Toshkentning bosib olinishi (1842)
- Ushbu maqola 1942-yildagi Toshkentning bosib olinishi haqidadir. Toshkentning bosib olinishi soʻzining boshqa maʼnolari uchun bu yerga qarang.
| Toshkentning bosib olinishi | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Buxoro–Qoʻqon urushi | |||||||||
 Toshkent shahrining rejasi | |||||||||
| |||||||||
| Raqiblar | |||||||||
Qoʻqon xonligi
|
Buxoro amirligi
| ||||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||||
| Yusuf mingboshi Malla-bek Qoʻroʻgʻli |
Muhammad Sharif † Gadoyboy Abdurahmon Abdul Ali † | ||||||||
| Harbiy birliklar | |||||||||
| nomaʼlum | |||||||||
| Yoʻqotishlar | |||||||||
| nomaʼlum | |||||||||
Toshkentning ishgʻol qilinishi (1842-yil kuzi — 1843-yil qishi) Buxoro–Qoʻqon urushlarining markaziy voqealaridan biri hisoblanadi.
Avvalgi tarix
1842-yilda Sheralixon davlatning avvalgi chegaralarini tiklash haqida qaygʻurib, Yusuf mingboshi va ikkinchi oʻgʻli Mallabek boshchiligidagi qoʻshinlarni oʻsha paytda Buxoro amiri nomidan Muhammad Sharif otaliq boshqargan Toshkentga qarshi yubordi.
Toshkent va Janubiy Qozogʻistonning boʻysundirilishi
Boʻk qal’asini zabt etish
Qoʻshin Uyshun va Kereuchi mavzesidagi Kendir-davon orqali oʻtib, Gadoyboy va Abdurahmon boshchiligidagi 1000 nafar amir tarafdorlari hamda tam urugʻi yashiringan Qurama Boʻkasi qal’asini shturm bilan egallab, vayron qiladi. Gadoyboy va Abdurahmon Toshkentga qochib ketishgan[1].
Chirchiq daryosi boʻyidagi jang
Qoʻqonliklar Toʻytepdan chiqib, Kavardonda toʻxtadilar. Muhammad Sharif otaliq qozoqlarning sanchqli qabilasiga tayanib, Toshkent va qozoqlar qoʻshini bilan Salar daryosini kechib oʻtib, Tillaguchtepada toʻxtagan, natijada ikki tomonni Chirchiq daryosi ajratib qoʻygan[2].
Ertalab qoʻqonliklar daryoni kechib oʻtib, oʻqchilarni oldinga surib, otliqlardan iborat asosiy kuchlarni ortda qoldirib, jangga kirishgan. Qozoq qoʻshini oʻqchilarga dosh berolmay qochgan. Qoʻqon otliqlarining hujumi Toshkent qoʻshini tomonidan orqaga qaytarilgan. Toshkent egallangan, bir necha soatdan soʻng qoʻqonliklar shahar arkida yashiringan otaliqni topishgan[1].
Hoy Gadoyboy, erkak bo‘lsang shuni ko‘rsatib, ochiq jangga chiq, ayol bo‘lsang shuni ko‘rsat. Qo‘rog‘li bahodir dedi: "Agar qora soqolim yov qoniga bo‘yalsa, men bu dunyodan armon bilan ketaman. Ko‘rog‘lini shunday g‘ayrat chulg‘ab oldiki, uning yurak urishini ikki qo‘shin ham eshitdi. Yusuf mingboshi xuddi mushuk bilan sichqonni sudragandek, dushmanning adabini berib, o‘z raqibini sudrab borardi. Boshlar xuddi olma daraxtini silkitgandagi olmalardek tushib ketardi.
Ahamiyat
Qozogʻistonning janubiy hududini ham oʻz ichiga olgan avvalgi Qoʻqon mulklari Qoʻqon xonligiga boʻysundirilgan. Qozoq-Qoʻqon munosabatlari, umuman olganda, 1840—1843-yillardagi Buxoro–Qoʻqon urushi tufayli yomonlashgan. Bu urushda qozoqlar Qoʻqon hokimiyatidan qutulishga umid qilib, Buxoro qoʻshinlarini faol qoʻllab-quvvatladilar va amirning Fargʻonaga yurishlarida ishtirok etdilar. Biroq, 1842—1843-yillarning kuz-qishida Qoʻqon xonligi qayta tiklangan, Toshkent va Qozogʻiston janubi yana Qoʻqon hukmronligi ostiga oʻtgan va Buxoro–Qoʻqon urushigacha har ikki tomon tasavvurida ham mavjud boʻlgan Qoʻqon-Qozogʻiston munosabatlaridagi „uygʻunlik“ buzilgan[3].
Katta juz qozoqlari va Sirdaryo boʻyi qozoqlarining Toshkent qushbegisi qoʻl ostiga oʻtishi bilan soliq zulmi yanada kuchaygan[4].
Yana qarang
- Qoʻqon xonligidagi ichki kurashlar
- Qoʻqonning birinchi qamali (1842)
- Qoʻqonning ikkinchi qamali (1842)
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Бейсембиев 1987.
- ↑ Наливкин В. П.. Краткая история Кокандского ханства, Кзн., 1886.
- ↑ Бейсембиев 2009.
- ↑ Бекмаханов Е. Б.. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында, Алм., 1994. ISBN 978-5-70900-147-3.