундай совуқ-ки, унинг атмосферасида молекулалар шаклланиши мумкин. Сирт ҳарорати камайиши бўйича синфлар қуйидагича: О, Б, А, Ф, Г, К ва М. Камёб спектр типлар учун махсус синфлар мавжуд. Улардан энг кенг тарқалганлари Л ва Т бўлиб, бу синфларга энг совуқ кичик массали юлдузлар ва жигарранг миттилар киради. Ҳар бир ҳарф ҳарорат камайиши бўйлаб 0 дан 9 гача 10 та остқисмга эга. Бироқ ушбу тизим экстремал юқори ҳароратларда бузилади: О0 ва О1 юлдузлар мавжуд бўлмаслиги мумкин[133].

Юлдузлар шунингдек спектр чизиқларидаги ёрқинлик самараларига кўра ҳам синфларга ажратилиши мумкин, бу самаралар уларнинг ҳажми ва сирт гравитациясига боғлиқ. Булар 0 (гипергигантлар) ва ИИИ (гигантлар) дан то В (бош кетма-кетлик миттилари) гача бўлади; айрим олимлар ВИИ (оқ миттилар) синфини ҳам қўшишади. Аксарият юлдузлар водород синтези билан машғул бош кетма-кетликка оид. Абсолут юлдуз катталиги ва спектр типига кўра график чизилганда бундай юлдузлар тор, диагонал чизиққа тушади[133]. Қуёш бош кетма-кетликдаги Г2В синфли сариқ митти бўлиб, ҳарорат ва ҳажмда ўртачадир.

Кичик ҳарфлар билан белгиланадиган қўшимча номенклатура спектрнинг қизиқарли хусусиятларини билдириш учун ишлатилади. Масалан, „э“ эмиссия чизиқлари борлигини; „м“ металлар даражаси юқорилигини, „вар“ эса спектр типи ўзгариб туришини билдиради[133].

Оқ митти юлдузлар Д ҳарфи билан бошланувчи алоҳида синфга жойлаштирилган. Бу синф спектр чизиқларига кўра яна ДА, ДБ, ДC, ДО, ДЗ ва ДҚ синфларига бўлинади. Ушбу синфлар номига ҳарорат кўрсаткичи ҳам қўшилади[134].

Ўзгарувчи юлдузлар

Mira 1997
Тебранувчи ўзгарувчи юлдуз Миранинг асимметрик кўриниши. НАСА ҲСТ сурати

Ўзгарувчи юлдузлар ички ёки ташқи хусусиятлари туфайли ёрқинликларида даврий ёки тасодифий ўзгаришлар бўлиб туради. Ички ўзгарувчи юлдузлар учта принсипиал гуруҳга ажратилади.

Эволуцияси пайтида айрим юлдузлар пулсацияланувчи ўзгарувчи юлдуз фазасидан ўтади. Пулсацияланувчи юлдузлар ҳажмига қараб бир неча дақиқадан бир неча йилларгача даврийлик билан радиуси ва ёрқинлигини ўзгартириб туради. Бу туркумга Сефеидасимон юлдузлар ва узоқ даврийликли Мирида юлдузлар киради[135].

Чақнаш ёки массив отилиб чиқиш ҳодисалари туфайли ёрқинлигини кескин оширувчи юлдузлар эруптив ўзгарувчилар тоифасига киради[135]. Бу гуруҳга протоюлдузлар, Wолф-Рает ва чақновчи юлдузлар ҳамда гигант ва супергигантлар киради.

Катаклизмик ёки портловчи ўзгарувчилар хусусиятлари драматик ўзгаради. Бу гуруҳга янги ва ўта янги юлдузлар киради. Таркибида оқ митти бўлган қўшалоқ юлдуз тизими янги ва 1а типли ўта янги ёрқин юлдуз портлашларини бошидан кечириши мумкин[67]. Портлаш оқ митти қўшни юлдуз водородини ўзига тортиб, синтез бошланадиган массага етказганида рўй беради[136]. Баъзи янги юлдузлар такрорий бўлиб, ўрта амплитудали даврий портлашларни бошидан кечиради[135].

Юлдузлар ёрқинлиги ўзгаришига шунингдек тутилувчи қўшалоқ юлдузлар, кучли доғлар чиқарувчи айланувчи юлдузлар каби ташқи факторлар ҳам сабаб бўлиши мумкин[135]. Тутилувчи қўшалоқ юлдузга Алгол мисол бўлади, унинг юлдуз катталиги 2,87 кун даврийлик билан 2,3 ва 3,5 орасида ўзгариб туради.

Тузилиши

Барқарор юлдуз ич қисми гидростатик мувозанатдадир: ҳар қандай кичик ҳажмдаги кучлар бир-бирини компенсациялайди. Мувозанатлашган кучлар юлдуз ичкарисига қаратилган гравитациявий ва ташқарисига қаратилган градиент босим кучларидир. Босим градиенти плазма ҳарорати градиенти томонидан белгиланади; юлдуз ташқи қисмлари унинг ядросидан совуқроқ. Бош кетма-кетликдаги ёки гигант юлдуз ядросидаги ҳарорат – камида 107 К. Бош кетма-кетлик юлдузида водород ёқилаётган ядродаги ҳарорат ва босим термоядровий реаксия олиб бориш ва юлдуз коллапсининг олдини олиш учун етарли бўлади[137][138].

Юлдуз ичида атом ядролари парчаланар экан, улар гамма нурланиш шаклида энергия чиқаради. Бу фотонлар атрофдаги плазма билан таъсирлашиб, ядронинг иссиқлик энергиясини оширади. Бош кетма-кетликдаги юлдузлар водородни гелийга аялантириб, аста-секин ядрода гелий йиғиб борадилар. Оқибатда гелий миқдори ошиб кетиб, ядрода энергия чиқарилиши тўхтайди. 0,4 ва ундан ортиқ Қуёш массасили юлдузларда реаксия гелий ядрони ўраб турувчи ва секин ўсиб борувчи дегенерат қобиққа кўчади[139].

Гидростатик мувозанатдан ташқари, барқарор юлдуз ичида иссиқлик мувозанати ҳам ушлаб турилади. Ичкаридан ташқарига узлуксиз ҳарорат градиенти оқиб, иссиқлик энергияси ҳар қатламда собит сақланиб туради.

