Rasad
| Rasad | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Tugʻilishi | Noma’lum sana | ||||
| Vafoti |
1078-yildan keyin Qohira, Misr | ||||
| Turmush oʻrtogʻi | az-Zohir li-i‘zoz Din Alloh | ||||
| Farzandlar | al-Mustansir Billoh | ||||
| |||||
Rasad (arabcha: رصد[1]; fl. 1044–1078) qul joriya boʻlib, al-Mustansir Billohning volidasi sifatida 1044-yildan 1071-yilgacha Misrning amaldagi regentiga aylangan[2][3]. Rasad ismi soʻzma-soʻz „kuzatilgan, nazorat qilingan“ maʼnosini anglatadi[4].
Hayoti
Rasad Sahroi Kabir janubidagi Afrikadan edi[5][6]. U sudanlik deb tasvirlanadi. Rasad ilk bor Misr hukmdori Ali az-Zohirning fotimiy xalifasiga qarashli Fotimiy haramiga joriya sifatida kirgan. Hukmdor uni yahudiy savdogar Abu Saʼd at-Tustariydan sotib olgan edi[7].
Rasad tez orada erining sevimlisiga aylandi va keyinchalik unga „malika“ unvoni berildi. Bu odatda „qirolicha“ deb tarjima qilinadi va bu unvon uni qul joriyadan koʻra rasman sulola aʼzosi sifatida eʼtirof etilganini bildirardi. Keyinchalik u al-Mustansir Billoh ismli oʻgʻil tugʻib berganida, quvonchga toʻlgan az-Zohir yosh shahzoda oʻzi vafot etgach Fotimiy taxtiga oʻtirishini eʼlon qildi. U oʻzining qul egasi tomonidan oʻgʻil sifatida tan olingan farzandni dunyoga keltirgach, ummu valad maqomini oldi, bu esa qul egasi vafot etganida u avtomatik tarzda ozod boʻlishini anglatardi.
Amaldagi hukmdor
1036-yilda uning oʻgʻli al-Mustansir yetti yoshida Misr taxtiga oʻtirdi. Rasmiy jihatdan, al-Mustansir voyaga yetmagan davrida Misrni vazir Ali ibn Ahmad al-Jarjaroiy boshqarardi. Rasad hech qachon rasman regent sifatida tayinlanmagan, biroq Xalifaning onasi (yaʼni volidai sulton) sifatida u nihoyatda katta norasmiy taʼsirga ega edi[2][8].
Al-Jarjaroiy 1044-yilda vafot etgach, Rasad oʻz devonini tashkil etdi va oʻzining sobiq egasi Abu Saʼd at-Tustariyni uning boshligʻi etib tayinladi[4]. Passiv feʼlli oʻgʻlining roziligi bilan u lavozim va mansablarga oʻz tarafdorlarini tayinlashga taʼsir koʻrsatish orqali davlatni amalda oʻzi boshqarardi, shuning uchun ham u oʻgʻlining haqiqiy hukmdori, uning devoni esa davlatning „hokimiyat darvozasi“ ekanligi aytilgan[2]. Vazir al-Falahiy nomigagina boshliq edi, ammo deyarli hech qanday haqiqiy hokimiyatga ega emasdi, aslida hokimiyat Rasad va at-Tustariy qoʻlida edi[4]. Rasad at-Tustariy va al-Falahiyni bir-biriga qarshi qoʻyardi[2]. 1047-yilda al-Falahiy qoʻshin tarkibidagi turk unsurlar bilan til biriktirib, at-Tustariyni oʻldirtiradi[4]. Rasad esa keyingi yili al-Falahiyni qamab, qatl ettiradi[2]. U qisqa muddatga at-Tustariyning ukasi Abu Nasrni oʻz devonining boshqaruviga tayinladi[4].
