Qoʻqonning ikkinchi qamali (1842)
| Qoʻqon qamali | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Qo‘qon–Buxoro urushlari | |||||||||
 Qoʻqon shahri | |||||||||
| |||||||||
| Raqiblar | |||||||||
* Buxoro amirligi Buxoro amirligi
|
*  Qoʻqon xonligi
| ||||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||||
| Buxoro amirligi Nasrulloh Buxoro amirligi Muxammad Sharif Buxoro amirligi Gaday-bay Buxoro amirligi Muminkul Buxoro amirligi Mirza Ismail Buxoro amirligi Xasan-bek
|
Sheralixon Nuzup mingboshi Sarimsakbek Manazarbek Isa-datka Kuchar Yoʻlchibek
| ||||||||
| Harbiy birliklar | |||||||||
| 30 ming toshkentlik 50 ming qozoq Buxoro amirligi Itogo: 80,000[1]
|
noma’lum | ||||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||||
| Qamal paytida 10 000 3000 kishi xon asirligida Buxoro amirligi Itogo: 13,000 ubito
|
300 kishi amir asirligida uncha katta bo‘lmagan | ||||||||
Qoʻqon qamali (1842-yil iyul — 1842-yil sentyabr) — Qoʻqon xonligi poytaxti Qoʻqon shahrining buxoroliklar hamda ularga ittifoqchi boʻlgan toshkentliklar va qozoqlar qoʻshinlari tomonidan qirq kunlik qamal qilinishi. Buxoro-Qoʻqon urushlaridagi muhim epizod.
Avvalgi tarix
Amir Nasrulloh Qoʻqonni egallagach, buxoroliklar hokimiyati uzoqqa choʻzilmagan. Amir Nasrullo noibi Ibrohim Xayolning Qoʻqondagi ikki oylik hukmronligi xalqni xonavayron qildi[2]. Buxoro noibining hukmronligidan norozilik natijasida qirgʻiz va qipchoq zodagonlari Buxoro qoʻshinlariga qarshi harakatni boshlab, otasi Olimxon tomonidan qatl etilgandan soʻng Talasga qochib ketgan Qoʻqon xoni Norboʻtabiyning jiyani, ming oʻzbek sulolasi vakili Sheralixonni xon etib sayladilar[3].
Qoʻqonning shimoli-gʻarbiy tumanlarida qirgʻizlar boshchiligidagi qabilalar bosh koʻtardi. Harakatga kelgan qabilalarning asosiy asosini qirgʻizlar va qipchoqlar tashkil etgan, ularga sartlarning bir qismi qoʻshilgan[4].
Namangan va Chust qirg‘izlarining katta qismi Talas qirg‘izlarining qarindoshlari va qarindoshlaridir; ular Talasga tez-tez tashrif buyurib, deyarli har safar Sherali haqida ko‘rgan yoki eshitgan, shuning uchun xalq bu bek haqida doimo ma’lumotga ega bo‘lgan[5]
1842-yil may oyida Talasga qirq oʻgʻul Nuzup mingboshi urugʻidan boʻlgan qirgʻiz chiqdi. Iyun oyining boshlarida Sherali togʻdan oshib, Fargʻonaga kelib tushdi va Qorasuv boʻyidagi Nuzup koʻchmanchiligiga joylashdi. Qorasuv rayoniga har tomondan qirgʻiz va qipchoq otryadlari oqib kela boshladi. Safed-Bulan mozorida Sherali oq kigizda koʻtariladi va xon deb eʼlon qilinadi[6].
Keyinchalik, Sheralixon qoʻshinlari bir qator shaharlarni, jumladan, Qoʻqonni ham ozod qilishga muvaffaq boʻlgan va mintaqadagi Buxoro qoʻshinlari qirib tashlangan. Poytaxt mudofaasi uchun devorlar qurish ishlari boshlangan.
Qamalning borishi
Qirq kun oʻtgach, dushman bostirib kelguncha Qoʻqon gʻarbga qaragan yarim halqa devor bilan oʻrab olindi, himoyasiz tomondan toʻsiqlar oʻrnatilgan. Amir 15 kun davomida shaharga har tomondan hujum qilgan, soʻngra Margʻilon va Taglik darvozalariga hujum qilib, mangʻitlar shaharga kirib keldilar, ammo uloqtirib tashlandilar. Bu jangda qoʻqonliklar 2 mingga yaqin kishini qurshab olib, qirib tashladilar. Ikki oylik qamal davomida Nasrullo katta talafot koʻrdi, u kamida 10 ming kishini yoʻqotdi. Amir qamalni bekor qilib, Buxoroga joʻnab ketdi[7].
