Kontent qismiga oʻtish

Robert Sapolsky

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Robert Sapolsky
Tavalludi 1957-yil 6-aprel (1957-04-06) (69 yosh)
Bruklin, Nyu-York, AQSh
Fuqaroligi AQSH bayrogʻi AQSH
Taʼlimi Garvard universiteti (BA)
Rokfeller universiteti (PhD)
Akademik rahbarlari Bruce McEwen
Mukofotlari MacArthur stipendiyasi (1987)
Turmush oʻrtogʻi Lisa Sapolsky

Robert Morris Sapolsky (1957-yil 6-aprelda tugʻilgan) — amerikalik akademik, nevrolog va primatolog. U Stanford universitetida Jon A. va Sintia Fray Gann professori hamda biologiya, nevrologiya va neyrojarroh professori hisoblanadi. Sapolskyning tadqiqotlari asosan neyroendokrinologiya, xususan, stress masalalariga qaratilgan. Shuningdek, u Keniya milliy muzeylari ilmiy xodimi hisoblanadi[1].

Dastlabki yillar va taʼlim

Sapolsky Bruklinda (Nyu-York), Sovet Ittifoqidan kelgan immigrantlar oilasida tugʻilgan. Uning otasi Tomas Sapolsky meʼmor boʻlib, Lüchow's va Lundy's restoranlarini taʼmirlagan[2]. Robert pravoslav yahudiy anʼanalarida tarbiyalangan va vaqtini kitob oʻqish hamda kumush belgorillalar bilan yashashni tasavvur qilish bilan oʻtkazgan. 12 yoshida Sapolsky primatologlarga muxlislik xatlarini yozardi[3]. U Jon Dyui oʻrta maktabida oʻqigan va oʻsha paytda mavzuga oid darsliklarni oʻqib, Suahili tilini mustaqil oʻrgangan[4].

Sapolsky — ateist[5][6]. Emperor Has No Clothes Award mukofotini qabul qilish nutqida Sapolsky shunday degan: "Men pravoslav oilada tarbiyalanganman va taxminan oʻn uch yoshimgacha dindor boʻlganman. Oʻsmirlik yillarimda hayotimdagi hal qiluvchi harakatlardan biri barcha diniy eʼtiqodlardan butunlay voz kechishim boʻldi"[7].

1978-yilda Sapolsky Garvard universitetida biologik antropologiya boʻyicha bakalavr (B.A.) darajasini summa cum laude (oliy imtiyoz) bilan oldi[8][9]. Keyin u yovvoyi tabiatdagi pavianlarning (babuinlarning) ijtimoiy xulq-atvorini oʻrganish uchun Keniyaga yoʻl oldi. Qoʻshni mamlakatlarda Uganda–Tanzaniya urushi boshlanganda, Sapolsky urushni yaqindan koʻrish uchun Ugandaga sayohat qilishga qaror qildi va keyinchalik shunday izoh berdi: "Men yigirma bir yoshda edim va sarguzashtni xohlardim. [...] Men oʻzimni kech oʻsmirlik davridagi erkak primat kabi tutardim".[10] U Ugandaning poytaxti Kampalaga, u yerdan Zair (hozirgi Kongo Demokratik Respublikasi) chegarasiga va keyin yana Kampalaga qaytib bordi. U baʼzi jangovar harakatlarga guvoh boʻldi,[11] shu jumladan, 1979-yil 10-11-aprel kunlari Tanzaniya armiyasi va uning ugandalik isyonchi ittifoqchilari tomonidan Uganda poytaxtining egallanishini koʻrdi.[12] Keyinchalik Sapolsky Nyu-Yorkka qaytib, Rokfeller universitetida oʻqidi va u yerda endokrinolog Bryus Makyuen laboratoriyasida ishlab, neyroendokrinologiya boʻyicha fan doktori (PhD) darajasini oldi[8][9]

Afrikadagi dastlabki bir yarim yillik dala tadqiqotlaridan soʻng, Sapolsky 1970-yillarning oxiridan 1990-yillarning boshlarigacha har yozda yana 25 yil davomida xuddi shu pavianlar guruhini kuzatish uchun qaytib keldi. U har yili taxminan toʻrt oy davomida kuniga sakkiz-oʻn soat vaqtini ushbu pavianlarning xulq-atvorini qayd etishga sarfladi[13]..

Faoliyati

Sapolsky Stanford universitetida Jon A. va Sintia Fray Gann professori boʻlib, bir qancha boʻlimlarda, jumladan, Biologiya fanlari, Nevrologiya va nevrologik fanlar hamda Neyroxirurgiya boʻlimlarida faoliyat yuritadi[14].

