Tugʻj ibn Juff
| Tugʻj ibn Juff | |
|---|---|
| Asl ismi | Tugʻj ibn Juff ibn Yiltakin ibn Furan ibn Furi ibn Xoqon |
| Tavalludi | Abbosiylar xalifaligi |
| Vafoti |
tax. 906 Markaziy qamoqxona, Bagʻdod, Abbosiylar xalifaligi |
| Qoʻshin turlari | Faragʻina polki |
| Xizmatdagi yillari | tax. 861 — 903 |
| Lavozimi | Harbiy ofitser |
| Jang/urush | Vizantiyaga qarshi 892-yil yozgi bosqin |
Tugʻj ibn Juff ibn Yiltakin ibn Furan ibn Furi ibn Xoqon (906-yilda vafot etgan) Abbosiylar xalifaligi va avtonom Tuluniylarga xizmat qilgan turkiy harbiy ofitser. Ixshidiylar sulolasi asoschisi Muhammad al-Ixshidning otasi boʻlgan.
Hayoti
Tug‘j xalifa al-Mu’tasim (h. 833–842) davrida Abbosiylar xalifaligi xizmatiga kirgan oilaning birinchi a’zosi Juffning oʻgʻli edi. Oila Fargʻona vodiysidan boʻlib, al-Muʼtasim ularni boshqa koʻplab fargʻonalik aholi qatorida oʻz qoʻshiniga (Faragʻina polki) safarbar etgan edi[1]. Oilasi shohlik nasabidan ekanini taʼkidlagan. Ajdodining „Xoqon“ unvoni turkiy xalqlarda oliy hukmdor unvoni hisoblanadi[2]. Shu sababli, Juff va uning avlodlari harbiy qullar tabaqasiga (mamluklar yoki gʻulomlar) mansub boʻlmagan, aksincha ozod tugʻilgan, hatto ehtimol zodagon oiladan kelib chiqqan erkin inson boʻlgan[3]. Tugʻjning Badr va Vazar ismli aka-ukalari ham boʻlgan. Ular ham harbiy xizmatga kirgan, biroq ular haqida faqat ba’zi-ba’zida tilga olinib, juda oz ma’lumot saqlangan[4].
Tugʻj dastlab otasi kabi Abbosiylarga xizmat qilgan, ammo keyinchalik 868-yildan boshlab Misr va Suriyaning mustaqil hukmdorlariga aylangan Tuluniylar xizmatiga oʻtgan[5][6]. Ibn Xallikonning aytishicha, Tugʻj dastlab Tuluniylar sulolasi asoschisi Ahmad ibn Tulunning gʻulomi Lulu xizmatiga kirgan. Biroq, 884-yilda Ibn Tulun vafotidan soʻng Mosul hokimi Isʼhoq ibn Kundoj qoʻl ostida xizmat qila boshlagan[7]. Ibn Tulunning vafoti uning tajribasiz oʻgʻli va vorisi Xumaravayh qoʻl ostida boʻlgan Suriya hududlarining bir qismini dushmanlari egallab olishi uchun qulay fursat yaratgandek koʻrindi. Ibn Kundoj va yana bir kuchli shaxs Ibn Abulsaj, shuningdek Abbosiylar noibi al-Muvaffaq Tuluniylar davlatiga hujum qilishdi. Biroq, bu toʻqnashuvda Xumoravayh gʻalaba qozongach, Ibn Kundaj 886/7-yilda uning hokimiyatini tan olishga majbur boʻldi[8][9]. Ibn Xallikonning aytishicha, Ibn Kundaj va Xumaravayh oʻrtasidagi muzokaralar paytida, Xumaravayh Tugʻjni koʻrib qolib, uning tashqi koʻrinishidan ta’sirlangan hamda uni o‘z xizmatiga olgan[7].
Tabariyning ma’lumotlariga ko‘ra, 892-yil avgust oyida Tugʻj Tuluniylar nomidan Vizantiya imperiyasiga qarshi yozgi harbiy yurishni (ṣāʿifa) boshqargan. Tyraion (arabcha: Ṭarāyūn) va arabcha Maluriya (ehtimol, Malakopeya yoki Balboura) deb atalgan joy atroflariga hujum qilgan[10]. Keyinchalik Tiberias (Iordan viloyatining poytaxti), Halab (Qinnasrin viloyatining poytaxti) va Damashq shaharlari noibi boʻldi[5][6]. Ayniqsa, 903-yilda Sohib an-Naqa rahbarligidagi qarmatlarning Damashqqa hujumini qaytarishi bilan alohida shuhrat qozondi[11].
Biroq, 896-yilda Xumaravayh vafot etgach, Tuluniylar davlati tez orada ichki parchalanishga yuz tutdi. 904-yilda Abbosiylar Suriya hamda Misr ustidan bevosita nazorat qayta tiklashga kirishganda, ularga sezilarli qarshilik koʻrsata olmadi[12]. Tugʻj bosqinchi Abbosiylarning rahbari Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib tomoniga oʻtish evaziga Halab noibi etib tayinlandi. Biroq, koʻp oʻtmay Ibn Sulaymonning oʻzi saroy fitnalari qurboniga aylandi. Natijada, Tugʻj oʻgʻillari Muhammad va Ubaydulloh bilan birga Bagʻdodda qamoqqa olindi. Tugʻj 906-yilda qamoqda vafot etdi, biroq oʻgʻillari qisqa vaqtdan soʻng ozod qilindi[6]. Shov-shuvli faoliyatidan soʻng, Muhammad 935-yilda Misr hukmdori boʻlishga erishib, 946-yil iyulgacha Misr hamda Suriyaning bir qismini boshqardi[13]. Muhammad asos solgan Ixshidiylar sulolasi Misrni 969-yilda Fotimiylar sulolasi bosib olgunga qadar hukmronlik qildi[14].
Manbalar
- ↑ Gordon 2001, ss. 32, 158–159.
- ↑ McGuckin de Slane 1868, ss. 217, 219–220.
- ↑ Gordon 2001, s. 159.
- ↑ Rosenthal 1985, ss. 13 (note 77), 30 (note 155), 155 (note 742).
- ↑ 5,0 5,1 Kennedy 2004, s. 311.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Bacharach 1975, s. 588.
- ↑ 7,0 7,1 McGuckin de Slane 1868, s. 218.
- ↑ Sharon 2009, s. 12.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 177, 310.
- ↑ Rosenthal 1985, s. 14.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 185, 286.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 184–185, 310.
- ↑ Bacharach 1975, ss. 588–609.
- ↑ Kennedy 2004, ss. 312–313.
Adabiyotlar
- Bacharach, Jere L. (1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum (Medieval Academy of America) 50 (4): 586–612. doi:10.2307/2855469. ISSN 0038-7134. https://archive.org/details/sim_speculum_1975-10_50_4/page/n11.
- Gordon, Matthew S.. The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Samarra (A.H. 200–275/815–889 C.E.). Albany, New York: State University of New York Press, 2001. ISBN 0-7914-4795-2.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, translated from the Arabic by Bn. William McGuckin de Slane, Vol. III. Paris: Oriental translation fund of Great Britain and Ireland, 1868.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXVIII: The Return of the Caliphate to Baghdad: The Caliphates of al-Muʿtaḍid, al-Muktafī and al-Muqtadir, A.D. 892–915/A.H. 279–302, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1985. ISBN 978-0-87395-876-9.
- Sharon, Moshe. Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, Volume 4: G, Handbuch der Orientalistik. 1. Abt.: Der Nahe und der Mittlere Osten. Leiden: BRILL, 2009 — 11–13-bet. ISBN 978-90-04-17085-8.