SMS

SMS (inglizcha: Short Message Service, o‘zbekcha: qisqa xabarlar xizmati) — mobil aloqa tarmoqlari orqali qisqa matnli va ayrim ma’lumotli xabarlarni yuborish hamda qabul qilish uchun mo‘ljallangan telekommunikatsiya xizmati.

SMS odatda mobil telefon raqami orqali ishlaydi. Xabarlar abonentdan abonentga, dasturiy tizimdan abonentga yoki abonentdan avtomatlashtirilgan xizmatga yuborilishi mumkin. SMS texnik amalga oshirilishi GSM va keyingi avlod mobil aloqa tarmoqlarida 3GPP TS 23.040 spetsifikatsiyasida tavsiflangan.^[1]

Tavsifi

SMS mobil aloqa abonentlariga qisqa xabarlarni yaqin real vaqt rejimida yuborish imkonini beradi. Qabul qiluvchi abonent tarmoqda vaqtincha mavjud bo‘lmagan holatda xabar operatorning xabarlar markazida saqlanib, qurilma tarmoqqa ulangandan keyin yetkazib berilishi mumkin.

SMS xizmati dastlab mobil telefonlar o‘rtasida matnli xabar almashish uchun ishlab chiqilgan. Keyinchalik u bank bildirishnomalari, bir martalik tasdiqlash kodlari, transport va yetkazib berish xabarlari, favqulodda ogohlantirishlar, davlat xizmatlari hamda korporativ avtomatlashtirilgan xabarnomalarda ham qo‘llanila boshlagan.

SMS elektron pochta va internet messenjerlaridan mobil operator tarmog‘ining asosiy xizmati sifatida ishlashi bilan farq qiladi. Ko‘plab holatlarda u mobil internet alohida yoqilmagan bo‘lsa ham ishlashi mumkin, biroq aniq ishlash usuli tarmoq texnologiyasi va operator infratuzilmasiga bog‘liq.

Tarixi

SMS GSM raqamli mobil aloqa tizimining tarkibiy xizmati sifatida ishlab chiqilgan. GSM 03.40 nomli dastlabki standart qisqa xabarlar xizmatining nuqtadan nuqtaga uzatilishini tavsiflagan.

Keyinchalik mazkur texnik yo‘nalish 3GPP tomonidan TS 23.040 nomi bilan davom ettirilgan. Ushbu spetsifikatsiya SMS xizmatining tarmoqdagi texnik amalga oshirilishi, xabarlarni uzatish tartibi va xizmat elementlarini tavsiflaydi.^[1]

SMS mobil aloqa tarmoqlarida keng tarqalgan matnli xabar almashish xizmatlaridan biri bo‘lib qolgan. U 2G, 3G, 4G va ayrim yangi tarmoq arxitekturalarida xizmat sifatida qo‘llanilishi mumkin.

Ishlash tamoyili

SMS tizimi odatda foydalanuvchi qurilmasi, mobil operator tarmog‘i va qisqa xabarlar markazidan iborat bo‘ladi.

Xabar yuborilganda mobil qurilma uni operator tarmog‘iga uzatadi. Tarmoq xabarni qisqa xabarlar markaziga yo‘naltiradi. Ushbu markaz xabarni qabul qiluvchi abonentga yetkazishga harakat qiladi.

Agar qabul qiluvchining telefoni o‘chirilgan, tarmoqdan tashqarida yoki vaqtincha ulanmagan bo‘lsa, xabar markazda ma’lum muddat saqlanishi mumkin. Qabul qiluvchi qurilma yana tarmoqqa ulanganda, xabar yetkazib beriladi.

SMS tarmoq arxitekturasida quyidagi yo‘nalishlar uchraydi:

mobil qurilmadan yuborilgan SMS — abonent tomonidan boshqa abonent yoki xizmatga yuborilgan xabar;
mobil qurilmaga yetkazilgan SMS — tarmoq yoki xizmatdan abonent qurilmasiga yuborilgan xabar;
dasturiy tizimdan abonentga yuborilgan SMS — avtomatlashtirilgan xizmat, bank, tashkilot yoki veb-tizim tomonidan yuborilgan xabar;
abonentdan dasturiy tizimga yuborilgan SMS — foydalanuvchi tomonidan qisqa raqam, servis raqami yoki avtomatlashtirilgan tizimga yuborilgan xabar.

SMS xabarlar markazi

Qisqa xabarlar markazi, inglizcha Short Message Service Center yoki SMSC, SMS xabarlarini qabul qilish, vaqtincha saqlash, yo‘naltirish va yetkazib berishni tashkil etuvchi tarmoq elementi hisoblanadi.