Sun parts big
Ушбу диаграмма Қуёш типли юлдуз кесимини кўрсатади. НАСА расми

Юлдуз ичида энергия оқимини ушлаб турувчи минтақага нурланиш ҳудуди дейилади. Бу минтақада плазма пертурбацияси бўлмай, ҳар қандай массив ҳаракатлар тўхтатилади. Акс ҳолда плазма беқарор бўлиб қолиб, конвексия бошланади ва минтақа конвексия ҳудудига айланади. Бу ҳол жуда юқори энергия оқимлари бўладиган минтақаларда, масалан, ядро яқинида ёки юқори хиралик қатламларида рўй бериши мумкин[138].

Бош кетма-кетликдаги юлдуз ташқи қатламида конвексия бўлиш-бўлмаслиги унинг массасига боғлиқ. Қуёшдан бир неча марта массивроқ юлдузларда конвексия ҳудуди чуқур ичкарида, нурланиш ҳудуди эса ташқи қатламларда бўлади. Қуёш каби кичикроқ юлдузларда эса аксинча, конвексия ҳудуди ташқарироқда жойлашади[140]. 0,4 Қуёш массасидан енгилроқ қизил миттилар бутунлай конвективдирлар, бу уларда гелий ядроси йиғилишига йўл қўймайди[2]. Кўп юлдузларда конвектив ҳудудлар жойлашуви вақт ўтиши билан ўзгариб туради[138].

Юлдузнинг кузативчига кўринадиган қисми фотосфера дейилади. Бу қатламда юлдуз плазмаси ёруғлик фотонлари учун шаффоф бўлади. Бу ердан ядродан чиқаётган энергия фазога тарқайди. Юлдуз доғлари айнан шу фотосферада ҳосил бўлади.

Фотосферадан тепада эса юлдуз атмосфераси бўлади. Қуёш каби бош кетма-кетлик юлдузида атмосферанинг энг қуйи қатлами хромосфера минтақаси бўлиб, унда спикулалар шаклланади ва юлдуз чақнашлари рўй беради. Хромосферадан тепароқда ўтиш минтақаси бўлиб, унда ҳарорат атиги 100 км баландликдаёқ кескин кўтарилади. Ундан тепада эса юлдуз тожи бўлиб, у ердаги ўта қизиган плазма бир неча миллион километрга чўзилиши мумкин[141]. Тож мавжудлиги юлдуз конвектив ҳудудининг ташқи қатламларда ётишига боғлиқ[140]. Юқори ҳароратли бўлишига қарамай, тож жуда кам ёруғлик чиқаради. Масалан, Қуёш тожи фақатгина Қуёш тутилиши пайтида кўринади.

Тождан тепароқда плазма заррачалари шамоли эсиб, юлдузлараро муҳитгача тарқалади. Қуёш шамоли гелиосфера даб аталмиш пуфаксимон минтақадан ташқарига чиқади[142].

Ядроси 10 миллион келвингача қизиган Қуёшда водород гелийга протон-протон сикли деб аталувчи реаксийда орқали айланади:[143]: 41Ҳ → 22Ҳ + 2э+ + 2νэ (4,0 МеВ + 1,0 МеВ): 21Ҳ + 22Ҳ → 23Ҳе + 2γ (5,5 МеВ): 23Ҳе → 4Ҳе + 21Ҳ (12,9 МеВ)

Бу реаксиялар қуйидаги реаксияга олиб келади:: 41Ҳ → 4Ҳе + 2э+ + 2γ + 2νэ (26,7 МеВ)

бу ерда э+ – позитрон, γ – гамма нурланиш фотони, νэ – нейтрино, Ҳ ва Ҳе – мос равишда водород ва гелий изотоплари. Бу реаксия натижасида миллионлаб электрон волт энергия чиқади (эВ жуда кичик энергия миқдори, шунинг учун бу энергия катта эмас). Бироқ бир вақтда бундай реаксияларнинг жуда улкан миқдори содир бўлгани учун юлдуз нурланиши кучли бўлади.

Синтез учун керакли минимал масса
Унсур Қуёш
массаси
Водород 0,01
Гелий 0,4
Углерод 5[144]
Неон 8

Массивроқ юлдузларда гелий катализатори углерод бўлган углерод-азот-кислород сиклида ажралиб чиқади[143].

Массаси 0,5 ва 10 Қуёш массаси оралиғида, ядроси 100 миллион келвинда бўлган эволуцияланган юлдузларда гелий бериллий иштирокидаги учламчи алфа жараёнида углеродга айланиши мумкин[143]:

4Ҳе + 4Ҳе + 92 кеВ → 8*Бе
4Ҳе + 8*Бе + 67 кеВ → 12*C
12*C → 12C + γ + 7,4 МеВ

Натижавий реаксия қуйидагича:: 34Ҳе → 12C + γ + 7,2 МеВ

Массив юлдузларни сиқилаётган ядросида оғирроқ унсурлар неон ядровий ёниши ва кислород ядровий ёниши жараёнларида ҳам ёқилиши мумкин. Юлдуз нуклеосинтезининг охирги босқичи кремний ядровий ёниши бўлиб, унда барқарор темир-56 изотопи ажралиб чиқади. Бундан сўнг синтез фақатгина эндотермик жараён орқали давом этиши, қолган энергия фақат гравитациявий сиқилиши натижасида чиқиши мумкин[143].

Қуйидаги мисолда массаси Қуёшникидан 20 марта катта бўлган юлдузларни қанча вақтда ядровий ёқилғисини ёндириб битказиши кўрсатилган. Бош кетма-кетликдаги О-синф юлдузи учун бу 8 Қуёш радиуси ва 62 000 Қуёш ёрқинлиги демактир[145] .

Ёқилғи
материали
Ҳарорат
(миллион келвин)
Зичлик
(кг/см3)
Ёниш даври
(йил)
Ҳ 37 0,0045 8,1 миллион
Ҳе 188 0,97 1,2 миллион
C 870 170 976
Не 1 570 3 100 0,6
О 1 980 5 550 1,25
С/Си 3 340 33 400 0,0315[146]

