Kontent qismiga oʻtish

Selçuk Xotun

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Selçuk Xotun
Tugʻilishi tax. 1407
Merzifon, Usmoniylar imperiyasi
(hozirgi Turkiya)
Vafoti 1485-yil 25-oktyabr
Bursa, Usmoniylar imperiyasi
(hozirgi Turkiya)
Dafn etilgan joy
Yashil maqbara, Bursa
Turmush oʻrtogʻi
  • Tojiddin Ibrohim II bey
    (turm. 1425; vaf. 1443)
  • Onadoʻli beylarbeyi Karaca posho
    (turm. 1443; vaf. 1444)
Farzandlari
  • Birinchi nikoh
  • Orhan bey
  • Posho Malak Xotun
  • Amir Yusuf bey
  • Hafsa Xotun
  • Hoticha Hanzoda Xotun
  • Isʼhoq Bali bey
  • Ikkinchi nikoh
  • Hundi Xotun
Sulola Usmoniylar
Otasi Mehmed I
Onasi Kumru xotun
Dini Islom, sunniylik

Selçuk Xotun (usmonli turkcha: سلچوق خاتون‎‎; tax.1407-yilda tugʻilgan –1485-yil 25-oktyabrda vafot etgan) – Usmoniylar malikasi, Usmoniylar imperiyasi sultoni Mehmed I va uning joriyalaridan biri Kumru Xotunning qizi. Sulton Murod II ning ota bir, ona boshqa opasi.

Yoshligi

Selçuk Xotun 1407-yilda Usmoniylar imperiyasining Merzifon tumanida tugʻilgan[1][2]. Otasi sulton Mehmed I, onasi esa uning joriyasi Kumru Xotun boʻlgan[3][2].

Usmoniylar imperiyasida taxtsizlik davri sababli otasi turli joylarda istiqomat qilgan. 1413-yilda Mehmed aka-ukalarini magʻlub etib, siyosiy tartibsizliklarga barham berganidan keyin nihoyat taxtga oʻtirgan va Selçuk Xotun Edirnedagi Edirne saroyiga koʻchib, bolalik yillarini oʻsha yerda oʻtkazgan. Otasi 1421-yilda vafot etgach, uning ona boshqa akasi Murod II taxtga oʻtirgan va Selçuk Bursaga koʻchgan[1].

Nikohlari

1425-yilda akasi uni Tojiddin Ibrohim II beyga uzatgan. Ibrohim bey Kastamonu va Sinop hukmdori İsfendiyar Beyning oʻgʻli edi[2][4][5]. Turmushga chiqayotgan paytida u 18 yoshda boʻlib, toʻyidan soʻng Kastamonuga koʻchib borgan[2][5].

Ibrohim bey va Selçuk olti farzand koʻrdi. Oʻgʻillarining ismi Oʻrxon bey, Amir Yusuf bey va Is’hoq Bali bey boʻlib, ularning barchasi goʻdaklik, bolalik chogʻlarida vafot etgan[6][7]. Posho Malak Xotun, Hafsa Xotun va Hadicha Xonzoda Xotun ismli uch qizi boʻlgan, ular orasida faqat Hadicha Xonzoda xotun voyaga yetgan[6][8].

Qaynotasi 1439-yilda vafot etgach, Selçuk Xotunning eri Ibrohim bey Kastamonu hukmdoriga aylandi. U vafot etgach, Selçuk Xotun 1443-yilda yana Bursaga qaytdi[1]. Oʻsha yili u Beylerbeyi Karaca posho bilan turmush qurdi. Biroq posho 1444-yilda Varna jangida halok boʻldi. 1445-yilda Selçuk Xotun erining vafotidan keyin qizi Hundi Xotunni dunyoga keltirgan[9][10][5].

Sulton Cemning taxtga chiqishidagi roli

1481-yilda jiyani, akasi Murod II ning oʻgʻli Mehmed II Fotihning vafotidan soʻng uning ikki oʻgʻli oʻrtasida taxt uchun kurash boshlandi. Shahzoda Boyazid va Cem Sulton taxt uchun bir-biriga qarshi chiqdi. 1481-yil 31-mayda Cem Sulton Bursa shahrida Selçukning saroyida oʻzini norasmiy ravishda sulton deb eʼlon qilganida u ham Cem Sultonning tomonini oldi[11]. Selçuk Cemni taxt uchun joʻshqin, mard va bilimli nomzod deb bilgan[11]. Bursa saroyida u Boyazidga qarshi turish uchun koʻplab kishilarni toʻplashga uringan[12].

Shahzoda Boyazid Bursa tomon yurish boshlaganida Cem Sulton Bursadagi ulamolar bilan maslahatlashib, Selçukni elchi sifatida Boyazidning huzuriga yuborgan[13]. Uning taklif shundan iborat ediki, Rumelia Boyazidga, Onadoʻli esa Cem Sultonga berilishi kerak edi. Biroq bu mamlakat birligini buzib, uni ikkiga boʻlib yuborardi. Selçuk Boyazidning huzuridan hech qanday natijasiz qaytdi[14][9][5]. 1481-yil 22-iyunda Boyazid Cemni taxtdan agʻdarishga muvaffaq boʻldi va taxtga oʻtirdi. Cem esa Neapolga surgun qilindi va oʻsha yerda vafot etdi. Selçuk Xotun Bursaga qaytdi va qolgan umrini shu yerda oʻtkazdi[14][9][5].