Neyroendokrinolog sifatida Sapolsky oʻz tadqiqotlarida stress va neyronal degeneratsiya masalalariga, shuningdek, kasallikka moyil neyronlarni himoya qilish uchun gen terapiyasi strategiyalarining imkoniyatlariga eʼtibor qaratgan[15]. U neyronlarni glyukokortikoidlarning zararli taʼsiriga qarshi kuchaytirish uchun gen transferi usullari ustida ishlamoqda[16]. Sapolsky har yili Keniyada yovvoyi pavianlar populyatsiyasini oʻrganib, ularning muhitidagi stress manbalarini hamda ushbu hayvonlardagi shaxsiyat va stress bilan bogʻliq kasalliklar oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlashga harakat qiladi[17]. Aniqrogʻi, u stress darajasini aniqlash uchun alfa erkak va urgʻochi hamda boʻysunuvchilar oʻrtasidagi kortizol darajasidagi farqlarni oʻrganadi. Sapolskyning zaytun pavianlari boʻyicha tadqiqotlarining dastlabki, ammo hali ham dolzarb namunasi uning 1990-yilda Scientific American jurnalida chop etilgan "Yovvoyi tabiatda stress" ("Stress in the Wild") maqolasida keltirilgan[18]. U shuningdek, nevrologik buzilishlar va Amerika huquqiy tizimidagi aqli norasolik himoyasi haqida ham yozgan[19][20].

Sapolsky shuningdek, shamanizm va asosiy Gʻarb dinlarining paydo boʻlishi va rivojlanishida shizotipal buzilishlarning roliga qiziqadi. Bu borada u obsessiv-kompulsiv xulq-atvor va diniy marosimlar oʻrtasidagi oʻxshashliklarni qayd etgan[7][21][22].

Sapolsky 2009-yilda

Sapolskyning ishlari matbuotda keng yoritilgan, xususan, National Geographic telekanalining Stress: Portrait of a Killer (Stress: Qotilning portreti) hujjatli filmida,[23][24] The New York Times,[2][25] Wired jurnali,[26] Stanford jurnali[27] va The Tehran Timesdagi[28] maqolalarda aks etgan. Uning nutq soʻzlash uslubi (masalan, Radiolab,[29] The Joe Rogan Experience[30] va Stanforddagi inson xulq-atvori biologiyasi maʼruzalarida[31]) eʼtiborni tortdi[32]. Sapolskyning primatologiya va nevrologiya sohasidagi ixtisoslashuvi uni ruhiy salomatlik va kengroq maʼnoda insoniy munosabatlarni evolyutsion nuqtai nazardan ommaviy muhokama qilishda mashhur qildi[33][34]. 2017-yil aprel oyida Sapolsky TED konferensiyasida maʼruza qildi[35][36].

Sapolsky inson xulq-atvoriga nisbatan deterministik qarashni qattiq himoya qiladi. Unga koʻra, "erkin iroda mavjud emas yoki hech boʻlmaganda, haqiqatan ham muhim boʻlgan paytda, odatda taxmin qilinganidan koʻra kamroq erkin iroda mavjud"[37]. Sapolsky inson xatti-harakatlari neyrobiologiya, gormonlar, bolalik davri va hayotiy sharoitlar tomonidan belgilanishini taʼkidlaydi[20][38][39].

Sapolsky oʻz faoliyati davomida koʻplab unvon va mukofotlarga sazovor boʻlgan, jumladan 1987-yilda MacArthur stipendiyasi,[40] Alfred P. Sloan stipendiyasi va Nevrologiya boʻyicha Klingenstein stipendiyasi[41]. Shuningdek, Sapolsky Milliy fan fondining Prezident yosh tadqiqotchi mukofoti[17] hamda Neyrologiya jamiyati, Xalqaro psixoneyroendokrinologiya jamiyati va Biologik psixiatriya jamiyatining "Yilning yosh tadqiqotchisi" mukofotlari bilan taqdirlangan[42].

2007-yilda Sapolsky Amerika fan taraqqiyoti assotsiatsiyasi tomonidan beriladigan Xulq-atvor fanlari boʻyicha Jon P. Makgovern mukofotini oldi[43]. Keyingi yili u Wonderfestning Fanni ommalashtirish boʻyicha Karl Sagan mukofotini qoʻlga kiritdi[44]. 2010-yil fevral oyida Sapolsky 2002-yildagi Emperor Has No Clothes Award mukofotidan soʻng,[45] Dindan erkinlik fondining taniqli arboblar faxriy kengashiga kiritildi[46].

Shaxsiy hayoti

Sapolsky neyropsixologiya doktori Lisa Sapolsky bilan turmush qurgan. Ularning ikki farzandi bor[2] 2024-yilda u qizi Reychel bilan YouTube va Spotifyda "Ota-farzand intervyulari" (Father-Offspring Interviews) seriyasini boshladi[47][48]..