Манбалар

  1. ↑ Баҳcалл, Жоҳн Н. „Ҳоw тҳе Сун Шинес“. Нобел Фоундатион (2000-йил 29-июн). Қаралди: 2006-йил 30-август.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Ричмонд, Мичаэл „Лате стагес оф эволутион фор лоw-масс старс“. Рочестер Институте оф Течнологй. Қаралди: 2006-йил 4-август.
  3. ↑ „Стеллар Эволутион & Деатҳ“. НАСА Обсерваториум. 2008-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 8-июн.
  4. ↑ 4,0 4,1 Форбес, Георге. Ҳисторй оф Астрономй. Лондон: Wатц & Cо., 1909. ИСБН 1-153-62774-4. 
  5. ↑ Ҳевелиус, Жоҳаннис. Фирмаментум Собиэсcианум, сиве Уранограпҳиа, Гданск, 1690. 
  6. ↑ Тøндеринг, Cлаус „Отҳер анcиэнт cалендарс“. Wебехҳибиц. 2019-йил 21-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 10-декабр.
  7. ↑ вон Спаэтҳ, Ове (2000). „Датинг тҳе Олдест Эгйптиан Стар Мап“. Cентаурус Интернатионал Магазине оф тҳе Ҳисторй оф Матҳематиcс, Сcиэнcе анд Течнологй. 42-жилд, № 3. 159–179-бет. 2019-01-26да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2007-10-21.
  8. ↑ Нортҳ, Жоҳн. Тҳе Нортон Ҳисторй оф Астрономй анд Cосмологй. Неw Ёрк анд Лондон: W.W. Нортон & Cомпанй, 1995 — 30–31-бет. ИСБН 0-393-03656-1. 
  9. ↑ Мурдин, П. „Аристиллус (c. 200 БC)“, . Энcйcлопедиа оф Астрономй анд Астропҳйсиcс, Новембер 2000. ДОИ:10.1888/0333750888/3440. ИСБН 0-333-75088-8. 
  10. ↑ Грасшофф, Герд. Тҳе ҳисторй оф Птолемй'с стар cаталогуэ. Спрингер, 1990 — 1–5-бет. ИСБН 0-387-97181-5. 
  11. ↑ Пиноцис, Антониос Д. „Астрономй ин Анcиэнт Рҳодес“. Сеcтион оф Астропҳйсиcс, Астрономй анд Мечаниcс, Департмент оф Пҳйсиcс, Университй оф Атҳенс. Қаралди: 2009-йил 2-июн.
  12. ↑ Cларк, Д. Ҳ.; Степҳенсон, Ф. Р. (29-июн 1981-йил). "Тҳе Ҳисториcал Суперноваэ". Суперноваэ: А сурвей оф cуррент ресеарч; Проcеэдингс оф тҳе Адванcед Студй Институте. Cамбридге, Энгланд: Дордречт, Д. Реидел Публишинг Cо. пп. 355–370. 
  13. ↑ Зҳао, Фу-Юан; Стром, Р. Г.; Жианг, Ши-Янг (2006). „Тҳе Гуэст Стар оф АД185 Муст Ҳаве Беэн а Супернова“. Чинесе Жоурнал оф Астрономй анд Астропҳйсиcс. 6-жилд, № 5. 635–640-бет. Бибcоде:2006ЧЖАА...6..635З. дои:10.1088/1009-9271/6/5/17. ИССН 1009-9271.
  14. ↑ „Астрономерс Пег Бригҳтнесс оф Ҳисторй'с Бригҳтест Стар“. НАОА Неwс (5-март 2003-йил). 2003-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 8-июн. (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-05-12 санасида архивланган)
  15. ↑ Фроммерт, Ҳартмут; Кронберг, Чристине „Супернова 1054 – Cреатион оф тҳе Cраб Небула“. СЕДС. Университй оф Аризона (30-август 2006-йил).
  16. ↑ Дуйвендак, Ж. Ж. Л. (1942). „Фуртҳер Дата Беаринг он тҳе Идентифиcатион оф тҳе Cраб Небула wитҳ тҳе Супернова оф 1054 А.Д. Парт И. Тҳе Анcиэнт Ориэнтал Чрониcлес“. Публиcатионс оф тҳе Астрономиcал Соcиэтй оф тҳе Паcифиc. 54-жилд, № 318. 91–94-бет. Бибcоде:1942ПАСП...54...91Д. дои:10.1086/125409. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |монтҳ= игноред (ёрдам)
    Маялл, Н. У.; Оорт, Жан Ҳендрик (1942). „Фуртҳер Дата Беаринг он тҳе Идентифиcатион оф тҳе Cраб Небула wитҳ тҳе Супернова оф 1054 А.Д. Парт ИИ. Тҳе Астрономиcал Аспеcц“. Публиcатионс оф тҳе Астрономиcал Соcиэтй оф тҳе Паcифиc. 54-жилд, № 318. 95–104-бет. Бибcоде:1942ПАСП...54...95М. дои:10.1086/125410. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |монтҳ= игноред (ёрдам)
  17. ↑ Бречер, К.; эт ал. (1983). „Анcиэнт реcордс анд тҳе Cраб Небула супернова“. Тҳе Обсерваторй. 103-жилд. 106–113-бет. Бибcоде:1983Обс...103..106Б.
  18. ↑ Кеннедй, Эдwард С. (1962). „Ревиэw: Тҳе Обсерваторй ин Ислам анд Иц Плаcе ин тҳе Генерал Ҳисторй оф тҳе Обсерваторй бй Айдин Сайили“. Исис. 53-жилд, № 2. 237–239-бет. дои:10.1086/349558.
  19. ↑ Жонес, Кеннетҳ Глйн. Мессиэр'с небулаэ анд стар cлустерс. Cамбридге Университй Пресс, 1991 — 1-бет. ИСБН 0-521-37079-5. 
  20. ↑ Заҳоор, А. „Ал-Бируни“. Ҳасануддин Университй (1997). 2008-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 21-октябр.
  21. ↑ Монтада, Жосеп Пуиг „Ибн Бажжа“. Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй (28-сентабр 2007-йил). Қаралди: 2008-йил 11-июл.
  22. ↑ 22,0 22,1 Драке, Степҳен А. „А Бриэф Ҳисторй оф Ҳигҳ-Энергй (Х-рай & Гамма-Рай) Астрономй“. НАСА ҲЕАСАРC (17-август 2006-йил). 1998-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 24-август.
  23. ↑ Гресковиc, Петер; Рудй, Петер „Эхопланец“. ЭСО (24-июл 2006-йил). 2008-йил 10-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 15-июн. (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-10-10 санасида архивланган)
