Xitoy imo-ishora tili
| Xitoy imo-ishora tili | |
|---|---|
| Milliy nomi | 中国手语 (Zhōngguó Shǒuyǔ) |
| Mamlakatlar | Xitoy va Tayvanning ayrim hududlari |
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 4,2 million |
| Turkumlanishi | |
| Til oilasi | Imo-ishora tillari |
| Til kodlari | |
| ISO 639-3 | csl |
Xitoyc imo-ishora tili (qisqartmasi: CSL yoki ZGS; xit. an’anaviy 中國手語, soddalashtrilgan 中国手语, pinyin: Zhōngguó Shǒuyǔ, pall.: жунго шоуюй) — Xitoy hududida qoʻllaniladigan asosiy imo-ishora tili. U Tayvanda ishlatiladigan Tayvan imo-ishora tili bilan qarindosh emas. Mandarin (xitoy) tilining imo-ishoralarga koʻchirilgan sunʼiy shakli esa „Wénfǎ Shǒuyǔ“ (soʻzma-soʻz: „grammatik imo-ishora tili“) deb ataladi[1].
Tarixi
Xitoy adabiyotida imo-ishora tiliga oid dastlabki maʼlumotlar Tan sulolasi davriga toʻgʻri keladi va unda „koʻzgu“ soʻzi uchun ishlatilgan imo-ishora hujjatlashtirilgan[2]. Sun sulolasi davrida yashagan ijodkor Su Dongpo oʻz asarlarida imo-ishora tilining muayyan bir shaklidan foydalangan jamoani tasvirlaydi. Keyinchalik, Min sulolasi davrida dramaturg Xu Wei tomonidan yozilgan „Zen ustozi Yuyning Suy qishlogʻidagi tushi“ deb nomlangan pyesada imo-ishora tilida soʻzlashish sahnalari tasvirlangan.
Xitoydagi ilk karlar maktabi — Chefu (boshqa nomi Yantay) karlar maktabiga 1887-yilda presviterian missioneri Annetta Thompson Mills tomonidan asos solingan. Mazkur maktabda 1880-yilgi Milan konferensiyasi qarorlaridan kelib chiqqan holda, karlar taʼlimida ogʻzaki nutqqa tayanish yondashuviga asoslangan imo-ishora tili shakllantirildi[3]. Karlar uchun yana bir maktab 1897-yilda Shanxayda fransuz katolik tashkiloti tomonidan tashkil etilgan. Xitoy imo-ishora tili aynan mana shu ikki tayanch nuqta asosida rivojlandi[4].
Turli hududlarda karlar uchun ochilgan maktablar, ustaxonalar va fermalar Xitoy imo-ishora tilining mamlakat boʻylab keng va muvaffaqiyatli tarqalishida asosiy vosita boʻlib xizmat qildi. Bunday ijtimoiy markazlar bilan aloqasi boʻlmagan boshqa karlar esa odatda oʻz oila davrasida shakllangan va „uy imo-ishoralari“ deb yuritiladigan imo-ishoralar majmuasidan foydalanishga moyil.
1960-yillarda madaniy va siyosiy sabablarga koʻra ayrim imo-ishoralar „tabu“ deb eʼlon qilindi. Masalan, „oltin“ soʻzining imo-ishorasi burjuaziyaning ramzi hisoblangan tilla uzuklarni eslatgani uchun; „Mao Szedun“ nomi uchun ishlatiladigan imo-ishora uning yuzidagi xolga ishora qilgani sababli hurmatsizlik sifatida baholanib taqiqlandi; „Yaponiya“ soʻzi uchun standart imo-ishora esa ushbu mamlakat bilan munosabatlarning yomonlashishi yoki yaxshilanishiga qarab bir necha bor oʻzgartirildi. Biroq, rasmiy taqiqlarga qaramay, soʻzlashuv nutqida bu imo-ishoralar qoʻllanishda davom etdi[5].
