Kontent qismiga oʻtish

Tezkor xabar almashish

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Tezkor xabar almashish (inglizcha: instant messaging, qisqartmasi IM) — internet yoki boshqa kompyuter tarmoqlari orqali foydalanuvchilar o‘rtasida xabarlarni yaqin real vaqt rejimida uzatishga mo‘ljallangan xizmatlar va dasturlar turidir.

Tezkor xabar almashish tizimlari odatda foydalanuvchiga boshqa foydalanuvchiga qisqa matnli xabar yuborish, uning tarmoqdagi mavjudligi haqida ma’lumot olish hamda muloqotni davom ettirish imkonini beradi.[1]

Ko‘plab zamonaviy tezkor xabar almashish xizmatlari matndan tashqari rasm, video, ovozli xabar, fayl, havola, joylashuv ma’lumoti, ovozli qo‘ng‘iroq va videoqo‘ng‘iroqlarni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Bunday funksiyalarning mavjudligi muayyan dastur, platforma va xizmat siyosatiga bog‘liq.

Tavsifi

Tezkor xabar almashish elektron pochta, SMS va boshqa aloqa shakllaridan xabarlarni tez yetkazib berishga intilishi bilan farq qiladi. Elektron pochta odatda xabarni qabul qiluvchining pochta qutisiga yuborish modeliga asoslanadi. Tezkor xabar almashish esa ko‘pincha faol muloqot, foydalanuvchilarning onlayn holati va suhbatdagi xabarlar ketma-ketligini yuritishga mo‘ljallangan.

IETFning tezkor xabar almashish modeli foydalanuvchilarning bir-birining holatiga obuna bo‘lishi, holat o‘zgarishi haqida bildirishnoma olishi va qisqa xabarlarni yuborishini nazarda tutadi.[1]

Tezkor xabar almashish tizimlari shaxsiy muloqot, oilaviy va do‘stona yozishmalar, ishchi guruhlar, ta’lim, mijozlarga xizmat ko‘rsatish, korporativ aloqa hamda tezkor muvofiqlashtirish jarayonlarida qo‘llaniladi.

Tarixi

Tezkor xabar almashish texnologiyalari kompyuter tarmoqlaridagi matnli suhbat tizimlari va onlayn xizmatlarning rivojlanishi bilan shakllangan.

1990-yillarning oxiri va 2000-yillarning boshida tezkor xabar almashish alohida internet xizmati sifatida keng tarqaldi. Shu davrda foydalanuvchining tarmoqdagi holatini ko‘rsatish, kontaktlar ro‘yxati, shaxsiy suhbat va guruhli suhbat kabi funksiyalar rivojlandi.

2000-yilda IETF tezkor xabar almashish va foydalanuvchi holati tizimlari uchun umumiy modelni RFC 2778 hujjatida tavsiflagan.[1]

XMPP protokolining dastlabki sintaksisi va semantikasi 1999-yilda Jabber ochiq manbali hamjamiyatida shakllangan. Keyinchalik XMPP IETF tomonidan standartlashtirish yo‘nalishida ishlab chiqilgan va yaqin real vaqt rejimidagi xabar almashish hamda foydalanuvchi holati uchun qo‘llanilgan.[2]

Ishlash tamoyili

Tezkor xabar almashish tizimi odatda foydalanuvchi dasturi, tarmoq serveri va ma’lumotlarni yetkazib berish mexanizmidan iborat bo‘ladi.

Foydalanuvchi o‘z qurilmasidagi dastur orqali xizmatga ulanadi. Dastur foydalanuvchini aniqlashi, kontaktlar ro‘yxatini yuklashi, xabarlarni yuborishi va qabul qilishi mumkin.

Xabar yuborilganda u odatda xizmat infratuzilmasiga uzatiladi. Server xabarni qabul qiluvchining qurilmasiga yo‘naltiradi yoki qabul qiluvchi vaqtincha tarmoqda bo‘lmasa, xabarni ma’lum muddat saqlashi mumkin.

Ba’zi tizimlar markazlashtirilgan server arxitekturasidan foydalanadi. Boshqa tizimlarda bir nechta mustaqil serverlar o‘zaro hamkorlik qilishi mumkin. XMPP ochiq va kengaytiriladigan texnologiya sifatida ikki yoki undan ortiq tarmoq nuqtalari o‘rtasida tuzilgan ma’lumotlarni yaqin real vaqt rejimida almashish imkonini beradi.[2]

Asosiy tarkibiy qismlar

Foydalanuvchi dasturi

Foydalanuvchi dasturi mobil telefon, planshet, shaxsiy kompyuter yoki veb-brauzer orqali ishlashi mumkin.

U odatda quyidagi vazifalarni bajaradi:

  • foydalanuvchini ro‘yxatdan o‘tkazish va tizimga kiritish;
  • kontaktlar yoki suhbatlar ro‘yxatini ko‘rsatish;
  • xabarlarni yozish, yuborish va qabul qilish;
  • bildirishnomalarni ko‘rsatish;
  • multimedia fayllarini biriktirish;
  • foydalanuvchi sozlamalarini boshqarish.