Sapolsky oʻzining Determined: A Science of Life Without Free Will kitobida depressiya bilan bogʻliq shaxsiy tajribalarini muhokama qilib, ushbu holatda yashashning murakkabliklarini ochib beradi va shu bilan birga dori-darmonlar taqdim etgan yengillik lahzalarini ham qayd etadi[49].

Qarashlari

Layt Uotkins bilan boʻlgan "How To Escape The Rat Race" podkast intervyusida,[50] Sapolsky shunday deydi: oʻsmirlik davrida sinagogada Xudo qanday qilib "Firʼavnning yuragini qattiq qilgani" haqida eshitgach, bir kuni tunda soat 2:00 da uygʻonib, "O, men tushundim! Xudo yoʻq va erkin iroda ham yoʻq. Koinot bu katta, boʻsh va befarq joy. Va shundan beri men shu fikrdaman", degan.

Kitoblari

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „Robert Sapolsky“. 2014-yil 7-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 22-fevral.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Brown, Patricia Leigh. „At home with: Dr. Robert M. Sapolsky; Family Man With a Foot In the Veld“ (2001-yil 19-aprel). 2023-yil 17-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-avgust.
  3. ↑ Sapolsky, Robert. A Primate's Memoir (English). New York, NY: Simon & Schuster, 2001 — 24–25-bet. ISBN 978-1-4165-9036-1. 
  4. ↑ Vaughan, Christopher „Going Wild A biologist gets in touch with his inner primate.“. Stanford Magazine (2001-yil noyabr). Qaraldi: 2019-yil 15-mart.
  5. ↑ Shwartz, Mark. „Robert Sapolsky discusses physiological effects of stress“. News. Stanford University (2007-yil 7-mart). Qaraldi: 2012-yil 13-oktyabr.
  6. ↑ „Dr. Robert Sapolsky's lecture about Biological Underpinnings of Religiosity“ (2011-yil 30-dekabr).
  7. ↑ 7,0 7,1 Sapolsky, Robert „Belief and Biology“. Freedom from Religion Foundation (2003-yil aprel). Qaraldi: 2023-yil 27-iyul.
  8. ↑ 8,0 8,1 „Sapolsky Lectures on Stress and Health, Oct. 28 in Masur Auditorium - The NIH Record -October 16, 2009“. nihrecord.nih.gov. 2015-yil 11-mayda asl nusxadan arxivlangan.
  9. ↑ 9,0 9,1 „Professor Robert Sapolsky Bio Page“. www.thegreatcourses.com.
  10. ↑ Sapolsky 2007, s. 87.
  11. ↑ Sapolsky 2007, ss. 87–88.
  12. ↑ Sapolsky 2007, s. 88.
  13. ↑ „Transcript of How I Write Conversation with Robert Sapolsky“. Stanford University. Qaraldi: 2011-yil 20-avgust.
  14. ↑ „Stanford Univ. detail of Prof. Sapolsky“. Qaraldi: 2007-yil 27-iyul.
  15. ↑ Sapolsky, Robert M.. Stress, the Aging Brain, and the Mechanisms of Neuron Death (Bradford Books). MIT Press, 1992. ISBN 0262193205. 
  16. ↑ „Robert Sapolsky“. Center for Academic Research and Training in Anthropogeny (CARTA). UC San Diego. Qaraldi: 2022-yil 29-dekabr.
  17. ↑ 17,0 17,1 „Rockefeller University names Robert Sapolsky 2008 Lewis Thomas Prize winner“ (en). Rockefeller University News (2009-yil 19-may). Qaraldi: 2020-yil 31-mart.
  18. ↑ Sapolsky, Robert M (1990). "Stress in the Wild". Scientific American 262 (1): 106–13. doi:10.1038/scientificamerican0190-116. PMID 2294581. 
  19. ↑ "The Brain on the Stand," New York Times Magazine
  20. ↑ 20,0 20,1 Sapolsky, RM (2004). "The frontal cortex and the criminal justice system". Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 359 (1451): 1787–96. doi:10.1098/rstb.2004.1547. PMID 15590619. PMC 1693445. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1693445. 
  21. ↑ Sapolsky, Robert M. „Circling the Blanket for God“, . The Trouble with Testosterone: and Other Essays on the Biology of the Human Predicament. New York: A Touchstone Book, Simon & Schuster, 1998 — 241–288-bet. ISBN 978-0-684-83409-2. 
  22. ↑ Dr. Robert Sapolsky's lecture about Biological Underpinnings of Religiosity YouTubeda
  23. ↑ „Stress: Portrait of a Killer“. Stress: Portrait of a Killer. Stanford University, National Geographic (2008). 2016-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-avgust.