1992-yilda asosan AQShdan kelgan karlar tomonidan Xitoy Karlar milliy assotsiatsiyasi tashkil etildi[6]. Ushbu tashkilot tuzilishining asosiy sababi karlar turmush darajasini boshqa imkoniyati cheklangan shaxslar uchun yaratilgan sharoitlar darajasiga koʻtarish edi. Assotsiatsiyaning bosh maqsadlari karlar farovonligini yaxshilash, karlar taʼlimi va Xitoy imo-ishora tilini oʻrganishni ragʻbatlantirish hamda Xitoydagi karlar hamjamiyatining ehtiyojlarini himoya qilishdan iborat.
Tasniflanishi
Xitoy imo-ishora tilining ikkita asosiy shevasi mavjud: Janubiy Xitoy imo-ishora tili (markazi Shanxay boʻlib, Fransiya imo-ishora tili taʼsirida shakllangan) va Shimoliy Xitoy imo-ishora tili (Chefu karlar maktabidan kelib chiqqan boʻlib, Amerika imo-ishora tili taʼsirida rivojlangan). Shimoliy sheva xitoy tilining kuchliroq taʼsiriga ega hamda unda, masalan, iyerogliflarga asoslangan soʻz oʻyinlari uchraydi. Gonkong imo-ishora tili janubiy shevadan kelib chiqqan, biroq uzoq vaqt davomida alohida rivojlangani sababli, hozirda mustaqil til deb hisoblanishi mumkin. Shanxay shevasi Malayziya va Tayvanda ham uchraydi, biroq Xitoy imo-ishora tili kelib chiqishi jihatidan Tayvan imo-ishora tili (Yaponiya tillari oilasiga mansub), Malayziya imo-ishora tili (Fransiya tillari oilasiga mansub) yoki Tibet imo-ishora tili (yakkalangan til) bilan bogʻliq emas.
Inkor gaplarni hosil qilish morfologiyasi boʻyicha Xitoy imo-ishora tili Britaniya imo-ishora tili bilan oʻxshashliklarga ega. Buning sababi Shanxayda britaniyaliklar bilan boʻlgan tarixiy aloqalar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Xitoy imo-ishora tili va Britaniya imo-ishora tilining umumiy xususiyatlaridan biri — koʻplab oʻzaro bogʻliq imo-ishoralarda (masalan, „bilmayman“ maʼnosida) ijobiy maʼno uchun bosh barmoqdan, salbiy maʼno uchun esa jimjiloqdan foydalanilishidir[7].
Manbalar
- ↑ Tai, James; Tsay, Jane. Sign Languages of the World: A Comparative Handbook. Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015 — 772-bet. ISBN 9781614518174. Qaraldi: 2020-yil 26-fevral.
- ↑ Yang, Jun Hui. Sign bilingualism : language development, interaction, and maintenance in sign language contact situations. Amsterdam: John Benjamins, 2008 — 299-bet. ISBN 978-9027290427. Qaraldi: 2022-yil 30-dekabr.
- ↑ McLeister, Mark (August 2019). "Worship, Technology and Identity: A Deaf Protestant Congregation in Urban China" (en). Studies in World Christianity 25 (2): 220–237. doi:10.3366/swc.2019.0258. ISSN 1354-9901. https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/110374439/YE2018_McLeister_Worship_TechnologyandIdentity_REVISED_1_.pdf.
- ↑ Gertz, Genie; Boudreault, Patrick, eds (2016). SAGE. 219–221 b. doi:10.4135/9781483346489.n74. ISBN 9781452259567. http://sk.sagepub.com/reference/the-sage-deaf-studies-encyclopedia/i1524.xml.
- ↑ Andoza:Cite Gallaudet Encyclopedia
- ↑ „社團法人中華民國聽障人協會-沿革與宗旨“. www.cnad.org.tw. 2022-yil 20-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 20-oktyabr.
- ↑ Fischer, S.; Gong, Q. „Variation in East Asian sign language structures“, . Sign Languages, 2010 — 499-bet. DOI:10.1017/CBO9780511712203.023. ISBN 9780511712203.