Sualkuchi jangi — 1636-yilda Ahomlar va Boburiylar urushlari davomida yuz bergan muhim to‘qnashuv bo‘lib, 21 yillik tanaffusdan so‘ng harbiy harakatlarning qayta boshlanishini anglatadi. Yangidan avj olgan urushda Ahom qirolligi hukmdori Pratap Singha Kamarupani Boburiylar imperiyasi nazoratidan qaytarib olish uchun harbiy harakatlarni kuchaytirdi. Ahomlar Srighatdagi hal qiluvchi dengiz g‘alabasida Boburiylar flotiga qaqshatqich zarba bergach, e’tiborlarini Boburiylarning strategik tayanch nuqtasi bo‘lgan Sualkuchiga qaratdilar.

Sualkuchi jangi
Ahomlar va Boburiylar urushlari
Sanalar 1636-yil
Urush yeri Sualkuchi, Assom
26°10′13″N 91°34′13″E / 26.1703°N 91.5703°E / 26.1703; 91.5703
Natija Ahom g‘alabasi
Holati Kamarupa Ahomlar tomonidan qo‘lga kiritildi
Raqiblar
Ahom insignia plain Ahom qirolligi Flag of the Mughal Empire Boburiylar imperiyasi
Qoʻmondonlar
Ahom insignia plain Pratap Singha Flag of the Mughal Empire Abdus Salom
Kuchlar
10 000 kishi
60 kema
Noma’lum
Yoʻqotishlar
Noma’lum 300 kema
160 qilich
200 qo‘l granatasi

10 000 nafar kamonchi va pilta miltiq bilan qurollangan askardan iborat mustahkamlangan qo‘shin hamda oltmishta yirik kemadan iborat flot yordamida ahomlar Sualkuchiga muvofiqlashtirilgan hujum boshladilar. Dastlabki qarshilikka qaramay, Boburiylar harbiy kemalar, transport qayiqlari va ko‘plab askarlaridan ayrilib, katta talafot ko‘rdilar. Sualkuchidagi g‘alaba ahomlarga yuzlab kemalar, o‘qotar qurollar va qimmatbaho boyliklarni o‘z ichiga olgan katta o‘ljani qo‘lga kiritish imkonini berdi.

Ushbu g‘alaba ahomlarning keyingi yurishlariga, jumladan, Hajoni hamda Brahmaputra daryosi bo‘yidagi muhim mustahkamlangan harbiy istehkomlarni egallashiga yo‘l ochdi. Jang Ahom harbiy strategiyasining samaradorligini va ularning Boburiylar nazoratidagi hududlarni qaytarib olish salohiyatini namoyon etib, Kamarupa ustidan Ahom suverenitetining mustahkamlanishiga xizmat qildi.

Tarixi

Ahom qirolligi va Boburiylar imperiyasi o‘rtasidagi ziddiyat 21 yillik tanaffusdan so‘ng 1636-yilda qayta avj oldi. Shu davr mobaynida Ahom hukmdorlari Boburiylar hukmronligiga qarshi bo‘lgan guruhlarni qo‘llab-quvvatlab, muxolifatchilarga boshpana berdilar, shuningdek, Kamarupadagi isyonkor qabila boshliqlari va tog‘li hududlar hukmdorlariga yordam ko‘rsatdilar. Bu ko‘mak harbiy yordam, moliyaviy madad va zarur ta’minot vositalarini o‘z ichiga olgan bo‘lib, ahomlarga bevosita to‘qnashuvga kirishmasdan turib mintaqadagi davom etayotgan hokimiyat uchun kurashga ta’sir o‘tkazish imkonini berdi[1]. Ahomlar hududida Boburiylar fuqarolarining o‘ldirilishi va Pratap Singhaning Boburiylar daromad yig‘ish bo‘yicha sobiq amaldori, keyinchalik ularning xizmatidan qochgan Harikeshni topshirishdan bosh tortishi natijasida harbiy harakatlar keskinlashdi. Bunga javoban Boburiylar uni qo‘lga olish uchun qo‘shin yubordilar, biroq bu urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Ushbu muvaffaqiyatsizlik Pratap Singhaning Boburiylar nazoratidagi hududlarga harbiy yurish boshlashiga turtki bo‘ldi[2].

Kamarupa-inscriptions-findspots
Kamarupa qirolligiga oid bitiklar topilgan joylar[3] uning geografik joylashuvi va hududiy ko‘lamini aniqlashga yordam beradi

O‘z mavqeyini mustahkamlash maqsadida Pratap Singha Dimaruguri, Hojai va Barduar chegara hududlari rahbarlari bilan ittifoq tuzdi. Ular birgalikda Boburiylarning harbiy istehkomlariga, jumladan, strategik ahamiyatga ega Hajo qal’asiga hujum uyushtirdilar. Ahom qo‘shinlari bir necha jangda g‘alaba qozonib, 360 ta to‘p va o‘qotar qurollarni o‘z ichiga olgan katta miqdordagi qurol-yarog‘ni qo‘lga kiritdilar. Ahomlarning yurishlarini to‘xtatish uchun Hajodagi Boburiylar noibi Abdus Salam Dakkadan qo‘shimcha kuch so‘radi. Bunga javoban 1 000 nafar otliq askar, 1 000 nafar miltiqchi va 210 ta harbiy yelkanli kemadan iborat qo‘shin yetib keldi. Ushbu qo‘shimcha kuchlar yordamida Boburiylar Pandu va Srighatda ahomlarni ortga surib, ularni qisqa muddatga chekinishga majbur qildilar.[4]