  24. ↑ Springer, Michael „Do Yourself a Favor and Watch Stress: Portrait of a Killer (with Stanford Biologist Robert Sapolsky)“. openculture.com (2012-yil 22-avgust). Qaraldi: 2020-yil 8-fevral.
  25. ↑ Angier, Natalie „No Time for Bullies: Baboons Retool Their Culture“. New York Times (2004-yil 13-aprel). Qaraldi: 2014-yil 5-avgust.
  26. ↑ Lehrer, Jonah „Under Pressure: The Search for a Stress Vaccine“. Wired Magazine (2010-yil 28-iyul). Qaraldi: 2014-yil 25-avgust.
  27. ↑ Vaughan, Christopher „Going Wild“. Stanford University Magazine. Stanford University (nov–dec 2001). 2016-yil 12-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-avgust.
  28. ↑ „Racism, inequality, and conflict: an interview with Prof. Robert Sapolsky“ (en). Tehran Times (2020-yil 15-iyul). Qaraldi: 2020-yil 15-iyul.
  29. ↑ „People - Robert Sapolsky - Radiolab“ (en). www.radiolab.org. Qaraldi: 2018-yil 20-mart.
  30. ↑ Joe Rogan (2017-10-18), Joe Rogan Experience #965 - Robert Sapolsky, 2017-05-26da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2018-03-20
  31. ↑ „Human Behavioral Biology (Robert Sapolsky) 25 lectures“. Qaraldi: 2020-yil 8-fevral.
  32. ↑ Meltzer, Tom. „The 20 online talks that could change your life“ (en-GB). The Guardian (2013-yil 27-avgust). Qaraldi: 2020-yil 31-mart.
  33. ↑ Sapolsky, Robert (May 9, 2017), The biology of our best and worst selves (inglizcha), qaraldi: 2018-03-20
  34. ↑ Sapolsky, Robert (January 8, 2010), The uniqueness of humans (inglizcha), qaraldi: 2018-03-20
  35. ↑ Vasquez, Alejandra; Greene, Brian; Hunt, Crawford; Dickerson, Julia; Torgovnick May, Kate „Bugs and bodies: The talks of Session 8 of TED2017“. TED Blog: Further reading on ideas worth spreading (2017-yil 27-aprel). Qaraldi: 2023-yil 5-sentyabr.
  36. ↑ „Robert Sapolsky: The biology of our best and worst selves“. TED: Ideas Worth Spreading (2017-yil aprel). Qaraldi: 2023-yil 5-sentyabr.
  37. ↑ Sapolsky, Robert. Determined: A Science of Life without Free Will (English). New York: Penguin Press, 2023 — 13-bet. ISBN 9780525560975. 
  38. ↑ Reese, Hope. „A Conversation With: Robert Sapolsky Doesn't Believe in Free Will. (But Feel Free to Disagree.)“. The New York Times (2023-yil 18-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 22-oktyabr.
  39. ↑ Sapolsky, Robert M. „Biology, the Criminal Justice System, and (Oh, Why Not?) Free Will“, . Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. New York: Penguin Press, 2017 — 552–583-bet. ISBN 978-1-594-20507-1. 
  40. ↑ „MacArthur Fellows List - July 1987“. 2008-yil 19-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 24-mart.
  41. ↑ „Talk to probe roots of stress (03/16/07)“. mc.vanderbilt.edu. Qaraldi: 2020-yil 31-mart.[sayt ishlamaydi]
  42. ↑ „Science writer Robert Sapolsky to speak about coping with stress April 10“ (en). Middlebury (2009-yil 17-dekabr). Qaraldi: 2020-yil 31-mart.
  43. ↑ „About AAAS: John McGovern Lecture“. 2011-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 22-fevral.
  44. ↑ „Sagan Prize Recipients“. wonderfest.org (2011). Qaraldi: 2011-yil 10-sentyabr.
  45. ↑ „Emperor Has No Clothes Award -- Robert Sapolsky“. Freedom From Religion Foundation (2002-yil 2-sentyabr). Qaraldi: 2013-yil 7-dekabr.
  46. ↑ „Honorary FFRF Board Announced“. ffrf.org. 2010-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 15-fevral.
  47. ↑ Sapolsky, Robert „Father Offspring Interviews“. Qaraldi: 2024-yil 8-sentyabr.
  48. ↑ Sapolsky, Robert „Father-Offspring Interviews“ (en). Spotify. Qaraldi: 2025-yil 12-dekabr.
  49. ↑ Sapolsky, Robert. Determined: A Science of Life Without Free Will. Penguin Press, 2023 — 389-bet. 
  50. ↑ „Neuroscientist: How To Escape The Rat Race with Robert Sapolsky“ (2024-yil 31-iyul).

Foydalanilgan adabiyotlar

Havolalar

Vikiiqtibosda Robert Sapolskyga tegishli iqtiboslar mavjud.

Video kurslar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Robert_Sapolsky&oldid=736437" dan olindi