Tarixiy qiymat
Tarixiy qiymat — aktiv sotib olingan yoki yaratilgan paytdagi qiymat. U aktivni sotib olish yoki yaratish bilan bogʻliq xarajatlar yigʻindisidan iborat. Yaʼni aktivni olish yoki yaratish uchun toʻlangan summa hamda tranzaksiya xarajatlarini oʻz ichiga oladi[1].
Tarixiy qiymatga asoslangan buxgalteriya hisobi aktivlar va majburiyatlarni ularning tarixiy qiymatlari boʻyicha aks ettirishni nazarda tutadi, yaʼni bu qiymatlar ularning hozirgi qiymatidagi oʻzgarishlarga mos ravishda yangilanmaydi. Shu sababli, balansda koʻrsatilgan summalar koʻpincha ularning joriy iqtisodiy yoki bozor qiymatlaridan farq qiladi.
Tarixiy qiymat usuli qiymat oʻzgarishlarini oʻz vaqtida aks ettirmasligi sababli tanqid qilinadi. U past va yuqori inflyatsiya hamda deflyatsiya davrlarida ham koʻplab buxgalteriya tizimlarida qoʻllaniladi. Giperinflyatsiya sharoitida esa Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari doimiy xarid qobiliyati birliklarida moliyaviy kapitalni saqlashni talab qiladi, bu esa oylik iste’mol narxlari indeksi asosida belgilanadi.
Tarixiy qiymatga turli tuzatishlar qoʻllaniladi, ularning koʻpchiligi boshqaruv qaroriga bogʻliq boʻlib, tekshirish qiyin boʻlishi mumkin. Zamonaviy buxgalteriya standartlarida ayrim aktiv va majburiyatlarning adolatli yoki bozor qiymatini tezroq aks ettirishga intilish kuzatilmoqda, biroq tarixiy qiymat tamoyili hali ham qoʻllaniladi.
Koʻplab buxgalteriya standartlari ayrim aktiv va majburiyatlarning joriy qiymatini balansda emas, balki moliyaviy hisobotlarga ilova qilingan izohlarda ochib berishni talab qiladi.
Bozor qiymati oson aniqlanadigan ayrim aktivlar uchun standartlar ularning balans qiymatini bozor narxiga yoki unga yaqin bahoga yangilashni talab qiladi. Aktiv yoki majburiyat qiymatidagi oʻzgarishlar daromad sifatida yoki bevosita aksiyadorlarning kapitalidagi oʻzgarish sifatida qayd etilishi mumkin.
Doimiy xarid qobiliyati birliklarida kapitalni saqlash modeli Xalqaro buxgalteriya standartlari kengashi tomonidan tasdiqlangan va anʼanaviy tarixiy qiymat modeliga muqobil tarzda yuritiladi.
Tarixiy qiymat asosida hisobga olish
Tarixiy qiymat asosida aktivlar va majburiyatlar ular birinchi marta olingan paytdagi qiymatda qayd etiladi. Keyinchalik ular odatda qiymat oʻzgarishlariga qarab qayta hisoblanmaydi.
Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan xarajatlar sotilgan yoki ishlatilgan aktivlarning almashtirish qiymati emas, balki ularning tarixiy qiymatiga asoslanadi.
Masalan:
- kompaniya 1-yilda aktivni 100 dollar qiymatda sotib oladi
- yil oxirida aktiv hali mavjud boʻlib, uning bozor qiymati 120 dollarni tashkil etadi
- kompaniya 2-yilda aktivni 115 dollarga sotadi
1-yil oxirida aktiv balansda 100 dollar qiymatda aks ettiriladi. 100 dan 120 gacha boʻlgan qiymat oʻsishi hisobga olinmaydi. 2-yilda kompaniya 115 dollar sotuvni qayd etadi. Sotilgan mahsulot tannarxi 100 dollarni tashkil etadi. Natijada 15 dollarlik foyda yuzaga keladi va u toʻliq 2-yilda tan olinadi.
Tarixiy qiymat asosida baholash
Zaxiralar
Tarixiy qiymat usuliga koʻra zaxiralar tannarx yoki sof realizatsiya qiymatining kichigi boʻyicha baholanadi[2]. Natijada:
- zaxiralarning realizatsiya qiymati tarixiy qiymatdan past boʻlsa, bu kamayish darhol tan olinadi
- realizatsiya qiymatining oshishi esa zaxiralar sotilgunga qadar tan olinmaydi
Asosiy vositalar
Asosiy vositalar ularning tarixiy qiymatida hisobga olinadi[3]. Xarajat tarkibiga quyidagilar kiradi:
- sotib olish narxi (bojlar va qaytarilmaydigan soliqlarni oʻz ichiga olgan holda, chegirmalar ayirilgandan soʻng)
- aktivni foydalanishga tayyor holatga keltirish bilan bogʻliq toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar (tayyorlash, yetkazib berish, oʻrnatish, sinov, professional xizmatlar va boshqalar)
Shuningdek, ayrim hollarda demontaj va tiklash xarajatlari ham hisobga olinadi.
Tarixiy qiymat keyinchalik amortizatsiya qilinadi, yaʼni aktivning foydali xizmat muddati davomida bosqichma-bosqich kamaytiriladi. Amortizatsiya xarajat sifatida tan olinadi. Koʻpincha toʻgʻri chiziqli usul qoʻllaniladi.
Moliyaviy instrumentlar
Baʼzi moliyaviy instrumentlar tarixiy qiymatda hisobga olinadi. Dastlabki chegirma yoki ustama vaqt oʻtishi bilan foiz sifatida amortizatsiya qilinadi va natijaviy qiymat amortizatsiyalangan qiymat deb ataladi[4].
Tarixiy qiymat asosida hisobga olishning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari
- Tarixiy qiymat asosidagi hisoblar tuzish oddiy va tushunarli
- Foydalar faqat realizatsiya qilinganda hisobga olinadi, bu esa ehtiyotkorlik tamoyiliga mos keladi
- Koʻplab buxgalteriya tizimlarida hanuzgacha keng qoʻllaniladi
Kamchiliklari
- Aktivlarning joriy bozor qiymati haqida maʼlumot bermaydi
- Eski aktivlardan foydalanishning muqobil xarajatlari hisobga olinmaydi, ayniqsa uzoq yillar oldin olingan mulklar uchun
- Inflyatsiya natijasida pulning real qiymat yoʻqotilishi yoki deflyatsiya davridagi real qiymat oshishi aks ettirilmaydi[5][6][7].
Manbalar
- ↑ „Moliyaviy hisobot uchun konseptual asos“. IFRS Foundation. 2021-yil 8-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari — IAS 2, Zaxiralar
- ↑ Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari — IAS 16, Asosiy vositalar
- ↑ „Moliyaviy instrumentlar uchun baholash asosi sifatida adolatli qiymat“. CFA Institute (2010-yil sentyabr). 2015-yil 14-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 13-iyul.
- ↑ PriceWaterHouseCoopers. „Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari“. PriceWaterHouseCoopers (2006-yil may). 2007-yil 26-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 26-sentyabr.
- ↑ IASC Foundation Education. „Technical Summary: IAS 29 Moliyaviy hisobot (giperinflyatsiya sharoitida)“. IASC Foundation (2026-yil 13-oktyabr). 2007-yil 7-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Kapnick, H. „Qiymatga asoslangan buxgalteriya“ (1976).