Qatron Tabriziy
| Qatron Tabriziy | |
|---|---|
 Qatron ham dafn etilgan Tabrizdagi Maqbaratshuaro | |
| Tavalludi |
قطران تبریزی 1009–1014 |
| Vafoti |
1088-yildan keyin Ganja, Arron, Shaddodiylar sulolasi |
| Kasbi | shoir |
| Ijod qilgan tillari | forscha |
Qatron Tabriziy (forscha: قطران تبریزی) – XI asr Eronning yetakchi fors[1] shoirlaridan biri (1009—1014 – 1088-yildan keyin vafot etgan). Ozarbayjonning shimoli-gʻarbiy mintaqasida tugʻilgan u butun umrini u yerda, shuningdek, qoʻshni Kavkazorti mintaqasida oʻtkazgan, asosan mahalliy ravvodiylar va shaddodiylar sulolalari davrida saroy shoiri boʻlib xizmat qilgan.
Qatran 1009—1014-yillar oraligʻida Ozarbayjonning shimoli-gʻarbiy mintaqasidagi Tabriz shahri yaqinidagi Shodiobodda tugʻilgan[2]. Uning sheʼrlaridan birida Shodiobod uning ona shahri sifatida tilga olinadi, bu sheʼrda uni Termiziy, Jabaliy, Jiliy, Urmaviy, Ajali nisbalari bilan ataydigan boshqa rivoyatlar rad etiladi. XV asr Temuriylar davri tarixchisi Davlatshoh Samarqandiyning soʻzlariga koʻra, Qatronning otasining ismi Mansur boʻlgan, ammo bu avvalgi manbalarda tasdiqlanmaydi. Qatron bir nechta manbalarda „Adudiy“ laqabi bilan ataladi, bu hukmron ravvodiylar sulolasining avlodlari boʻlgan arab qabilasining nomi boʻlgan Azdi ismining buzib koʻchirilgan shakli deb taxmin qilinadi[1].
Tarjimai holi
Qatronning hayoti haqida koʻp narsa maʼlum emas[1]. Eronning ozariy lahjasida soʻzlashuvchi gʻarbiy fors sifatida[2][a], Qatron Xurosonning sharqiy fors lahjasi boʻlgan „forsiy“ (yaʼni dariy) tilini tushunishda baʼzi qiyinchiliklarga duch kelgan. Bu haqda xurosonlik shoir Nosir Xisrav 1046-yilda Tabrizda u bilan uchrashganida Safarnoma asarida tilga olingan; „U yaxshi sheʼrlar yozgan, lekin fors tilini yaxshi bilmas edi. U menga Munjik va Daqiqiy devonini olib keldi, uni men bilan birga oʻqib, qiyinchilik tugʻdirgan har bir parcha haqida soʻradi. Men unga maʼnosini aytdim va u yozib oldi“. Dariyda Sharqiy Eron soʻzlari (masalan, Sugʻdcha) bor edi, ular Qatron kabi Gʻarbiy fors uchun tushunarsiz edi[1][4]. Aftidan, Qatron fors tilida yozilgan Tafasir fi lugʻat al-Furs nomli lugʻat tuzgan, ammo u bizgacha yetib kelmagan[1]. Uning asari zamondoshi Asadiy Tusiyning Ozarbayjonning ziyoli aholisi uchun yozilgan forscha lugʻatining soʻzboshisida tilga olingan. Asadiy oʻz lugʻatida Qatronning biron bir sheʼrini keltirmaydi, bu esa asarning maqsadi sharqiy fors tilida ishlatiladigan noyob soʻzlarni aniqlashtirish ekanligini yana bir bor taʼkidlaydi[1][5][6]. XI asr oʻrtalarida Saljuqiylar imperiyasi tomonidan Eronning qayta birlashishi bilan sharqiy Fors adabiyoti gʻarbiy viloyatlarga taʼsir oʻtkazish uchun koʻproq imkoniyatga ega boʻldi[7][b].
Qatran butun umrini Ozarbayjon va Kavkazortida oʻtkazgan koʻrinadi, u yerda mahalliy hukmdorlar qoʻl ostida xizmat qilgan[2]. Uning devoni 20-asrda yashagan eronlik biznesmen va kollektor Hajj Muhammad Naxichevoniy (1962-yilda vafot etgan) tomonidan tuzilgan va nashr etilgan[9]. Asar 3000 – 10 000 baytdan iborat boʻlib, unda oʻttizga yaqin homiy tilga olingan. Uning devonidagi odalarning aksariyati Tabrizning ravvodiy hukmdorlari Abu Mansur Vahsudon (1019—1059-yillarda hukmronlik qilgan) va uning vorisi Abu Nasr Mamlon II (1058/9—1070-yillarda hukmronlik qilgan), shuningdek, Ganjaning shaddodiy hukmdorlari Abu’l-Asvar Shavur ibn Fazl (1022—1067-yillarda hukmronlik qilgan) va Fazl ibn Shavurga (1067—1073-yillarda hukmronlik qilgan) bagʻishlangan. Boshqa taniqli homiylar qatoriga Naxichevan hukmdori Abu Dulafiy Dayroniy ham kiradi[2][10]. Baʼzi asarlar, masalan, Qavsnoma xato ravishda Qatronga tegishli deb hisoblangan, bu aslida undan 100 yil keyin yashagan Qatron Termiziyning asari boʻlgan. Mashhur fors shoiri Rudakiyning (941-yilda vafot etgan) baʼzi asarlari ham uslublarining oʻxshashligi va homiylari – somoniy hukmdor Nasr ibn Ahmad (914—943-yillarda hukmronlik qilgan) va Abu Nasr Mamlanning ismlari tufayli xato ravishda Qatronga tegishli deb hisoblangan[1][2]. Qatron dariy tilida sheʼr yozgan ozarbayjonlik birinchi shoir hisoblanadi[1]. Shuningdek, u Tafāsīr fī lugʻat al-furs nomli forscha lugʻatni tuzgan, uning maʼlum nusxalari saqlanib qolmagan[11].