Server infratuzilmasi

Server infratuzilmasi xabarlarni qabul qilish, saqlash, yo‘naltirish va yetkazib berishni tashkil etishi mumkin.

Server shuningdek foydalanuvchi hisoblari, qurilmalar, guruhlar, kanal yoki suhbat sozlamalari, fayllar hamda xizmat jurnallari bilan ishlashi mumkin.

Xizmat arxitekturasiga qarab server markazlashtirilgan boshqaruvni amalga oshirishi yoki boshqa serverlar bilan federativ aloqa o‘rnatishi mumkin.

Foydalanuvchi holati

Foydalanuvchi holati, inglizcha presence, foydalanuvchining tarmoqda mavjudligi yoki muloqotga tayyorligi haqidagi ma’lumotdir.

Holat misollari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

  • tarmoqda;
  • tarmoqdan tashqarida;
  • band;
  • uzoqda;
  • ko‘rinmas;
  • bezovta qilinmasin.

Foydalanuvchi holati tezkor xabar almashish tizimlarining muhim funksiyalaridan biri hisoblanadi. RFC 2778 hujjatida foydalanuvchi holati va tezkor xabar almashish o‘zaro bog‘liq, biroq mustaqil xizmatlar sifatida ko‘rib chiqilishi mumkinligi qayd etilgan.[1]

Funksiyalari

Tezkor xabar almashish tizimlarida funksiyalar turlicha bo‘lishi mumkin. Ko‘p uchraydigan funksiyalar quyidagilardan iborat:

  • shaxsiy matnli suhbatlar;
  • guruhli suhbatlar;
  • kontaktlar ro‘yxati;
  • foydalanuvchi holatini ko‘rsatish;
  • xabar yetkazilganligi yoki o‘qilganligi haqidagi belgilar;
  • rasm, video va fayllarni yuborish;
  • ovozli xabarlar;
  • emoji, stiker va reaksiyalar;
  • xabarlarni qidirish;
  • vaqtinchalik o‘chiriladigan xabarlar;
  • ovozli va videoqo‘ng‘iroqlar;
  • mobil va ish stoli qurilmalarini bog‘lash.

Ayrim xizmatlarda korporativ imkoniyatlar ham bo‘lishi mumkin. Jumladan, foydalanuvchilarni markazlashtirilgan boshqarish, ruxsatlarni belgilash, audit jurnallari, tashkiliy guruhlar va tashqi tizimlar bilan integratsiya.

Xabar almashish protokollari

Tezkor xabar almashish turli tarmoq va amaliy protokollar orqali amalga oshirilishi mumkin.

XMPP

XMPP — yaqin real vaqt rejimida tuzilgan ma’lumotlarni almashish uchun mo‘ljallangan ochiq protokol hisoblanadi.

XMPP xabar almashish, foydalanuvchi holati, autentifikatsiya, xatolarni qayta ishlash va XML oqimlarini boshqarish kabi imkoniyatlarni belgilaydi.[2]

XMPP uchun tezkor xabar almashish va foydalanuvchi holatiga oid asosiy funksiyalar RFC 6121 hujjatida tavsiflangan.[2]

Veb asosidagi texnologiyalar

Zamonaviy tezkor xabar almashish xizmatlari HTTP, WebSocket, push-bildirishnoma tizimlari va boshqa veb texnologiyalaridan foydalanishi mumkin.

Bunday texnologiyalar mobil dastur yoki veb-brauzerga yangi xabarlar haqida tezkor ma’lumot yuborish imkonini beradi.

Guruhli xabar almashish

Guruhli xabar almashishda bir nechta foydalanuvchi bitta suhbat doirasida xabar almashadi.

Bunday tizimlarda guruh tarkibini boshqarish, yangi a’zolarni qo‘shish, a’zolarni chiqarish, xabarlarni sinxronlashtirish va ayrim hollarda guruh kalitlarini yangilash zarur bo‘ladi.

IETF tomonidan tavsiflangan Messaging Layer Security protokoli guruhli xabar almashish dasturlarida umumiy kalitlarni kelishish uchun mo‘ljallangan. U tinglash, xabarlarni o‘zgartirish va soxtalashtirishga qarshi himoya xususiyatlarini, shuningdek oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik hamda buzilishdan keyingi tiklanish mexanizmlarini nazarda tutadi.[3]

Xavfsizlik va maxfiylik

Tezkor xabar almashish tizimlarida xavfsizlik xizmat arxitekturasi, dasturiy amalga oshirish, foydalanuvchi sozlamalari va qo‘llaniladigan kriptografik vositalarga bog‘liq.

Transport darajasidagi himoya

Ko‘plab xizmatlar foydalanuvchi dasturi va server o‘rtasidagi ma’lumot almashuvini himoyalash uchun TLS protokolini qo‘llaydi.