Xayriya ishlari

Bursadagi Selçuk Xotun masjidi

Selçuk Xotun 1450-yilda Bursa shahrida Irgandı koʻprigi yaqinida oʻz nomi bilan ataluvchi masjid qurdirgan. Shuningdek, u kambagʻallarga toza, bepul taom tarqatiladigan imorat (oshxona) ham bunyod ettirgan[15]. Adirnada ham oʻz nomi bilan ataluvchi yana bir masjid qurdirgan. U Edirnening rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan[16].

Selçuk Xotun Bursada ham kambagʻallarga toza ovqat tortiladigan imorat qurdirgan. Shuningdek, Bursa–Karacabey yoʻnalishidagi Nilüfer soyida koʻprik, Hoji Halifa homiyligida har kuni xayriya uchun mablagʻ ajratib turiladigan „Selçuk Xotun takyasi“ni ham bunyod ettirgan[17]. U yana Kastamonuda bir maqbara ham qurdirgan boʻlib, farzandlari vafotidan soʻng shu yerga dafn qilingan[6].

Bundan tashqari, Selçuk Xotun Istanbulda ham oʻz nomi bilan ataluvchi masjid qurdirgan. Ushbu masjid Mehmed II Fotih hukmronligi davrida bunyod etilgan[18]. Masjid yongʻin sababli yonib ketgan va keyinchalik XVI asrda Abbos ogʻa tomonidan qayta tiklangan[18]. 1956-yilda hududni kengaytirish natijasida yana buzib tashlangan, biroq 1964-yilda Ali Saim Ülgen tomonidan qayta qurilgan[17].

Vafoti

1484-yilda Selçuk Xotun ogʻir betob boʻlib qolgan. Boyazid II uni davolash uchun imperiyadagi mashhur tabib Yoqutni yuborgan, ammo foydasi boʻlmagan[5]. U 1485-yil 25-oktyabrda vafot etgan va Turkiyaning Bursa shahridagi Yashil maqbarada otasi Mehmed I ning maqbarasiga dafn etilgan[5][2][19].

Farzandlari

Birinchi turmushidan Selçuk Xotunning 3 oʻgʻil va 3 qizi boʻlgan:

  • Oʻrxon bey (tax. 1425–1429-yil noyabr) Kastamonuda Sulton Xotun maqbarasiga dafn etilgan[7][1][5].
  • Posho Malak Xotun (tax. 1426–1436) Kastamonuda Sulton Xotun maqbarasiga dafn etilgan[1][5].
  • Amir Yusuf bey (tax. 1427–1441-yil sentyabr) Kastamonuda Sulton Xotun maqbarasiga dafn etilgan[1][5].
  • Hafsa Xotun (tax. 1428–1442-yil may) Kastamonuda Sulton Xotun maqbarasiga dafn etilgan[1][5].
  • Hoticha Hanzoda Xotun (? – 1502-yil 15-dekabr)[8][1][5] Xoʻja Mehmed poshoning oʻgʻli Mahmud Chelebiyga turmushga chiqqan va Hundi Xotun (uning Oysha xotun ismli qizi boʻlgan), Zaynab Xotun, Fotima Xotun, Xonzoda Xotun va Shohzoda Xotun ismli besh qiz, Sulaymon bey ismli bir oʻgʻil koʻrgan. Keyinroq Koʻchi bey bilan turmush qurib, Ahmad bey ismli oʻgʻil ham koʻrgan. Vafotidan keyin Bursa shahridagi Yangi Kaplıçi koʻchasida dafn etilgan.
  • Is’hoq Bali bey goʻdakligida vafot etgan va Kastamonuda Sulton Xotunning maqbarasiga dafn etilgan[5].

Ikkinchi turmushidan uning 1 qizi boʻlgan:

  • Hundi Xotun (tax. 1445 – ?) otasining vafotidan keyin tugʻilgan va goʻdakligida vafot etgan. Kastamonuda Sulton Xotun maqbarasiga dafn etilgan.

Nasabnoma

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Gündüz 2018, s. 1155.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Sakaoğlu 2008, s. 103.
  3. ↑ Uluçay 2011, s. 28.
  4. ↑ Uluçay 2011, s. 29.
  5. ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 „İsmi ile Müsemma Bir Hatunun Öyküsü : Selçuk Hatun“. Fikir Coğrafyası (2020-yil 24-fevral). Qaraldi: 2024-yil 15-fevral.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Gündüz 2018, s. 1162.
  7. ↑ 7,0 7,1 Yakupoğlu 2013, s. 41.
  8. ↑ 8,0 8,1 Yakupoğlu 2013, s. 42.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Gündüz 2018, s. 1156.
  10. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 105.
  11. ↑ 11,0 11,1 Sakaoğlu 2008, s. 107.
  12. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 108.
  13. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 109.
  14. ↑ 14,0 14,1 Sakaoğlu 2008, s. 110.
  15. ↑ Kala, Eyüp. Vakıf Kuran Kadınlar OSMANLI DÖNEMİ HANIM SULTAN VAKIFLARI VE SOSYAL POLİTİKA UYGULAMALARI, 2019 — 117-bet. 
  16. ↑ Gündüz 2018, s. 1159.
  17. ↑ 17,0 17,1 Gündüz 2018, s. 1161.
  18. ↑ 18,0 18,1 Gündüz 2018, s. 1160.
  19. ↑ Sakaoğlu 2008, s. 113.

Adabiyotlar

  • Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara, Ötüken, 2011. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6. 
  • Gündüz, Ahmet. Çelebi Mehmed'in Kızı Selçuk Hatun Vakıfları, 2018. 
  • Yakupoğlu, Cevdet. CANDAROĞULLARI SARAYINDA BİR OSMANLI GELİNİ SELÇUK HATUN, 2013. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Selçuk_Xotun&oldid=770088" dan olindi