SMSC quyidagi vazifalarni bajarishi mumkin:

yuborilgan xabarni qabul qilish;
qabul qiluvchi raqamining tarmoqqa tegishliligini aniqlash;
xabarni qabul qiluvchiga yetkazishga urinish;
qabul qiluvchi vaqtincha ulanmagan bo‘lsa, xabarni saqlash;
xabar yetkazilganligi yoki yetkazilmaganligi haqida holat ma’lumotini shakllantirish;
xabarlarning amal qilish muddatini nazorat qilish.

SMS xizmatining texnik arxitekturasi 3GPP TS 23.040 hujjatida tavsiflangan.^[1]

Xabar uzunligi va kodlash

SMS xabarining standart foydali ma’lumot qismi odatda 140 oktetdan iborat.

GSM 7-bitli standart alifbo ishlatilganda 140 oktet ichiga 160 tagacha belgi joylashtirilishi mumkin.^[2]

Kirill, arab, xitoy, yapon va ayrim boshqa yozuv tizimlari uchun ko‘pincha UCS-2 kodlashidan foydalaniladi. Bunday holatda bitta SMS tarkibida odatda 70 tagacha belgi bo‘lishi mumkin.^[2]

Uzun xabarlar bir nechta alohida SMS bo‘laklariga bo‘linib yuborilishi mumkin. Bunday xabarlar qabul qiluvchi qurilmada birlashtirilgan holda ko‘rsatiladi.

Bo‘laklarga ajratilgan xabarlar uchun xizmat ma’lumoti qo‘shilgani sababli har bir bo‘lakdagi belgi soni kamayadi. GSM 7-bitli alifboda bitta bo‘lakda odatda 153 tagacha belgi, UCS-2 kodlashida esa 67 tagacha belgi joylashishi mumkin.^[2]

SMS turlari

SMS xabarlarining bir nechta turi mavjud.

Oddiy SMS

Oddiy SMS — bir abonentdan boshqa abonentga yuboriladigan qisqa matnli xabar.

U kundalik yozishmalar, eslatmalar, xizmat xabarlari va boshqa matnli ma’lumotlarni uzatishda ishlatiladi.

Birlashtirilgan SMS

Birlashtirilgan SMS uzun matnni bir nechta qisqa xabar bo‘lagiga ajratish orqali yuboriladi.

Qabul qiluvchi qurilma ushbu bo‘laklarni xabar raqami va ketma-ketligi asosida birlashtirishi mumkin.

Flash SMS

Flash SMS ayrim qurilmalarda qabul qilingan zahoti ekranda ko‘rsatiladigan xabar turidir.

Bunday xabar saqlanmasligi yoki foydalanuvchi tasdiqlaganidan keyingina saqlanishi mumkin. Uning ishlashi telefon modeli va operator sozlamalariga bog‘liq.

Xizmat SMSi

Xizmat SMSi avtomatlashtirilgan tizimlar tomonidan yuboriladi.

U bank operatsiyalari, tasdiqlash kodlari, yetkazib berish holati, transport jadvali, operator xabarnomalari yoki boshqa servis ma’lumotlarini yuborishda qo‘llanilishi mumkin.

Ilovadan abonentga yuboriladigan SMS

Ilovadan abonentga yuboriladigan SMSda xabar dasturiy tizim, veb-xizmat yoki tashkilot infratuzilmasi orqali shakllantiriladi va mobil abonentga yuboriladi.

Bunday xabarlar ommaviy bildirishnomalar, tasdiqlash kodlari, reklama xabarlari, xizmat eslatmalari va tranzaksiya bildirishnomalarida uchraydi.

Abonentdan ilovaga yuboriladigan SMS

Abonentdan ilovaga yuboriladigan SMS foydalanuvchi tomonidan qisqa raqam yoki xizmat raqamiga yuboriladi.

Bu usul so‘rov yuborish, xizmatni faollashtirish, ovoz berish, ma’lumot olish yoki avtomatlashtirilgan tizim bilan ishlash uchun qo‘llanilishi mumkin.

Qo‘llanilishi

SMS turli sohalarda ishlatiladi:

shaxsiy yozishmalar;
mobil operator xabarnomalari;
bir martalik tasdiqlash kodlari;
bank va to‘lov bildirishnomalari;
yetkazib berish xabarlari;
transport va bron qilish tizimlari;
tibbiy qabul eslatmalari;
ta’lim muassasalari xabarnomalari;
korporativ bildirishnomalar;
davlat va jamoat xizmatlari;
favqulodda holatlar haqida axborot berish.