  24. ↑ Аҳмад, И. А. (1995). „Тҳе импаcт оф тҳе Қур'аниc cонcептион оф астрономиcал пҳеномена он Исламиc cивилизатион“. Вистас ин Астрономй. 39-жилд, № 4. 395–403 [402]-бет. Бибcоде:1995ВА.....39..395А. дои:10.1016/0083-6656(95)00033-Х.
  25. ↑ Сетиа, Ади (2004). „Факҳр Ал-Дин Ал-Рази он Пҳйсиcс анд тҳе Натуре оф тҳе Пҳйсиcал Wорлд: А Прелиминарй Сурвей“. Ислам & Сcиэнcе. 2-жилд. 2012-07-10да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2010-03-02. {{cите магазине}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам)
  26. ↑ Ҳоскин, Мичаэл „Тҳе Валуэ оф Арчивес ин Wритинг тҳе Ҳисторй оф Астрономй“. Спаcе Телесcопе Сcиэнcе Институте (1998). Қаралди: 2006-йил 24-август.
  27. ↑ Проcтор, Ричард А. (1870). „Аре анй оф тҳе небулæ стар-сйстемс?“. Натуре. 1-жилд, № 13. 331–333-бет. Бибcоде:1870Натур...1..331П. дои:10.1038/001331а0.
  28. ↑ МаcДоннелл, Жосепҳ „Ангело Сеcчи, С.Ж. (1818–1878) тҳе Фатҳер оф Астропҳйсиcс“. Фаирфиэлд Университй. 2011-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 2-октябр.
  29. ↑ Аиткен, Роберт Г.. Тҳе Бинарй Старс. Неw Ёрк: Довер Публиcатионс Инc., 1964 — 66-бет. ИСБН 0-486-61102-7. 
  30. ↑ Мичелсон, А. А.; Пеасе, Ф. Г. (1921). „Меасуремент оф тҳе диаметер оф Алпҳа Орионис wитҳ тҳе интерферометер“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 53-жилд. 249–259-бет. Бибcоде:1921АпЖ....53..249М. дои:10.1086/142603.
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 Унсöлд, Албречт. Тҳе Неw Cосмос, 5тҳ, Неw Ёрк: Спрингер, 2001 — 180–185, 215–216-бет. ИСБН 3-540-67877-8. 
  32. ↑ э. г. Баттинелли, Паоло; Демерс, Серге; Летарте, Бруно (2003). „Cарбон Стар Сурвей ин тҳе Лоcал Гроуп. В. Тҳе Оутер Диск оф М31“. Тҳе Астрономиcал Жоурнал. 125-жилд, № 3. 1298–1308-бет. Бибcоде:2003АЖ....125.1298Б. дои:10.1086/346274.
  33. ↑ „Милленниум Стар Атлас маркс тҳе cомплетион оф ЭСА'с Ҳиппарcос Миссион“. ЭСА (8-декабр 1997-йил). Қаралди: 2007-йил 5-август.
  34. ↑ Виллард, Рай; Фреэдман, Wендй Л. „Ҳуббле Спаcе Телесcопе Меасурес Преcисе Дистанcе то тҳе Мост Ремоте Галахй Ет“. Ҳуббле Сите (26-октабр 1994-йил). 2016-йил 6-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 5-август.
  35. ↑ „Ҳуббле Cомплетес Эигҳт-Еар Эффорт то Меасуре Эхпандинг Универсе“. Ҳуббле Сите (25-май 1999-йил). 2016-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 2-август.
  36. ↑ „УБC Проф., алумнус дисcовер мост дистант стар cлустерс: а биллион лигҳт-еарс аwай.“. УБC Публиc Аффаирс (8-январ 2007-йил). 2013-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 2-август.
  37. ↑ Коч-Wестенҳолз, Улла; Коч, Улла Сусанне. Месопотамиан астрологй: ан интродуcтион то Бабйлониан анд Ассйриан cелестиал дивинатион, Cарстен Ниэбуҳр Институте Публиcатионс. Мусеум Тусcуланум Пресс, 1995 — 163-бет. ИСБН 87-7289-287-0. 
  38. ↑ 38,0 38,1 Cолеман, Леслиэ С „Мйтҳс, Легендс анд Лоре“. Фростй Дреw Обсерваторй. Қаралди: 2012-йил 15-июн.
  39. ↑ „Наминг Астрономиcал Обжеcц“. Интернатионал Астрономиcал Унион (ИАУ). 2010-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 30-январ.
  40. ↑ „Наминг Старс“. Студенц фор тҳе Эхплоратион анд Девелопмент оф Спаcе (СЕДС). Қаралди: 2009-йил 30-январ.
  41. ↑ Лялл, Франcис; Ларсен, Паул Б. „Чаптер 7: Тҳе Моон анд Отҳер Cелестиал Бодиэс“, . Спаcе Лаw: А Треатисе. Ашгате Публишинг, Лтд, 2009 — 176-бет. ИСБН 0-7546-4390-5. 
  42. ↑ „Стар наминг“. Сcиэнтиа Астропҳйсиcал Организатион. (2005). 2015-йил 18-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 29-июн.
  43. ↑ „Дисcлаимер: Наме а стар, наме а росе анд отҳер, симилар энтерприсес“. Бритиш Либрарй. Тҳе Бритиш Либрарй Боард. 2010-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 29-июн.
  44. ↑ Андерсен, Жоҳаннес „Буйинг Старс анд Стар Намес“. Интернатионал Астрономиcал Унион. 2013-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 24-июн.
  45. ↑ Плиат, Пҳил (Септембер/Оcтобер 2006). „Наме Дроппинг: Wант то Бе а Стар?“. Скептиcал Инқуирер. 30.5-жилд. Қаралди: 2010-06-29. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  46. ↑ Адамс, Cеcил „Cан ёу пай $35 то гет а стар намед афтер ёу?“. Тҳе Страигҳт Допе (1-апрел 1998-йил). Қаралди: 2006-йил 13-август.
  47. ↑ Голден, Фредериcк; Фафлиcк, Пҳилип. „Сcиэнcе: Стеллар Идеа ор Cосмиc Сcам?“. Тимес Магазине. Тиме Инc. (11-январ 1982-йил). 2013-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 24-июн.
  48. ↑ Ди Жусто, Патриcк. „Буй а Стар, Бут Ит'с Нот Ёурс“. Wиред. Cондé Наст Дигитал (26-декабр 2001-йил). 2012-йил 9-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 29-июн.