Qatronning asari tarixshunoslikda ham muhim manba hisoblanadi, chunki uning sheʼrlarida tilga olingan Ozarbayjon va Kavkazdagi koʻplab ismlar va voqealar aks holda nomaʼlum boʻlar edi[2]. Bunga boshqa narsalar qatori Arron va Ozarbayjonga gʻuzlarning bosqinlari va 1040-yilda ravvodiylar va shaddodiylar oʻrtasidagi tinchlik shartnomasi kiradi[8][12]. Keyingi faoliyati davomida Qatron podagra kasalligiga chalingan, ehtimol bu uning yaxshi yashaganidan dalolat beradi[2]. Qatron Ganjada vafot etdi[2]; vafot etgan sanasi nomaʼlum. 19-asr fors shoiri Rizoqulixon Hidoyat kabi baʼzi yozuvchilarning maʼlumotlariga koʻra, Qatron 1072-yilda vafot etgan. Biroq, Qatronning Abu Nasr Mamlanga bagʻishlangan qasidalaridan birida u hech boʻlmaganda 1088-yilgacha yashaganligi koʻrsatilgan[1]. Taqiyning soʻzlariga koʻra, Qatron 1092-yilda vafot etgan[10].
Merosi
Qatran XI asr Eronining yetakchi shoirlaridan biri hisoblanadi[1]. Zamonaviy tarixchi De Bruijn uni gʻarbiy Eron viloyatlarida tugʻilgan birinchi taniqli shoir deb ataydi[7].
Eslatmalar
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Dehghan 1978, s. 773.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Rypka 1968, s. 194.
- ↑ Frye 2004, ss. 321–326.
- ↑ de Blois 2004, s. 187.
- ↑ de Blois 2004, ss. 186–187.
- ↑ Paul 2000.
- ↑ 7,0 7,1 de Bruijn 1978, s. 61.
- ↑ 8,0 8,1 Peacock 2000.
- ↑ Ettehad 2009.
- ↑ 10,0 10,1 de Blois 2004, s. 186.
- ↑ Mackenzie 1997, s. 525.
- ↑ Peacock 2017.
Adabiyotlar
- de Blois, Francois. Persian Literature - A Bio-Bibliographical Survey: Poetry of the Pre-Mongol Period (Volume V). Routledge, 2004. ISBN 978-0947593476.
- van Donzel, E., ed (1978). "Iran, vii.—Literature". Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. 52–75 b. OCLC 758278456. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/iran-COM_0377.
- van Donzel, E., ed (1978). "Ḳaṭrān". Encyclopaedia of Islam. Volume IV: Iran–Kha (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. OCLC 758278456. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/katran-SIM_4028.
- Ettehad, Hushang (2009). "Naḵjavāni, Ḥājj Moḥammad". Encyclopædia Iranica, online edition. New York. https://iranicaonline.org/articles/nakjavani-hajj-mohammad.
- Frye, R. N. (2004). "Iran v. Peoples of Iran (1) A General Survey". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume XIII/3: Iran II. Iranian history–Iran V. Peoples of Iran. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 321–326 b. ISBN 978-0-933273-89-4. https://iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey.
- Paul, Ludwig (2000). "Persian Language i. Early New Persian". Encyclopædia Iranica, online edition. New York. https://iranicaonline.org/articles/persian-language-1-early-new-persian.
- Mackenzie, D. N. (1997). "Kāmūs 2. Persian Lexicography". Encyclopaedia of Islam. IV: Iran-Kha. E.J. Brill. 524-528 b. ISBN 90 04 05745 5.
- Peacock, Andrew (2000). "Shaddadids". Encyclopædia Iranica, online edition. New York. https://iranicaonline.org/articles/shaddadids.
- Peacock, Andrew (2017). "Rawwadids". Encyclopædia Iranica, online edition. New York. https://iranicaonline.org/articles/rawwadids.
- Rypka, Jan. History of Iranian Literature. Springer Netherlands, 1968. ISBN 978-9401034814.
- Lornejad, Siavash; Doostzadeh, Ali. On the modern politicization of the Persian poet Nezami Ganjavi. Caucasian Centre for Iranian Studies, 2012. Qaraldi: 2022-yil 4-may (2022-yil 14-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan).