Bharali jangi — 1615-yilda bo‘lib o‘tgan va Ahom va Boburiylar urushlarining muhim janglaridan biri bo‘lib, Ahom qirolligining qat’iy g‘alabasi bilan yakunlangan. Boburiylar mag‘lubiyatga uchragach, Bali Narayan Darrangning soliq to‘lovchi Rajasi etib tayinlandi. U Dharma Narayan unvonini qabul qilib, Darrang hududida, Brahmaputraning janubiy sohilida o‘z poytaxtiga asos soldi. Ushbu mag‘lubiyat Bengal noibi (viloyat hokimi) Qasim Xon Chishtiyning lavozimidan chetlatilishiga sabab bo‘ldi. Bu esa jangning strategik va siyosiy oqibatlari naqadar muhim bo‘lganini ko‘rsatdi[2].

Bharali jangi
Ahom va Boburiylar urushlari
Jiya Bharali River1
Assomdagi Bharali daryosi Nameri milliy bog‘i orqali oqayotgan manzara
Sanalar 1615-yil
Urush yeri Bharali daryosi, Assom
26°09′22″N 90°58′59″E / 26.156°N 90.983°E / 26.156; 90.983
Natija Ahom g‘alabasi
Raqiblar
Ahom qirolligi
Qoʻmondonlar
Pratap Singh
Bali Narayan
Flag of the Mughal Empire Qasim Xon
Flag of the Mughal Empire Sayyid Abu Bakr †
Flag of the Mughal Empire Satrajit
Flag of the Mughal Empire Sayyid Hakim
Kuchlar
Noma’lum 10 000 otliq
400 kema
Noma’lum miqdordagi piyoda
Yoʻqotishlar
Noma’lum 5 000 halok bo‘lgan
9 000 yaralangan
3 000 dezertir
Satrajitning o‘g‘li keng tarqalgan Ahom marosimlariga ko‘ra Kamakhya ma’budasiga qurbon qilingan[1]

Tarixi

1613-yil sentabrda Qasim Xon Chishtiy Bengal noibi etib tayinlandi va 1614-yil 6-mayda Dakka shahrida o‘z lavozimini egalladi[3]. Qasim Xon noibligi davrida imperiya amaldori Shaikh Ibrahim boshchiligida yirik qo‘zg‘olon ko‘tarildi. U 700 000 rupiy mablag‘ni o‘zlashtirishda ayblangan edi. Hibsga olinishdan qochish maqsadida Ibrahim 3 000 nafar tarafdori bilan isyon ko‘tardi va Assom rojasi yordamiga murojaat qildi. Assom hukmdori Ibrahimni harbiy kemalar va askarlar bilan qo‘llab-quvvatlashga rozi bo‘ldi. Buning evaziga Ibrahim Boburiylarga qarshi kurashgan taqdirda, unga Kamarupa va Manchabat hududlarini berishni va’da qildi[4]. Assomdagi Ahom qirolligi o‘z hududlarini kengaytirayotgan bir paytda, Assom va Bengal chegarasi masalasida Boburiylar bilan to‘qnash kelishi muqarrar edi[4].

1606-yilda Sharqiy Kamata qirolligi rojasi Parikshit va Bengalning Boburiylar noibi kabi mintaqaviy hukmdorlar siyosiy vaziyatning shakllanishida muhim rol o‘ynadilar. Otasi Raghu Dev tomonidan Ahomlar bilan o‘rnatilgan do‘stona munosabatlarni davom ettirgan roja Parikshit tinchliksevar siyosatga amal qildi. Bu aloqalar Kamata malikalaridan birining Pratap Singhga turmushga berilishi orqali yanada mustahkamlandi. Ayni paytda yoshi ulg‘aygan Ahom hukmdori Sukhaamphaa o‘z davlatining chegaralarini mustahkamlashga e’tibor qaratdi. Ehtimol, u Raghu Devning g‘arbiy va janubiy chegaralardagi dushmanlariga qarshi kurashida ham yordam bergan[5].

Ayni paytda Mirza Yusuf boshchiligidagi Boburiylar qo‘shiniga Pandudagi qal’ani himoya qilish vazifasi yuklatildi. Tez orada ushbu qal’a muhim jang maydoniga aylandi. Roja Parikshitning ukasi Baldev 18 000 nafar tog‘lik jangchidan iborat qo‘shin bilan qal’aga hujum boshladi. Mirza Yusuf Barlas va uning Boburiylar qo‘shini qattiq qarshilik ko‘rsatgan bo‘lsa-da, porox va qo‘rg‘oshin zaxiralari tugab qolishi natijasida mudofaa zaiflashdi. Baldev qo‘shinlari okoplarini qal’a xandaqiga tobora yaqinlashtirdi. Bu esa Mirza Natanni qo‘shimcha kuch so‘rashga majbur qildi. Bunga javoban Ghiyosuddin zudlik bilan yurishga buyruq oldi, Bengal Subasining admirali Islam Quliga esa dengiz kuchlari bilan yordam ko‘rsatish topshirildi. Bundan tashqari, garnizonni mustahkamlash uchun pilta miltiq bilan qurollangan 200 nafar askar yuborildi.

Ayni vaqtda Baldev qo‘shinlari hujumni kuchaytirib, qal’ani to‘plar va raketalar bilan o‘qqa tutdi. Mirza Natanning qo‘shimcha kuchlari Panduga yetib kelgach, garnizon qarshi hujumga o‘tdi. Natijada Baldev qamalni bekor qilib, chekinishga majbur bo‘ldi. Ushbu voqea mintaqadagi murakkab siyosiy va harbiy kurashlarni yaqqol namoyon etib, Boburiylar va Ahomlar o‘rtasidagi kengroq mojaroda Assomning strategik ahamiyatini yanada oshirdi[6].

Jang

Ahomlarni bo‘ysundirish maqsadida Bengalning Boburiylar noibi Qasim Xon 1615-yilda oldindan zarba berish uchun harbiy yurish uyushtirdi. Bunga keskinlashib borayotgan munosabatlar, jumladan, roja Parikshitning ukasi Bali Narayanga boshpana berilishi hamda Koliabar yaqinida Boburiylarning josusi deb gumon qilingan shaxsning o‘ldirilishi sabab bo‘ldi. Yurishga ikki imperiya qo‘mondoni — Sayyid Hakim va Sayyid Abu Bakr boshchilik qildi. Ularning qo‘mondonligida 10 000 nafar otliq, soni ko‘rsatilmagan piyoda askarlar va 400 ta kema mavjud edi[7]. Ularga Dakka mintaqasidagi yer egasining o‘g‘li Satrajit ham hamrohlik qildi. U avvalroq roja Parikshitga qarshi jang qilgan va Boburiylar tomoniga o‘tgan edi. Yurishdagi xizmatlari evaziga unga Pandu va Guvahati hududlarining Thanadari (harbiy-ma’muriy boshlig‘i) lavozimi va’da qilingan edi[8].

Qosimxon Chishtiy, qo‘lida oltin qadah, taxminan 1600-yilda ishlangan miniatyura.
Qasim Xon Chishtiy

10 000 kishilik imperiya qo‘shini Kallang daryosi bo‘ylab uzluksiz harakatlanib, Koliabar tomon yurish boshladi. Yo‘lda ular Bharali daryosining quyilish joyi atrofida joylashgan Ahom qo‘shiniga duch keldilar. Qalin tumandan ustalik bilan foydalangan Boburiylar otliq qo‘shinini daryoning narigi sohiliga o‘tkazib, Ahomlarni kutilmaganda qo‘lga oldilar va dastlabki yirik to‘qnashuvda g‘alaba qozondilar[8].

Biroq Ahomlar qayta kuch to‘plab, o‘z harbiy strategiyasiga xos bo‘lgan kutilmagan tungi hujumni amalga oshirdilar. Hujum natijasida Boburiylar katta talafot ko‘rdilar, jumladan, ularning qo‘mondoni Sayyid Abu Bakr halok bo‘ldi. Ushbu qarshi hujum davomida Ahomlar ko‘plab o‘ljalarni, jumladan, fillar, otlar, kemalar, to‘plar va o‘qotar qurollarni qo‘lga kiritdilar[8]. Bundan tashqari, Ahomlarning o‘sha davrda keng tarqalgan urf-odatlariga muvofiq, Satrajitning o‘g‘li Kamakhya ma’budasiga qurbon qilindi[1].

Gait esa Boburiylar qo‘shini katta talafot ko‘rganini, minglab askarlar halok bo‘lganini, yana ko‘plab kishilar yaralanganini va anchagina qismi o‘z lavozimini tashlab qochganini qayd etadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Boburiylar taxminan 5 000 kishini yo‘qotgan, 9 000 kishi yaralangan, 3 000 kishi esa qo‘shinni tark etgan. Biroq bu taxminiy raqamlar harbiy xizmatchilar bilan bir qatorda tinch aholini ham qamrab olgan bo‘lishi mumkin. Ushbu jang Boburiylar imperiyasiga qarshi kurashda Ahomlarning matonati va taktik mahoratini namoyon etdi[8]. G‘alabadan so‘ng shoh Pratap Singh tantanali ravishda poytaxtga qaytdi va u yerda Ahomlarning g‘alabasi yakunlanganini anglatuvchi Rikkhvan marosimini o‘tkazdi[1].

Oqibatlari

Boburiylar qo‘shini mag‘lubiyatga uchragach, Bali Narayan Darrangning vassal rojasi etib tayinlandi va unga Dharma Narayan unvoni berildi[1]. Bali Narayanning poytaxti Darrang hududida, Brahmaputraning janubiy sohilida joylashgan edi. Ushbu mag‘lubiyatdan so‘ng Qasim Xon Bengalning subadari (noibi) lavozimidan chetlatildi[8].

1617-yil noyabrda Pratap Singh Dharma Narayan bilan birgalikda qo‘shinini Hajo tomon boshladi. Ushbu yurish davomida Kacharilar tasarrufidagi vassal davlat bo‘lgan Dimaura rojasi hamda qariyb 18 000 aholisi bo‘lgan Jaintia tumani hukmdori Pratap Singhga taslim bo‘ldi[1].

Ahom qo‘shini hujumga o‘tib, Pandu ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi va Boburiylar imperiyasiga navbatdagi zarbani berdi. Boburiylar Agiathutida ham yana bir bor mag‘lubiyatga uchradilar. Chekinishga majbur bo‘lgan Boburiylar qo‘shini Hajoga qaytib ketdi. Ushbu voqealar Ahomlarning Boburiylar imperiyasiga qarshi davom etayotgan kurashidagi muhim g‘alabalardan biri bo‘ldi[9].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Basu 1970, s. 31.
  2. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 179–182.
  3. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 179–180.
  4. ↑ 4,0 4,1 Roy & Nag 2023, s. 180.
  5. ↑ Acharyya 1966, s. 108.
  6. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 180–181.
  7. ↑ Basu 1970, ss. 30–31.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Roy & Nag 2023, s. 181.
  9. ↑ Roy & Nag 2023, ss. 181–182.

Adabiyotlar