Qoʻqon ostonalarida magʻlubiyatga uchragan Buxoro qoʻshinlari chekinib, Konibodomni egallagan. Konibodomliklarning Qoʻqonga sadoqati uchun qasos tariqasida buxoroliklar 300 nafar qoʻqonlik asirlarni qirib tashladilar, aholini (bir necha ming kishini) taladilar va yalpi qirgʻin uyushtirdilar. Nasrulloning oʻzboshimchaligiga javoban Sherali Buxoro qoʻshinlaridan Qoʻqonda qolgan asirlarning asosiy qismini, yaʼni 3 ming kishini xotinlari va bolalari bilan birga qirib tashlagan[8].
1842-yil 26-sentyabrda Xiva xonligi qoʻshinlari Buxoro amirligi hududiga bostirib kirdi va Nasrullo Qoʻqondan chekinishga majbur boʻlgan. Ehtimol, xivalik Olloqulixonning Buxoro xonligiga hujumi Qoʻqon xoniniga unga yordam berish uchun boʻlgan, bu esa qoʻqonliklarning gʻalabasini sezilarli darajada osonlashtirgan[9]. Skoree vsego napadenie xivinsev Аллакули-ханa na Buxarskoe xanstvo proizoshlo s vedoma kokandskogo xana dlya okazaniya emu pomoщi, chto v znachitelnoy stepeni oblegchilo pobedu kokandsam.[10].
Ahamiyat
Minglar hokimiyatining va xonlikning siyosiy mustaqilligining tiklanishi avvalgi nisbatan barqaror iqtisodiy va siyosiy ahvolning tiklanishini anglatmasdi. Gap shundaki, buxoroliklarni koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalar vakillari yenggan. Natijada qabilaviy ayirmachilik kuchaygan, xonlikda zoʻravonlik odatiy holga aylangan. Xon xazinasi boʻshab qolgan, ocharchilik kuchaygan[11].
Gʻalaba samaralaridan esa faqat qirgʻiz va qipchoq feodallari bahramand boʻlgan. Qirgʻiz va qipchoq guruhlarining gʻalabasi bilan Qoʻqon xonligida ularning roli kuchaygan, ular Sheralixonning eng faol tarafdorlariga aylanganlar. Qirgʻiz va qipchoq zodagonlarining qobiliyatli vakillari siyosat maydoniga chiqganlar. Qirgʻiz beklari va biylari oʻz fuqarolariga boʻlgan huquq yorliqlaridan shikoyat qilishadi[12].
Sheralixon yuborgan Nuzup mingboshi (Yusuf mingboshi) va Mallabek boshchiligidagi Qoʻqon qoʻshinlari 1842—1843-yillarda Toshkentni egalladilar. Janubiy Qozogʻiston hududini ham oʻz ichiga olgan avvalgi Qoʻqon mulklari Qoʻqon xonligiga boʻysundirilgan. Oʻsha yili Xoʻjand qaytarib olingan[13].
1843-yildayoq Toshkent, Qurama, Xoʻjand va hozirgi Janubiy Qozogʻiston hududida Qoʻqon hokimiyati qayta tiklangan. Qoʻqon xonligining tezda tiklanishi oʻzbek minglar sulolasi hukmronligi xonlik aholisi ongini egallagan siyosiy-huquqiy aqida ekanligini koʻrsatgan[14].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Бейсембиев Т. К.. Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII-XIX веков, Алматы, 2009 — 167-bet.
- ↑ Nabiev R. Iz istorii Kokandskogo xanstva. T., 1973, s.29
- ↑ Nabiev R. Iz istorii Kokandskogo xanstva. T., 1973, s.30
- ↑ Б.М. Бабаджанов. Кокандское ханство: власть, политика, религия, Токио, Ташкент, 2010 — 200-bet.
- ↑ Владимир Наливкин. Краткая история Кокандского ханства, Казань, 1886 — 146-bet.
- ↑ В.М. Плоских. Киргизы и Кокандское ханство, Фрунзе, 1977 — 159-bet.
- ↑ Бейсембиев Т. К.. Та'рих-и Шахрухи как исторический источник, Алматы, 1987 — 113-bet.
- ↑ Набиев Р.Н.. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр-хана), Ташкент, 1973 — 31-bet.
- ↑ Bababekov X. N. Istoriya Kokanda. T.: Fan. 2006, s.33
- ↑ Nabiev R. Iz istorii Kokandskogo xanstva. T., 1973, s.31
- ↑ Бабаджанов Б.М.. Кокандское ханство: власть, политика, религия, Токио, Ташкент, 2010 — 201-bet.
- ↑ Плоских В.М.. Киргизы и Кокандское ханство, Фрунзе, 1977 — 160-bet.
- ↑ Р.Н. Набиев. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр-хана), Ташкент, 1973 — 32-bet.
- ↑ Beysembiev T. K. „Taʼrix-i Sh axruxi“ kak istoricheskiy istochnik. Alma-Ata: Nauka, 1987, s.21