Kontent qismiga oʻtish

Buxoroliklar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Fayl:Mercier. Bokhara. -- Usbeks (Asie). Auguste Wahlen. Moeurs, usages et costumes de tous les peuples du monde. 1843.jpg
Buxorolik milliy libosda

Buxoroliklar (tatarcha: Бохарлык; qirgʻizcha: Букарлык; tojikcha: Buxorӣ) — Rossiya imperiyasi aholisi tarkibidagi etnografik va ijtimoiy-madaniy guruh. Kelib chiqishi Buxoro xonligiga borib taqaladi. Sibir va Astraxan tatarlarining shakllanishiga sezilarli hissa qoʻshgan.

Etnik jihatdan buxoroliklar oʻzbeklar, tojiklar, uygʻurlar, turli Kavkaz xalqlari, kamroq darajada qozoqlar, qirgʻizlar va qoraqalpoqlarning turli davrdagi guruhlarini oʻz ichiga olgan. Anʼanaviy ravishda Oʻrta Osiyodan kelib chiqqan deb hisoblangan Buxoro tatarlari, populyatsion genetika boʻyicha mutaxassis Ye. V.Balanovskaya va boshqa bir qator mualliflarning fikriga koʻra, Gʻarbiy Kavkazdan kelganlarning avlodlari boʻlishi mumkin[1][2].

Asosiy tillar fors va chigʻatoy tillari edi. Buxoro savdogarlari xonlik hududidan ancha uzoqlarda ham savdo-sotiq qilgan, shu bois buxoroliklar asosan savdogar xalq sifatida tanilgan.

Buxoroliklar deb bugungi kunda Isroil va AQSHda yashovchi buxorolik yahudiylarga ham aytiladi. Ushbu atama ularni yahudiylarning etnolingvistik jamoasi sifatida belgilaydi va XIX asrdan beri qoʻllaniladi (Quddusdagi Buxoro kvartaliga qarang).

Tarix

Rivoyatlarga koʻra, ularning ajdodlari Buxoro xonligidan kelgan, biroq genetik tadqiqotlar ularning Gʻarbiy Kavkazdan ekanligini koʻrsatadi[3]. Ular savdogar boʻlib, 1580-yillarda Rossiya Sibirni istilo qila boshlaganidan soʻng, XVII asrda[4] bu hududga oʻrnasha boshlaganlar. Shunga qaramay, ayrimlari bu yerlarga XV–XVI asrlardayoq kelib joylashgan edi[5].

Ularning etnik guruh sifatidagi „buxoroliklar“ nomi hujjatlarda 1930-yillarning boshlarigacha qayd etilgan. Hozirda bu nom Buxoro shahri aholisiga nisbatan qoʻllanadi.

Ruslar ilgari „buxorolik“ atamasini Markaziy Osiyodan kelgan har qanday karvon savdogariga nisbatan ishlatgan, chunki ular janubroqdagi jugʻrofiya va xalqlar haqida doim ham aniq tasavvurga ega boʻlmagan.

Sibirda yashovchi musulmon buxoroliklar Rossiya imperiyasi tarkibida huquqiy afzalliklar va imtiyozlarga ega boʻlgani uchun Baraba tatarlari oʻzlarini ularga oʻxshatib koʻrsatgan[6].

Madaniyat

Buxoroliklar Sibir tatarlari bilan tez-tez quda-andachilik qilgani sababli, ularning koʻpchiligi oxir-oqibat tatarlarga singib ketgan va tatar tilini qabul qilgan. Soʻnggi aholi roʻyxatga olishlarida ularning aksariyati tatarlar qatorida qayd etilgan[7]. Shunga qaramay, ayrimlari oʻzining buxorolik kelib chiqishini hamon yodda saqlaydi. Sibir buxoroliklari sunniy musulmonlardir[8].

Aholi

Sibir buxoroliklari oʻzligini saqlab qolgan va ancha koʻpchilikni tashkil etgan. 1926-yilda ularning soni 23 700 kishiga yetgan. Ularning asosiy manzilgohlari Tobolsk, Tara va Tyumen shaharlari boʻlgan.

Tobolsk guberniyasining turli uyezdlarida bir nechta Buxoro volosti mavjud edi. Tobolsk guberniyasining Tara uyezdida aholisining asosiy qismi buxoroliklardan iborat boʻlgan Buxoro volosti (ruscha: Buxarskaya volost) XX asr boshlarigacha mavjud boʻlgan.

Tyumenda rasman Buxoro slobodasi (ruscha: Buxarskaya sloboda) deb nomlanuvchi tuman bor. Omsk viloyatida ham buxoroliklar tomonidan asos solingan ayrim aholi punktlari mavjud.