TLS 1.3 mijoz va server dasturlariga internet orqali ma’lumot almashishda tinglash, o‘zgartirish va xabarni soxtalashtirish xavfini kamaytirishga qaratilgan himoya mexanizmlarini taqdim etadi.[4]

Transport darajasidagi shifrlash ma’lumotni foydalanuvchi qurilmasi va server o‘rtasidagi uzatish paytida himoyalaydi. Biroq u serverning o‘zi xabar mazmunini o‘qiy olmasligini avtomatik ravishda anglatmaydi.

Uchdan uchgacha shifrlash

Uchdan uchgacha shifrlash qo‘llanilgan tizimlarda xabar mazmuni yuboruvchi qurilmasida shifrlanadi va qabul qiluvchi qurilmasida ochiladi.

Bunday arxitekturada server xabarni yetkazib berishda qatnashishi mumkin, biroq u xabar mazmunini ochish uchun kerakli kalitga ega bo‘lmasligi kerak.

Uchdan uchgacha shifrlashning mavjudligi barcha tezkor xabar almashish dasturlarida bir xil emas. Uni qo‘llash usuli, guruhli suhbatlar uchun himoya darajasi, zaxira nusxalari va metadata bilan ishlash tartibi muayyan xizmatga qarab farq qiladi.

Metadata

Xabar mazmuni shifrlangan bo‘lsa ham, ayrim xizmat ma’lumotlari saqlanishi yoki uzatilishi mumkin.

Bunday ma’lumotlarga quyidagilar kirishi mumkin:

  • xabar yuborilgan vaqt;
  • qurilma turi;
  • tarmoq manzili;
  • foydalanuvchi hisobining mavjudligi;
  • xabar hajmi;
  • guruh a’zoligi;
  • bildirishnomalarni yetkazib berish uchun zarur texnik ma’lumotlar.

Metadata himoyasi tizim arxitekturasiga, maxfiylik siyosatiga va qo‘shimcha himoya vositalariga bog‘liq.

Afzalliklari

Tezkor xabar almashishning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:

  • ma’lumotni tez yetkazib berish;
  • masofadan turib muloqot qilish imkoniyati;
  • shaxsiy va guruhli yozishmalarni tashkil etish;
  • multimedia ma’lumotlarini yuborish;
  • mobil va ish stoli qurilmalarida foydalanish;
  • bildirishnomalar orqali tezkor xabardorlik;
  • ishchi guruhlar o‘rtasida muvofiqlashtirishni osonlashtirish.

Cheklovlari va xavflari

Tezkor xabar almashish tizimlari bir qator cheklov va xavflarga ega bo‘lishi mumkin:

  • internet ulanishiga bog‘liqlik;
  • foydalanuvchi qurilmasining zararlanishi;
  • soxta akkauntlar va firibgarlik;
  • zararli havolalar yoki fayllarni yuborish;
  • maxfiy ma’lumotlarning noto‘g‘ri qabul qiluvchiga yuborilishi;
  • xabarlarni ekran tasviri orqali saqlab qolish;
  • server infratuzilmasiga bog‘liqlik;
  • xizmatning maxfiylik siyosati va ma’lumotlarni saqlash tartibi;
  • bildirishnomalar, kontaktlar va boshqa ruxsatlar bilan bog‘liq maxfiylik masalalari.

Foydalanuvchi hisobini himoyalash, ikki bosqichli tekshiruvdan foydalanish, dasturiy ta’minotni yangilab borish, shubhali havola va fayllarni ochmaslik hamda muhim ma’lumotlarni yuborishda qabul qiluvchini tekshirish xavflarni kamaytirishga yordam beradi.

Qo‘llanilishi

Tezkor xabar almashish quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:

  • shaxsiy muloqot;
  • ta’lim jarayoni;
  • masofaviy ish;
  • korporativ aloqa;
  • mijozlarga xizmat ko‘rsatish;
  • texnik yordam;
  • davlat va jamoat xizmatlari;
  • favqulodda holatlarda axborot almashish;
  • loyiha va ishchi guruhlarni muvofiqlashtirish;
  • dasturiy ta’minot hamda axborot tizimlari monitoringi.

Shuningdek qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Day, Mark; Aggarwal, Sarit; Vincent, John. RFC 2778: A Model for Presence and Instant Messaging. IETF, 2000-yil fevral.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Saint-Andre, Peter. RFC 6121: Extensible Messaging and Presence Protocol (XMPP): Instant Messaging and Presence. IETF, 2011-yil mart.
  3. ↑ Barnes, Richard; Beurdouche, Benjamin; Millican, Jon va boshqalar. RFC 9420: The Messaging Layer Security Protocol. IETF, 2023-yil iyul.
  4. ↑ Rescorla, Eric. RFC 8446: The Transport Layer Security Protocol Version 1.3. IETF, 2018-yil avgust.

Tashqi havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Tezkor_xabar_almashish&oldid=810941" dan olindi