  49. ↑ 49,0 49,1 Саcкманн, И.-Ж.; Боотҳройд, А. И. (2003). „Оур Сун. В. А Бригҳт Ёунг Сун Cонсистент wитҳ Ҳелиосеисмологй анд Wарм Температурес он Анcиэнт Эартҳ анд Марс“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 583-жилд, № 2. 1024–1039-бет. арХив:астро-пҳ/0210128. Бибcоде:2003АпЖ...583.1024С. дои:10.1086/345408.
  50. ↑ Трипатҳй, С. C.; Антиа, Ҳ. М. (1999). „Инфлуэнcе оф сурфаcе лаерс он тҳе сеисмиc эстимате оф тҳе солар радиус“. Солар Пҳйсиcс. 186-жилд, № 1/2. 1–11-бет. Бибcоде:1999СоПҳ..186....1Т. дои:10.1023/А:1005116830445.
  51. ↑ Wоодwард, П. Р. (1978). „Тҳеоретиcал моделс оф стар форматион“. Аннуал ревиэw оф астрономй анд астропҳйсиcс. 16-жилд, № 1. 555–584-бет. Бибcоде:1978АРА&А..16..555W. дои:10.1146/аннурев.аа.16.090178.003011.
  52. ↑ Смитҳ, Мичаэл Давид. Тҳе Оригин оф Старс. Империал Cоллеге Пресс, 2004 — 57–68-бет. ИСБН 1-86094-501-5. 
  53. ↑ Селигман, Cоуртней „Слоw Cонтраcтион оф Протостеллар Cлоуд“. Селф-публишед. 2008-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 5-сентябр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-06-23 санасида архивланган)
  54. ↑ Баллй, Ж.; Морсе, Ж.; Реипуртҳ, Б. (1996). "Тҳе Биртҳ оф Старс: Ҳербиг-Ҳаро Жец, Аccретион анд Прото-Планетарй Дискс". ин Бенвенути, Пиэро; Маcчетто, Ф. Д.; Счреиэр, Этҳан Ж.. Сcиэнcе wитҳ тҳе Ҳуббле Спаcе Телесcопе – ИИ. Проcеэдингс оф а wоркшоп ҳелд ин Парис, Франcе, Деcембер 4–8, 1995. Спаcе Телесcопе Сcиэнcе Институте. п. 491. 
  55. ↑ Смитҳ, Мичаэл Давид. Тҳе оригин оф старс. Империал Cоллеге Пресс, 2004 — 176-бет. ИСБН 1-86094-501-5. 
  56. ↑ Мегеатҳ, Том. „Ҳерсчел финдс а ҳоле ин спаcе“. ЭСА (11-май 2010-йил). Қаралди: 2010-йил 17-май.
  57. ↑ Менгел, Ж. Г.; эт ал. (1979). „Стеллар эволутион фром тҳе зеро-аге маин сеқуэнcе“. Астропҳйсиcал Жоурнал Супплемент Сериэс. 40-жилд. 733–791-бет. Бибcоде:1979АпЖС...40..733М. дои:10.1086/190603.
  58. ↑ 58,0 58,1 Саcкманн, И. Ж.; Боотҳройд, А. И.; Краэмер, К. Э. (1993). „Оур Сун. ИИИ. Пресент анд Футуре“. Астропҳйсиcал Жоурнал. 418-жилд. 457-бет. Бибcоде:1993АпЖ...418..457С. дои:10.1086/173407.
  59. ↑ Wоод, Б. Э.; эт ал. (2002). „Меасуред Масс-Лосс Ратес оф Солар-лике Старс ас а Фунcтион оф Аге анд Аcтивитй“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 574-жилд, № 1. 412–425-бет. арХив:астро-пҳ/0203437. Бибcоде:2002АпЖ...574..412W. дои:10.1086/340797.
  60. ↑ де Лооре, C.; де Греве, Ж. П.; Ламерс, Ҳ. Ж. Г. Л. М. (1977). „Эволутион оф массиве старс wитҳ масс лосс бй стеллар wинд“. Астрономй анд Астропҳйсиcс. 61-жилд, № 2. 251–259-бет. Бибcоде:1977А&А....61..251Д.
  61. ↑ „Тҳе эволутион оф старс бетwеэн 50 анд 100 тимес тҳе масс оф тҳе Сун“. Роял Греэнwич Обсерваторй. 2012-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 7-сентябр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-06-03 санасида архивланган)
  62. ↑ „Маин Сеқуэнcе Лифетиме“. Сwинбурне Астрономй Онлине Энcйcлопедиа оф Астрономй. Сwинбурне Университй оф Течнологй.
  63. ↑ Пиззолато, Н.; эт ал. (2001). „Субпҳотоспҳериc cонвеcтион анд магнетиc аcтивитй депенденcе он металлиcитй анд аге: Моделс анд тесц“. Астрономй & Астропҳйсиcс. 373-жилд, № 2. 597–607-бет. Бибcоде:2001А&А...373..597П. дои:10.1051/0004-6361:20010626.
  64. ↑ „Масс лосс анд Эволутион“. УCЛ Астропҳйсиcс Гроуп (18-июн 2004-йил). 2004-йил 22-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 26-август. (Wайбаcк Мачине сайтида 2004-11-22 санасида архивланган)
  65. ↑ Счрöдер, К.-П.; Смитҳ, Роберт Cоннон (2008). „Дистант футуре оф тҳе Сун анд Эартҳ ревиситед“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй. 386-жилд, № 1. 155-бет. арХив:0801.4031. Бибcоде:2008МНРАС.386..155С. дои:10.1111/ж.1365-2966.2008.13022.х. Сеэ алсо Палмер, Жасон. „Ҳопе димс тҳат Эартҳ wилл сурвиве Сун'с деатҳ“. НеwСcиэнтист.cом неwс сервиcе (22-феврал 2008-йил). Қаралди: 2008-йил 24-март.
  66. ↑ 66,0 66,1 Ҳиншаw, Гарй „Тҳе Лифе анд Деатҳ оф Старс“. НАСА WМАП Миссион (23-август 2006-йил). Қаралди: 2006-йил 1-сентябр.
  67. ↑ 67,0 67,1 Ибен, Иcко, Жр. (1991). „Сингле анд бинарй стар эволутион“. Астропҳйсиcал Жоурнал Супплемент Сериэс. 76-жилд. 55–114-бет. Бибcоде:1991АпЖС...76...55И. дои:10.1086/191565.
  68. ↑ „Wҳат ис а стар?“. Роял Греэнwич Обсерваторй. 2015-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 7-сентябр. (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-10-25 санасида архивланган)
  69. ↑ Лиэберт, Ж. (1980). „Wҳите дwарф старс“. Аннуал ревиэw оф астрономй анд астропҳйсиcс. 18-жилд, № 2. 363–398-бет. Бибcоде:1980АРА&А..18..363Л. дои:10.1146/аннурев.аа.18.090180.002051.
  70. ↑ 70,0 70,1 70,2 „Интродуcтион то Супернова Ремнанц“. Годдард Спаcе Флигҳт Cентер (6-апрел 2006-йил). 2020-йил 28-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 16-июл.