Yana qarang

Adabiyotlar

  • ''Клюева В. П.'' Бухарские общины в Сибири (конец XVI — начало XIX вв.) //Проблемы экономической и социально-политической истории дореволюционной России. Тюмень, 2001. С. 77-85. * ''Клюева В. П.'' Использование генеалогических данных при изучении социальной истории (на примере выявления родственных связей сибирских бухарцев кон. XVII — нач. XVIII вв.) //Вторые Тюменские родословные чтения. Материалы и тезисы докладов межрегиональной научно-практической конференции. Тюмень, 2002. С. 103—104. — ISBN 5-88131-210-4
  • ''Клюева В. П.'' Сибирские бухарцы Тобольской губернии (конец XVII—XIX вв.): демографический анализ //Словцовские чтения-2001: тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции. Тюмень, 2001. С. 95-96. — ISBN 5-88081-248-0
  • Материалы по землевладению и экономическому быту оседлых инородцев Тобольской губернии: ''исследование И. А. Андроникова/ при участии чинов Тобольской переселенческой организации В. М. Егорова, К. К. Иванова, М. К. Колпакова, Ф. К. Лискина и А. Р. Шнейдера. Главное управление землеустройства и земледелия. Переселенческое управление Тобольского района. — Тобольск: Губ. тип. , 1911.- X, 395''. * <nowiki>''Осколков М.'' Бухарцы в Тюмени //Лукич. 2001. Ч. 4. С. 184—196.
  • ''А.Т.Агджоян, Е.В.Балановская, А.Д.Падюкова и др.'' А.Т.Агджоян, Е.В.Балановская, А.Д.Падюкова и др.  Генофонд сибирских татар: пять субэтносов – пять путей этногенеза // Молекулярная биология, 2016, т.50, № 6, с. 978-991.// Молекулярная биология, 2016, т.50, № 6, с. 978-991.
  • Wixman, Ronald. The Peoples of the USSR: An Ethnographic Handbook. Armonk: M. E. Shapre, 1984 — 32-bet. ISBN 0-87332-506-0. 

Havolalar

  1. ↑ https://journals.openedition.org/monderusse/pdf/44 Ethnic processes within the Turkic population of the West Siberian plain (sixteenth-twentieth centuries)
  2. ↑ А. Т. Агджоян, Е. В. Балановская, А. Д. Падюкова, Д. О. Долинина, М. А. Кузнецова, В. В. Запорожченкоa, Р. А. Схаляхо, С. М. Кошель, М. К. Жабагин, Ю. М. Юсупов, Х. Х. Мустафин, М. В. Ульянова, З. А. Тычинских, М. Б. Лавряшина, О. П. Балановский. Генофонд сибирских татар: пять субэтносов — пять путей этногенеза // Молекулярная биология. — 2016. — Т. 50, № 6. — С. 978—991. Архивировано 8 noyabr 2019 года.
  3. ↑ Five genofonds of five subethnoses of Siberian Tatars
  4. ↑ Compare: „Bukharan“, An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 1994 — 113-bet. ISBN 9780313274978. Qaraldi: 2015-yil 12-oktyabr. „The Bukharans, who call themselves the Bukharlyks (Pukharlyks) and have also been known as Sarts, are a small group of several thousand people in the former Soviet Union. Russians refer to them as the Bukhartsy. They are primarily located in Tobol'sk, Tara, Tyumen, and Astrakhan today. Their ancestors were Uzbek merchants from Bukhara who established trading colonies in south central Russia and Siberia in the seventeenth century. They are Sunni Muslims in religion.“ 
  5. ↑ Akiner, Shirin. Islamic Peoples Of The Soviet Union (en). Routledge, 1986 — 98–99-bet. ISBN 978-1-136-14274-1. 
  6. ↑ Frank, Allen J. (1 April 2000). "Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740-1917". Cahiers du monde russe (Éditions de l’EHESS): 255, 261. doi:10.4000/monderusse.46. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. https://monderusse.revues.org/pdf/46. 
  7. ↑ Akiner, Shirin. Islamic Peoples Of The Soviet Union (en). Routledge, 1986 — 98–99-bet. ISBN 978-1-136-14274-1. 
  8. ↑ Compare: „Bukharan“, An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Westport, CT: Greenwood Publishing Group, 1994 — 113-bet. ISBN 9780313274978. Qaraldi: 2015-yil 12-oktyabr. „The Bukharans, who call themselves the Bukharlyks (Pukharlyks) and have also been known as Sarts, are a small group of several thousand people in the former Soviet Union. Russians refer to them as the Bukhartsy. They are primarily located in Tobol'sk, Tara, Tyumen, and Astrakhan today. Their ancestors were Uzbek merchants from Bukhara who established trading colonies in south central Russia and Siberia in the seventeenth century. They are Sunni Muslims in religion.“  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Buxoroliklar&oldid=1046565" dan olindi