Renaldis muslin woman
1789-yilda Dakka shahrida mushkli matodan tikilgan libosga o‘ralgan, qo‘lida chilimi bor ayol

Srighat jangida ahomlar 500 ta kemadan iborat flot yordamida kutilmagan tungi hujum uyushtirib, jang borishini o‘z foydalariga o‘zgartirdilar. To‘satdan boshlangan hujum Boburiylar flotini shoshirib qo‘ydi va ularning qaqshatqich mag‘lubiyatiga sabab bo‘ldi. Boburiylar zobiti Muhammad Salehning halok bo‘lishi va Majlis Bayazidning asir olinishi Boburiylar qo‘shinini yanada zaiflashtirdi.[1] Ahomlar yettita ghrab, o‘ttizta bachhari kemasi hamda katta miqdordagi harbiy ta’minot vositalarini qo‘lga kiritdilar. Natijada Boburiylar Sualkuchiga chekinishga majbur bo‘ldilar. Ushbu g‘alaba ahomlarga Agiathutidagi tayanch istehkomini qaytarib olish imkonini berdi[4].

Jang

Srighatdagi mag‘lubiyatdan so‘ng Boburiylar qo‘shinining zaiflashganidan foydalangan Ahom qirolligi hukmdori Pratap Singha Kamarupani qaytarib olish uchun qulay fursat yetganini anglab yetdi. U asosiy e’tiborini Sualkuchiga qaratib, navbatdagi hujumni boshlash uchun kamondan o‘q uzish va pilta miltiqlardan foydalanishga mohir 10 000 nafar askardan iborat kuchli qo‘shin to‘pladi. Qo‘shinni oltmishta yirik harbiy kemadan iborat flot qo‘llab-quvvatladi[1].

Weapons and firearms of Ahom kingdom
Ahomlar davriga oid qurol-yarog‘lar

Ahomlar hujumiga bardosh bera olmagan Boburiylar qaqshatqich mag‘lubiyatga uchrab, ko‘plab harbiy kemalari, transport qayiqlari va askarlaridan ayrildilar. Ahomlar katta miqdordagi harbiy o‘ljani qo‘lga kiritdilar. Ular 300 ta kema, 160 ta qilich, turli o‘qotar qurollar, 200 ta qo‘l granatasi, shuningdek, ko‘p miqdorda oltin va kumushni egalladilar[1].

Oqibatlari

Sualkuchidagi g‘alabani davom ettirgan ahomlar qo‘shini Borphukan boshchiligida va Koch hukmdori Bali Narayan ko‘magida Hajoni egallashga kirishdi. Shaharni qurshab olgan ahomlar qamal boshladilar. Natijada Bengal noibi Abdus Salam taslim bo‘lishga majbur bo‘ldi. Hajo ahomlar nazoratiga o‘tgach, ular katta miqdordagi o‘ljani, jumladan, 200 ta o‘qotar qurol, qariyb 5 000 ta qilich, 700 ta ot, shuningdek, turli marvaridlar va nafis zeb-ziynat buyumlarini qo‘lga kiritdilar[1].

Map of Bengal, Behar, Orissa 1813
Dakka Boburiylarning Bengal, Bihar va Orissa viloyati poytaxti bo‘lgan

Keyinchalik Bali Narayan 300 nafar Koch va assomlik askar ko‘magida Boburiylar bilan ittifoqdosh bo‘lgan vassal davlat — Baranagarni egalladi. Shundan so‘ng u hozirgi Kamarupa tumanining shimoli-g‘arbiy qismidagi Boburiylar harbiy istehkomlariga hujum qilib, ularning aksariyatini muvaffaqiyatli ravishda qo‘lga kiritdi[5].

Sunset in Dibrugarh
Dibrugarh shahridan ko‘rinadigan Brahmaputra daryosi uzra quyosh botishi manzarasi

1636-yil mart va dekabr oylari oralig‘ida ahomlar hamda Kamarupadagi isyonchilar uzoq davom etgan janglarda qatnashib, qator yirik g‘alabalarni qo‘lga kiritdilar. Pandu va Srighat yaqinida kichik mag‘lubiyatlarga uchragan bo‘lsalar-da, oxir-oqibat Brahmaputra daryosining har ikki sohilidagi Boburiylarning barcha muhim tayanch istehkomlarini, jumladan, Hajo, Pandu va Srighatni egalladilar. Bu muvaffaqiyatlar Kamarupaning katta qismi ustidan Ahom nazoratini mustahkamladi. Koch qirolligi bilan hamkorlik Boburiylarga qarshi kurashda ustunlikni qo‘lga kiritishda muhim rol o‘ynadi[5].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Nag 2023, s. 454.
  2. ↑ Basu 1970, s. 32.
  3. ↑ Lahiri (1991), ss. 26–28.
  4. ↑ 4,0 4,1 Basu 1970, s. 33.
  5. ↑ 5,0 5,1 Nag 2023, s. 455.

Adabiyotlar