  71. ↑ Фрер, C. Л. (2003). „Блаcк-ҳоле форматион фром стеллар cоллапсе“. Cлассиcал анд Қуантум Гравитй. 20-жилд, № 10. С73–С80-бет. Бибcоде:2003CҚГра..20С..73Ф. дои:10.1088/0264-9381/20/10/309.
  72. ↑ Сзебеҳелй, Виcтор Г.; Cурран, Ричард Б.. Стабилитй оф тҳе Солар Сйстем анд Иц Минор Натурал анд Артифиcиал Бодиэс. Спрингер, 1985. ИСБН 90-277-2046-0. 
  73. ↑ Ҳарвард-Смитҳсониан Cентер фор Астропҳйсиcс (30-январ 2006-йил). „Мост Милкй Wай Старс Аре Сингле“. Пресс-релиз. Қаралди: 2006-йил 16-июл.
  74. ↑ „Wҳат ис а галахй? Ҳоw манй старс ин а галахй / тҳе Универсе?“. Роял Греэнwич Обсерваторй. 2015-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 18-июл. (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-11-09 санасида архивланган)
  75. ↑ Боренстеин, Сетҳ. „Универсе'с Стар Cоунт Cоулд Трипле“. CБС Неwс (1-декабр 2010-йил). 2013-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 14-июл.
  76. ↑ „Ҳуббле Финдс Интергалаcтиc Старс“. Ҳуббле Неwс Деск (14-январ 1997-йил). Қаралди: 2006-йил 6-ноябр.
  77. ↑ 3.99 × 1013 км / (3 × 104 км/соат × 24 × 365.25) = 1.5 × 105 йил.
  78. ↑ Ҳолмберг, Ж.; Флйнн, C. (2000). „Тҳе лоcал денситй оф маттер маппед бй Ҳиппарcос“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй. 313-жилд, № 2. 209–216-бет. арХив:астро-пҳ/9812404. Бибcоде:2000МНРАС.313..209Ҳ. дои:10.1046/ж.1365-8711.2000.02905.х.
  79. ↑ „Астрономерс: Стар cоллисионс аре рампант, cатастропҳиc“. CНН Неwс (2-июн 2000-йил). 2007-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 21-июл.
  80. ↑ Ломбарди, Жр., Ж. C.; эт ал. (2002). „Стеллар Cоллисионс анд тҳе Интериор Струcтуре оф Блуэ Страгглерс“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 568-жилд, № 2. 939–953-бет. арХив:астро-пҳ/0107388. Бибcоде:2002АпЖ...568..939Л. дои:10.1086/339060.
  81. ↑ Фребел, А.; Норрис, Ж. Э.; Чристлиэб, Н.; Тҳом, C.; Беэрс, Т. C.. „Неарбй Стар Ис А Галаcтиc Фоссил“. Сcиэнcе Даилй (11-май 2007-йил). Қаралди: 2007-йил 10-май.
  82. ↑ Фребел, Анна; эт ал. (Май, 2007). „Дисcоверй оф ҲЕ 1523-0901, а Стронглй р-Проcесс-энҳанcед Метал-поор Стар wитҳ Детеcтед Ураниум“. Астропҳйсиcал Жоурнал Леттерс. 660-жилд, № 2. Л117–Л120-бет. арХив:астро-пҳ/0703414. Бибcоде:2007АпЖ...660Л.117Ф. дои:10.1086/518122. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  83. ↑ Нафтилан, С. А.; Стецон, П. Б. „Ҳоw до сcиэнтисц детермине тҳе агес оф старс? Ис тҳе течниқуэ реаллй аccурате эноугҳ то усе ит то верифй тҳе аге оф тҳе универсе?“. Сcиэнтифиc Америcан (13-июл 2006-йил). Қаралди: 2007-йил 11-май.
  84. ↑ Лаугҳлин, Г.; Боденҳеимер, П.; Адамс, Ф. C. (1997). „Тҳе Энд оф тҳе Маин Сеқуэнcе“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 482-жилд, № 1. 420–432-бет. Бибcоде:1997АпЖ...482..420Л. дои:10.1086/304125.
  85. ↑ Ирwин, Жудитҳ А.. Астропҳйсиcс: Деcодинг тҳе Cосмос. Жоҳн Wилей анд Сонс, 2007 — 78-бет. ИСБН 0-470-01306-0. 
  86. ↑ „А "Генетиc Студй" оф тҳе Галахй“. ЭСО (2006-йил 12-сентябр). Қаралди: 2006-йил 10-октябр.
  87. ↑ Фисчер, Д. А.; Валенти, Ж. (2005). „Тҳе Планет-Металлиcитй Cоррелатион“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 622-жилд, № 2. 1102–1117-бет. Бибcоде:2005АпЖ...622.1102Ф. дои:10.1086/428383.
  88. ↑ „Сигнатурес Оф Тҳе Фирст Старс“. СcиэнcеДаилй (17-апрел 2005-йил). Қаралди: 2006-йил 10-октябр.
  89. ↑ Фелтзинг, С.; Гонзалез, Г. (2000). „Тҳе натуре оф супер-метал-рич старс: Детаилед абунданcе аналйсис оф 8 супер-метал-рич стар cандидатес“. Астрономй & Астропҳйсиcс. 367-жилд, № 1. 253–265-бет. Бибcоде:2001А&А...367..253Ф. дои:10.1051/0004-6361:20000477.
  90. ↑ Грай, Давид Ф.. Тҳе Обсерватион анд Аналйсис оф Стеллар Пҳотоспҳерес. Cамбридге Университй Пресс, 1992 — 413–414-бет. ИСБН 0-521-40868-7. 
  91. ↑ „Тҳе Биггест Стар ин тҳе Скй“. ЭСО (11-март 1997-йил). Қаралди: 2006-йил 10-июл.
  92. ↑ Рагланд, С.; Чандрасекҳар, Т.; Ашок, Н. М. (1995). „Ангулар Диаметер оф Cарбон Стар Тх-Писcиум фром Лунар Оccултатион Обсерватионс ин тҳе Неар Инфраред“. Жоурнал оф Астропҳйсиcс анд Астрономй. 16-жилд. 332-бет. Бибcоде:1995ЖАпАС..16..332Р.
  93. ↑ Давис, Кате „Вариабле Стар оф тҳе Монтҳ—Деcембер, 2000: Алпҳа Орионис“. ААВСО (1-декабр 2000-йил). 2006-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 13-август. (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-07-12 санасида архивланган)
  94. ↑ Локтин, А. В. (2006). „Кинематиcс оф старс ин тҳе Плеиадес опен cлустер“. Астрономй Репорц. 50-жилд, № 9. 714–721-бет. Бибcоде:2006АРеп...50..714Л. дои:10.1134/С1063772906090058. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |монтҳ= игноред (ёрдам)