Xalqaro telekommunikatsiya ittifoqi SMS orqali aholini ommaviy xabardor qilishdan foydalanish mumkinligini qayd etgan. Jumladan, SMS sog‘liqni saqlash va favqulodda ogohlantirish ma’lumotlarini keng auditoriyaga yetkazishda qo‘llanilishi mumkin.^[3]

SMS va boshqa xabar almashish xizmatlari

SMS qisqa matnli xabar almashish uchun mo‘ljallangan an’anaviy mobil xizmat hisoblanadi.

MMS rasm, audio, video va boshqa multimedia ma’lumotlarini yuborish uchun ishlab chiqilgan xizmatdir.

Tezkor xabar almashish dasturlari internet aloqasi orqali ishlaydi va ko‘pincha guruhli suhbatlar, fayl almashish, ovozli qo‘ng‘iroqlar, videoqo‘ng‘iroqlar hamda boshqa kengaytirilgan funksiyalarni taqdim etadi.

RCS esa mobil xabar almashish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan texnologik yo‘nalish bo‘lib, uzunroq matn, rasm, video, audio va boshqa ma’lumot turlarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin.

Xavfsizlik va maxfiylik

SMS xizmati xabar mazmunini yuboruvchi va qabul qiluvchi o‘rtasida uchdan uchgacha shifrlashni standart tarzda ta’minlamaydi.

Shu sababli maxfiy ma’lumotlarni SMS orqali yuborishda ehtiyotkorlik talab etiladi. Himoya darajasi mobil operator tarmog‘i, qurilma sozlamalari, xizmat arxitekturasi va qo‘shimcha ilovalarning xavfsizlik mexanizmlariga bog‘liq.

SMS orqali firibgarlik, soxta xabarlar va zararli havolalar yuborilishi mumkin. SMS spamini aniqlash va filtrlash masalalari ITU-T X.1242 tavsiyasida ham ko‘rib chiqilgan.^[4]

Muhim ma’lumotlarga oid xabarlar olinganda yuboruvchi nomi yoki raqamini mustaqil tekshirish, shubhali havolalarni ochmaslik va maxfiy kodlarni boshqa shaxslarga bermaslik tavsiya etiladi.

Afzalliklari

SMSning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:

mobil telefonlar orasida keng qo‘llab-quvvatlanishi;
kam hajmdagi xabarlarni tez yuborish imkoniyati;
mobil internet alohida yoqilmagan holatlarda ham ishlashi mumkinligi;
telefon raqami orqali murojaat qilish imkoniyati;
avtomatlashtirilgan xabarnoma tizimlari bilan integratsiyasi;
oddiy telefonlarda ham ishlashi;
keng hududdagi abonentlarga ommaviy ma’lumot yuborish imkoniyati.

Cheklovlari

SMSning ayrim cheklovlari mavjud:

xabar uzunligining cheklanganligi;
multimedia ma’lumotlarini to‘liq qo‘llab-quvvatlamasligi;
guruhli muloqot imkoniyatlarining cheklanganligi;
internet messenjerlariga nisbatan kamroq funksiyaga egaligi;
ayrim hollarda yuborish yoki qabul qilish uchun to‘lov talab qilinishi;
xabar mazmuni uchun uchdan uchgacha shifrlashning standart tarzda mavjud emasligi;
spam va firibgarlik xabarlari xavfi;
telefon raqami va mobil tarmoq infratuzilmasiga bog‘liqligi.

Shuningdek qarang

Manbalar

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 3GPP. TS 23.040: Technical realization of the Short Message Service (SMS). Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ETSI. 3GPP TS 23.038: Alphabets and language-specific information. Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.
↑ International Telecommunication Union. Sending SMS messages for the general public. Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.
↑ ITU-T. Recommendation X.1242: Short message service spam filtering system based on user-specified rules. Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.

Tashqi havolalar

[3gpp23040-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 3GPP. TS 23.040: Technical realization of the Short Message Service (SMS). Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.

[etsi23038-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ETSI. 3GPP TS 23.038: Alphabets and language-specific information. Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.

[itu-public-3] International Telecommunication Union. Sending SMS messages for the general public. Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.

[itu-spam-4] ITU-T. Recommendation X.1242: Short message service spam filtering system based on user-specified rules. Qaraldi: 25-iyun 2026-yil.

[1]

[2]

[3]

[4]