Gonkong imo-ishora tili

Gonkong imo-ishora tili
Milliy nomi	香港手語
Mamlakatlar	Gonkong, Makao
Soʻzlashuvchilarning umumiy soni	20 000
Turkumlanishi
Til oilasi	Imo-ishora tillari
Alifbosi	Xitoy yozuvi
Til kodlari
ISO 639-3	hks

Gonkong imo-ishora tili (xitoycha: 香港手語; yutpin: hoeng1 gong2 sau2 jyu5, qisqartmasi HKSL) — Gonkong va Makaodagi karlar tomonidan qoʻllaniladigan imo-ishora tili. U Xitoy imo-ishora tilining janubiy shevasidan kelib chiqqan boʻlsa-da, hozirgi kunda mustaqil hamda oʻzaro tushunarsiz boʻlgan alohida til hisoblanadi^[1].

Kelib chiqishi

Gonkong imo-ishora tilining kelib chiqishi taxminan 1949-yilga borib taqaladi. Oʻsha paytda Shanxay va Nankindan Gonkongga koʻchib oʻtgan 20 ga yaqin kardan iborat guruh ijtimoiy jipslashuvni kuchaytirish hamda oʻzlarining imo-ishora tillarini standartlashtirish maqsadida mahalliy karlar hamjamiyatiga dars bera boshlagan. Dastlab Xitoy imo-ishora tili asosiy taʼlim vositasi boʻlib xizmat qildi va bu mahalliy karlar oʻrtasida Xitoy imo-ishora tilining keng tarqalishiga olib keldi. Keyinchalik ular oʻz hayotida duch keladigan yangi gʻoyalar, tushunchalar yoki narsalarni ifodalash uchun shaxsiy imo-ishoralarini ishlab chiqish orqali ushbu tilni mahalliy sharoitga moslashtirdilar. Bu esa Gonkong imo-ishora tili lugʻat boyligi hamda oʻziga xos jihatlarining Xitoy imo-ishora tilidan mustaqil ravishda yanada rivojlanishiga zamin yaratdi.

Muayyan yillar davomida Gonkong imo-ishora tili tashqi taʼsirlarsiz rivojlanishda davom etdi, chunki Gonkongdan xorijga sayohat qilish va shu tariqa boshqa karlar jamoalari bilan muloqotga kirishishning har doim ham imkoni boʻlmasdi. Soʻnggi oʻn yilliklarda turli sabablarga koʻra xorijga sayohat qilayotgan gonkonglik karlar soni ortib borishi natijasida Gonkong imo-ishora tili tarkibiga chetdan soʻz (imo-ishora) olish holatlari odatiy tusga kirdi. Masalan, Amerika daktil alifbosi va boshqa koʻplab imo-ishoralar aynan shu tarzda qabul qilindi hamda oʻzlashtirildi^[2].

Grammatika va leksikologiyasi

Gonkong imo-ishora tilida 40 dan 50 gacha asosiy qoʻl shakllari mavjud. Imo-ishoralar odatda konseptual tasvirlash (mavhum maʼnoda, masalan, „ota“ va „ona“ imo-ishoralari), vizual tasvirlash (toʻgʻridan-toʻgʻri maʼnoda, masalan, „ajralmoq“ va „bezbet“ imo-ishoralari), xitoy iyerogliflarini tasvirlash (masalan, „tanishtirmoq“ va „xitoy tili“ imo-ishoralari) yoki kamdan-kam hollarda inglizcha atamalarga tayanish (masalan, „hojatxona/WC“ imo-ishorasi) asosida hosil boʻladi. Soʻroq soʻzlari qoidaga koʻra birikma yoki gapning oxirida keladi, asosiy soʻz tartibi esa ega — toʻldiruvchi — kesim sxemasiga boʻysunadi. Ikki kishi oʻrtasidagi suhbatda, agar kontekstdan tushunarli boʻlsa, ega va toʻldiruvchi tushirib qoldirilishi mumkin^[3].

Baʼzan imo-ishora qiluvchilar harakatlarni bajarish davomida soʻzlarni ovoz chiqarib gapirishlari yoki lablarini qimirlatishlari mumkin. Masalan, „Sentral“ kabi joy nomini imo-ishora bilan koʻrsatayotganda, suhbatdosh ayni paytda kanton shevasidagi „Sentral“ soʻzini lablari bilan talaffuz qilishi mumkin. Bu amaliyot imo-ishora qiluvchilarning oʻtmishdagi nutq va labdan oʻqish boʻyicha olgan taʼlimi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, biroq baʼzida lab harakati ogʻzaki til bilan mutlaqo bogʻliq boʻlmay, imo-ishoraning ichki qismi hisoblanadi.

Gonkong imo-ishora tili har ikkala qoʻldan ham birdek va teng darajada foydalana olinishi bilan imo-ishora tillari orasida alohida qiziqish uygʻotadi.

Manbalar

↑ Fischer & Gong 2010, s. 499.
↑ Hong Kong Sign Language (Elementary), (2005). Eds. Chan Yuk-Kuen, Lai Wing-sze, Siu Wai-yan Rebecca. Hong Kong, The Hong Kong Society for the Deaf.
↑ Tang 2007.

Havolalar

[FOOTNOTEFischerGong2010499-1] Fischer & Gong 2010, s. 499.

[2] Hong Kong Sign Language (Elementary), (2005). Eds. Chan Yuk-Kuen, Lai Wing-sze, Siu Wai-yan Rebecca. Hong Kong, The Hong Kong Society for the Deaf.

[FOOTNOTETang2007-3] Tang 2007.

[1]

[2]

[3]