  95. ↑ „Ҳиппарcос: Ҳигҳ Пропер Мотион Старс“. ЭСА (10-сентабр 1999-йил). Қаралди: 2006-йил 10-октябр.
  96. ↑ Жоҳнсон, Ҳугҳ М. (1957). „Тҳе Кинематиcс анд Эволутион оф Популатион И Старс“. Публиcатионс оф тҳе Астрономиcал Соcиэтй оф тҳе Паcифиc. 69-жилд, № 406. 54-бет. Бибcоде:1957ПАСП...69...54Ж. дои:10.1086/127012.
  97. ↑ Элмегреэн, Б.; Эфремов, Й. Н. (1999). „Тҳе Форматион оф Стар Cлустерс“. Америcан Сcиэнтист. 86-жилд, № 3. 264-бет. Бибcоде:1998АмСcи..86..264Э. дои:10.1511/1998.3.264. 2005-03-23да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2006-08-23. {{cите магазине}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам) (Wайбаcк Мачине сайтида 2005-03-23 санасида архивланган)
  98. ↑ Браинерд, Жероме Жамес „Х-райс фром Стеллар Cоронас“. Тҳе Астропҳйсиcс Спеcтатор (6-июл 2005-йил). Қаралди: 2007-йил 21-июн.
  99. ↑ Бердюгина, Светлана В. „Старспоц: А Кей то тҳе Стеллар Дйнамо“. Ливинг Ревиэwс (2005). Қаралди: 2007-йил 21-июн.
  100. ↑ Смитҳ, Натҳан (1998). „Тҳе Беҳемотҳ Эта Cаринаэ: А Репеат Оффендер“. Мерcурй Магазине. 27-жилд. Астрономиcал Соcиэтй оф тҳе Паcифиc. 20-бет. 2016-06-18да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2006-08-13. {{cите магазине}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд: |сеператор= (ёрдам) (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-06-18 санасида архивланган)
  101. ↑ „НАСА'с Ҳуббле Wеигҳс ин он тҳе Ҳеавиэст Старс ин тҳе Галахй“. НАСА Неwс (3-март 2005-йил). 2020-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 4-август.
  102. ↑ „Старс Жуст Гот Биггер“. Эуропеан Соутҳерн Обсерваторй (21-июл 2010-йил). Қаралди: 2010-17-24.
  103. ↑ Wолчовер, Наталиэ „Мйстерй оф тҳе 'Монстер Старс' Солвед: Ит Wас а Монстер Маш“. ЛивеСcиэнcе.cом (7-август 2012-йил).
  104. ↑ „Ферретинг Оут Тҳе Фирст Старс“. Ҳарвард-Смитҳсониан Cентер фор Астропҳйсиcс (22-сентабр 2005-йил). Қаралди: 2006-йил 5-сентябр.
  105. ↑ „Wеигҳинг тҳе Смаллест Старс“. ЭСО (1-январ, 2005). Қаралди: 2006-йил 13-август.
  106. ↑ Босс, Алан „Аре Тҳей Планец ор Wҳат?“. Cарнегиэ Институтион оф Wашингтон (3-апрел 2001-йил). 2006-йил 28-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 8-июн.
  107. ↑ 107,0 107,1 Шига, Давид „Масс cут-офф бетwеэн старс анд броwн дwарфс ревеалед“. Неw Сcиэнтист (17-август 2006-йил). 2006-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 23-август.
  108. ↑ Леадбеатер, Элли. „Ҳуббле глимпсес фаинтест старс“. ББC (18-август 2006-йил). Қаралди: 2006-йил 22-август.
  109. ↑ Кwок, Сун. Тҳе оригин анд эволутион оф планетарй небулаэ, Cамбридге астропҳйсиcс сериэс. Cамбридге Университй Пресс, 2000 — 103–104-бет. ИСБН 0-521-62313-8. 
  110. ↑ „Флаттест Стар Эвер Сеэн“. ЭСО (11-июн 2003-йил). Қаралди: 2006-йил 3-октябр.
  111. ↑ Фитзпатриcк, Ричард „Интродуcтион то Пласма Пҳйсиcс: А градуате cоурсе“. Тҳе Университй оф Техас ат Аустин (13-феврал 2006-йил). 2010-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 4-октябр.
  112. ↑ Виллата, Массимо (1992). „Ангулар моментум лосс бй а стеллар wинд анд ротатионал велоcитиэс оф wҳите дwарфс“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй. 257-жилд, № 3. 450–454-бет. Бибcоде:1992МНРАС.257..450В.
  113. ↑ „А Ҳисторй оф тҳе Cраб Небула“. ЭСО (30-май 1996-йил). Қаралди: 2006-йил 3-октябр.
  114. ↑ Стробел, Ниcк „Пропертиэс оф Старс: Cолор анд Температуре“. Астрономй Нотес. Примис/МcГраw-Ҳилл, Инc. (20-август 2007-йил). 2007-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 9-октябр.
  115. ↑ Селигман, Cоуртней „Ревиэw оф Ҳеат Флоw Инсиде Старс“. Селф-публишед. Қаралди: 2007-йил 5-июл.
  116. ↑ „Маин Сеқуэнcе Старс“. Тҳе Астропҳйсиcс Спеcтатор (16-феврал 2005-йил). Қаралди: 2006-йил 10-октябр.
  117. ↑ Зеилик, Мичаэл А.; Грегорй, Степҳан А.. Интродуcторй Астрономй & Астропҳйсиcс, 4тҳ, Саундерс Cоллеге Публишинг, 1998 — 321-бет. ИСБН 0-03-006228-4. 
  118. ↑ Коппес, Стеве. „Университй оф Чиcаго пҳйсиcист реcеивес Кёто Призе фор лифетиме ачиэвеменц ин сcиэнcе“. Тҳе Университй оф Чиcаго Неwс Оффиcе (20-июн 2003-йил). Қаралди: 2012-йил 15-июн.
  119. ↑ „Тҳе Cолоур оф Старс“. Аустралиан Телесcопе Оутреач анд Эдуcатион. 2012-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 13-август. (WебCите сайтида 2012-03-10 санасида архивланган)
  120. ↑ „Астрономерс Меасуре Масс оф а Сингле Стар—Фирст Синcе тҳе Сун“. Ҳуббле Неwс Деск (15-июл 2004-йил). Қаралди: 2006-йил 24-май.
  121. ↑ Гарнетт, Д. Р.; Кобулниcкй, Ҳ. А. (2000). „Дистанcе Депенденcе ин тҳе Солар Неигҳборҳоод Аге-Металлиcитй Релатион“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. 532-жилд, № 2. 1192–1196-бет. арХив:астро-пҳ/9912031. Бибcоде:2000АпЖ...532.1192Г. дои:10.1086/308617.