Biroq at-Tustariyning aniq qotili aniqlanmay qoldi va al-Mustansir koʻplab turk askarlarini jazolashni istamadi[4]. Shunday qilib, turklar taʼsirini muvozanatlash uchun Rasad koʻplab qora tanli qul askarlarni jalb qildi va davlat amaldorlarini ularni sotib olishga majbur qildi[4]. 1050-yilda vazir al-Husayn al-Jarjaroiy bu siyosatga eʼtiroz bildirganida, Rasad uni lavozimidan olib, oʻrniga ilgari uning devoniga bosh boʻlgan Abu Muhammad al-Yazuriyni tayinladi[4]. Al-Yazuriy „uning siyosati va qarashlarini hayotga tatbiq etishga intilar edi“[4]. U 1058-yilgacha bir vaqtning oʻzida ham uning devoniga boshliq, ham oʻgʻlining vaziri boʻlib xizmat qildi[2]. Ibn as-Sayrofiy va al-Maqriziyning yozganlariga koʻra, qora tanli qul askarlarining soni 50 mingdan oshgan[4].
1054-yilda Misrni ogʻir ocharchilik qamrab oldi[4]. Fotimiylar mamlakatga oziq-ovqat yetkazib berish uchun Vizantiya imperatritsasi Theodora bilan muzokaralar olib bordilar[4]. Shuningdek, ular shimoliy Suriya Mirdosiylariga qarshi umumiy dushman boʻlganlari sababli ehtimoliy harbiy ittifoqni ham muhokama qildilar[4]. Toif al-Azhariyning qayd etishicha, Rasad bu muzokaralarda yetakchi rol oʻynagan boʻlishi mumkin, ayniqsa u bunga qadar Theodora bilan hadyalar almashgan[4].
Rasadga 5 ming qul xizmat koʻrsatgan[2], u yirik xayriya mulklari bilan taʼminlangan va qurilish dasturini moliyalashtirgan. U qora tanli askarlar (ularning aksariyati uning vatandoshlari edi) manfaatlarini saroy qoʻshinidagi turk raqiblariga qarshi davom etayotgan kurashda faol himoya qildi. Qoʻshin ikki qanoti oʻrtasidagi iroda janglari 1062-yilda ochiq urushga aylandi, soʻngra Misrni qaqshatgan uzoq qurgʻoqchilik vaziyatni yanada ogʻirlashtirdi. Tez orada turklar gʻalaba qozondilar va xalifa hamda xalifa onasi qora tanlilarni qoʻllab-quvvatlaganlari uchun, volidai-sulton hibsga olinib, mulkidan mahrum qilindi. Oʻz navbatida, al-Mustansir ham xazinasini boʻshatib, oʻz askarlariga pora berish orqali ularni tinchitishga majbur boʻldi.
Keyingi yillari
1067[4] yoki 1069[9]-yilda turk askarlarining gʻalabasidan soʻng, Rasad al-Mustansirning qizlari bilan birga Bagʻdodga qochdi[9][4][note 1]. Garchi bu rivoyat bahsli boʻlsa-da, Rasadning hokimiyati sezilarli darajada cheklangani[9] va undan keyingi solnomalarda juda kam tilga olingani maʼlum[4].
1074-yilda xalifa al-Mustansir Badr al-Jamoliy va uning suriyalik yollanma qoʻshinlari yordami bilan tartibni tiklashga muvaffaq boʻldi. Oʻzi ham bir vaqtlar qul boʻlgan al-Jamoliy 1074-yildan soʻng vazir etib tayinlandi. Bu Rasadning uzoq davom etgan amaldagi hukmdorligining amalda yakuni boʻldi, biroq u umrining qolgan qismida ham sulolaviy diplomat vazifasini bajarishda davom etdi[10]. 1078-yilda u Yaman malikasi Arva as-Sulayhiy bilan diplomatik yozishmalar olib borganida tilga olinadi[2]. Arvaning Fotimiylarga yoʻllagan dastlabki maktubi saqlanib qolmagan, biroq Rasadning javob maktubi bizgacha yetib kelgan[4]. Bu uning boshqa bir malika bilan olib borgan yagona rasmiy yozishmasi boʻlib, unda u oʻzini birinchi va yagona bor „malika“ deb atagan[4][note 2].