  122. ↑ Стафф.. „Рапидлй Спиннинг Стар Вега ҳас Cоол Дарк Эқуатор“. Натионал Оптиcал Астрономй Обсерваторй (10-январ 2006-йил). 2019-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 18-ноябр.
  123. ↑ Мичелсон, А. А.; Пеасе, Ф. Г. (2005). „Старспоц: А Кей то тҳе Стеллар Дйнамо“. Ливинг Ревиэwс ин Солар Пҳйсиcс. Мах Планcк Соcиэтй.
  124. ↑ Мандуcа, А.; Белл, Р. А.; Густафссон, Б. (1977). „Лимб даркенинг cоэффиcиэнц фор лате-тйпе гиант модел атмоспҳерес“. Астрономй анд Астропҳйсиcс. 61-жилд, № 6. 809–813-бет. Бибcоде:1977А&А....61..809М.
  125. ↑ Чугаинов, П. Ф. (1971). „Он тҳе Cаусе оф Периодиc Лигҳт Вариатионс оф Соме Ред Дwарф Старс“. Информатион Буллетин он Вариабле Старс. 520-жилд. 1–3-бет. Бибcоде:1971ИБВС..520....1C.
  126. ↑ „Магнитуде“. Натионал Солар Обсерваторй—Саcраменто Пеак. 2008-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 23-август. (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-02-06 санасида архивланган)
  127. ↑ 127,0 127,1 „Луминоситй оф Старс“. Аустралиан Телесcопе Оутреач анд Эдуcатион. 2014-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 13-август. (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-08-09 санасида архивланган)
  128. ↑ Ҳоовер, Аарон „Стар май бе биггест, бригҳтест ет обсервед“. ҲубблеСите (15-январ 2004-йил). 2007-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 8-июн. (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-08-07 санасида архивланган)
  129. ↑ „Фаинтест Старс ин Глобулар Cлустер НГC 6397“. ҲубблеСите (17-август 2006-йил). Қаралди: 2006-йил 8-июн.
  130. ↑ Смитҳ, Гене „Стеллар Спеcтра“. Университй оф Cалифорниа, Сан Диэго (16-апрел 1999-йил). Қаралди: 2006-йил 12-октябр.
  131. ↑ Фоwлер, А. (1891–2). „Тҳе Драпер Cаталогуэ оф Стеллар Спеcтра“. Натуре. 45-жилд. 427–8-бет. Бибcоде:1892Натур..45..427Ф. дои:10.1038/045427а0. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |еар= (ёрдам)
  132. ↑ Жасчек, Cарлос; Жасчек, Мерcедес. Тҳе Cлассифиcатион оф Старс. Cамбридге Университй Пресс, 1990 — 31–48-бет. ИСБН 0-521-38996-8. 
  133. ↑ 133,0 133,1 133,2 МаcРоберт, Алан М „Тҳе Спеcтрал Тйпес оф Старс“. Скй анд Телесcопе. 2013-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 19-июл. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-10-22 санасида архивланган)
  134. ↑ „Wҳите Дwарф (wд) Старс“. Wҳите Дwарф Ресеарч Cорпоратион. 2009-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 19-июл.
  135. ↑ 135,0 135,1 135,2 135,3 „Тйпес оф Вариабле“. ААВСО (11-май 2010-йил). 2018-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 20-август.(Wайбаcк Мачине сайтида 2018-10-17 санасида архивланган)
  136. ↑ „Cатаcлйсмиc Вариаблес“. НАСА Годдард Спаcе Флигҳт Cентер (2004-йил 1-ноябр). Қаралди: 2006-йил 8-июн.
  137. ↑ Ҳансен, Cарл Ж.; Каwалер, Стевен Д.; Тримбле, Виргиниа. Стеллар Интериорс. Спрингер, 2004 — 32–33-бет. ИСБН 0-387-20089-4. 
  138. ↑ 138,0 138,1 138,2 Счwарзсчилд, Мартин. Струcтуре анд Эволутион оф тҳе Старс. Принcетон Университй Пресс, 1958. ИСБН 0-691-08044-5. 
  139. ↑ „Форматион оф тҳе Ҳигҳ Масс Элеменц“. Смоот Гроуп. Қаралди: 2006-йил 11-июл.
  140. ↑ 140,0 140,1 „Wҳат ис а Стар?“. НАСА (2006-йил 1-сентябр). Қаралди: 2006-йил 11-июл.
  141. ↑ ЭСО (1-август 2001-йил). „Тҳе Глорй оф а Неарбй Стар: Оптиcал Лигҳт фром а Ҳот Стеллар Cорона Детеcтед wитҳ тҳе ВЛТ“. Пресс-релиз. Қаралди: 2006-йил 10-июл.
  142. ↑ Бурлага, Л. Ф.; эт ал. (2005). „Cроссинг тҳе Терминатион Шоcк инто тҳе Ҳелиошеатҳ: Магнетиc Фиэлдс“. Сcиэнcе. 309-жилд, № 5743. 2027–2029-бет. Бибcоде:2005Сcи...309.2027Б. дои:10.1126/сcиэнcе.1117542. ПМИД 16179471.
  143. ↑ 143,0 143,1 143,2 143,3 Wаллерстеин, Г.; эт ал. (1999). „Сйнтҳесис оф тҳе элеменц ин старс: фортй еарс оф прогресс“ (ПДФ). Ревиэwс оф Модерн Пҳйсиcс. 69-жилд, № 4. 995–1084-бет. Бибcоде:1997РвМП...69..995W. дои:10.1103/РевМодПҳйс.69.995. Қаралди: 2006-08-04.
  144. ↑ Гирарди, Л.; Брессан, А.; Бертелли, Г.; Чиоси, C. (2000). „Эволутионарй траcкс анд исочронес фор лоw- анд интермедиате-масс старс: Фром 0.15 то 7 Мсун, анд фром З=0.0004 то 0.03“. Астрономй анд Астропҳйсиcс Супплемент. 141-жилд, № 3. 371–383-бет. арХив:астро-пҳ/9910164. Бибcоде:2000А&АС..141..371Г. дои:10.1051/аас:2000126.
  145. ↑ Wоослей, С. Э.; Ҳегер, А.; Wеавер, Т. А. (2002). „Тҳе эволутион анд эхплосион оф массиве старс“. Ревиэwс оф Модерн Пҳйсиcс. 74-жилд, № 4. 1015–1071-бет. Бибcоде:2002РвМП...74.1015W. дои:10.1103/РевМодПҳйс.74.1015.
  146. ↑ 11,5 кун 0,0315-йилга тенг.

Ҳаволалар