Avlodlari
Fotimiy sulolasi va al-Mustansirning 1094-yildagi vafotidan soʻng hukmronlik qilgan uning avlodlari orqali Rasadning nasl-nasabi hozirgi kungacha yetib kelgan. Masalan, hozirda Ogʻa Xon V, Nizoriy ismoiliylar imomi boshchilik qilayotgan Ogʻaxonlar – aralash fors/Yevropa nasabli sulola – al-Mustansir orqali toʻgʻridan-toʻgʻri Rasadga borib taqalishlarini daʼvo qiladilar[11][9].
Izohlar
- ↑ Bu haqda ma’lumotni Ibn Xallikon va Ibn Tag‘ribirdiy keltiradi[4].
- ↑ Noma’lum sabablarga ko‘ra, o‘rta asr solnomachilari hech qachon uni bu unvon bilan atashmagan[4].
Manbalar
- ↑ Halm 2015, s. 101.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Cortese & Calderini 2006.
- ↑ Candido, Mariana P. (2020-03-31), „Women and Slavery in Africa“, Oxford Research Encyclopedia of African History (inglizcha), doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.466, ISBN 978-0-19-027773-4, qaraldi: 2023-07-18
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 El-Azhari, Taef. Queens, Eunuchs, and Concubines in Islamic History, 661-1257. Edinburgh University Press, 2021 — 196–252-bet. ISBN 9781474423199. Qaraldi: 2022-yil 22-mart.
- ↑ Vermeulen, Urbain; Steenbergen, J. van. Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras III: Proceedings of the 6th, 7th and 8th International Colloquium Organized at the Katholieke Universiteit Leuven in May 1997, 1998 and 1999 (en). Peeters Publishers, 2001. ISBN 978-90-429-0970-0.
- ↑ Jenco, Leigh K.; Idris, Murad; Thomas, Megan C.; Thomas, Megan Christine. The Oxford Handbook of Comparative Political Theory (en). Oxford University Press, 2019. ISBN 978-0-19-025375-2.
- ↑ El-Azhari, Taef. Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661-1257 (en). Edinburgh University Press, 2019-06-24. ISBN 978-1-4744-2319-9.
- ↑ Rashidi, Seif El. The Tentmakers of Cairo: Egypt's Medieval and Modern Appliqué Craft (en). American University in Cairo Press, 2018-10-16. ISBN 978-1-61797-902-6.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Haeri, Shahla (2020), The Unforgettable Queens of Islam: Succession, Authority, Gender, Cambridge University Press, 87–9-bet, ISBN 978-1-107-55489-4
- ↑ Leigh K. Jenco, Murad Idris and Megan C. Thomas (2019), The Oxford Handbook Of Comparative Political Theory, p. 288.
- ↑ Cortese & Calderini 2006, ss. xi, 11, 39, 62, 111, 112, 113 and 114.
Adabiyotlar
- Cortese, Delia; Calderini, Simonetta. Women and the Fatimids in the World of Islam. Edinburg: Edinburgh University Press, 2006. ISBN 0-7486-1733-7.
- El-Azhari, Taef. Queens, Eunuchs, and Concubines in Islamic History, 661-1257. Edinburg: Edinburgh University Press, 2019. ISBN 978-1-4744-2319-9.
- Halm, Heinz „Prinzen, Prinzessinnen, Konkubinen und Eunuchen am fatimidischen Hof“, . The Heritage of Arabo-Islamic Learning. Studies Presented to Wadad Kadi (de). Leyden va Boston: Brill, 2015 — 91–110-bet. ISBN 978-90-04-30590-8.