Kontent qismiga oʻtish

Pulning miqdoriy nazariyasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Pul miqdori nazariyasi (ko‘pincha QTM (Quantity theory of money) deb qisqartiriladi) — bu pul-kredit iqtisodiyotidagi gipoteza bo‘lib, u tovar va xizmatlarning umumiy narx darajasi muomaladagi pul miqdoriga (ya’ni pul massasiga) bevosita proporsional ekanligini va sababiy bog‘liqlik puldan narxlarga tomon yo‘nalishini ta’kidlaydi. Bu nazariya inflyatsiyani tushuntirib berishi mumkinligini anglatadi. U XVI asrda paydo bo‘lgan va iqtisodiyotdagi eng qadimgi saqlanib qolgan nazariya sifatida e’tirof etilgan.

Ba’zi manbalarga ko‘ra, nazariya dastlab Uyg‘onish davri matematigi Nicolaus Copernicus tomonidan 1517-yilda shakllantirilgan, boshqalar esa Martín de Azpilcueta va Jean Bodinni nazariyaning mustaqil asoschilari sifatida tilga olishadi. Keyinchalik bu g‘oya John Locke, David Hume, Irving Fisher va Marshall Alfred kabi taniqli mutafakkir va iqtisodchilar tomonidan muhokama qilingan va rivojlantirilgan. Milton Friedman 1956 yilda nazariyani qayta bayon qilib, uni monetaristik fikrlashning asosiy tayanchlaridan biriga aylantirgan.

Nazariya ko‘pincha MV = PY tenglamasi orqali ifodalanadi, bu yerda M — pul massasi, V — pul aylanish tezligi, PY esa ishlab chiqarishning nominal qiymati yoki Yalpi ichki mahsulot (bu yerda P — narx indeksi, Y esa real ishlab chiqarish hajmi). Ushbu tenglama almashinuv tenglamasi deb ataladi va u o‘z-o‘zidan bahsli emas, chunki u buxgalteriya identifikatsiyasi sifatida qaraladi va pul aylanish tezligini nominal ishlab chiqarishning pul massasiga nisbatidan kelib chiqib aniqlaydi. Qo‘shimcha ravishda Y ekzogen deb olinib, boshqa omillar tomonidan mustaqil aniqlanadi, V doimiy deb qabul qilinadi va M markaziy bank nazoratida ekzogen deb qaralsa, bu tenglama inflyatsiyani (vaqt davomida P o‘zgarishini) pul massasi o‘sish sur’ati orqali boshqarish mumkinligini aytuvchi nazariyaga aylanadi. Biroq bu uchala faraz ham bahsli bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan tanqid qilingan. Ishlab chiqarish odatda pul-kredit siyosati tomonidan hech bo‘lmaganda vaqtinchalik ta’sirlanadi, pul aylanish tezligi esa pulga bo‘lgan talab funksiyasidagi o‘zgarishlar tufayli kutilmagan tarzda o‘zgarib kelgan, ba’zi iqtisodchilar esa pul massasi tarzda belgilanadi va shu sababli monetar organlar tomonidan to‘liq nazorat qilinmaydi deb hisoblashadi.

Garchi u Pul miqdori nazariyasi deb atalgan bo‘lsa-da, James Tobin Milton Friedman bilan bahsida ta’kidlaganidek, uni Narxlar yoki Inflyatsiya miqdori nazariyasi deb atash to‘g‘riroq bo‘ladi, chunki u pul o‘sish sur’ati emas, balki inflyatsiya darajasi nazariyasidir[1].

QTM 1970–1980-yillarda pul-kredit siyosatida muhim rol o‘ynadi, chunki bir nechta markaziy banklar (jumladan Federal Reserve banki, Angliya banki va Bundesbanki) o‘z siyosatlarini pul massasi maqsadlariga asoslagan edi. Biroq natijalar qoniqarli bo‘lmadi va 1980–1990-yillarda pul agregatlariga asoslangan strategiyalar odatda tark etildi. Hozirda aksariyat markaziy banklar amalda inflyatsiya maqsadlash siyosatini foiz stavkalarini mos ravishda o‘zgartirish orqali olib boradi, pul agregatlari esa ko‘plab mamlakatlarda siyosat qarorlarida kam rol o‘ynaydi.

Kelib chiqishi va rivojlanishi

1900 yilgacha: Ilk hissalar

Guanzi (dastlabki Han sulolasi davrida tuzilgan xitoy falsafiy va siyosiy matni)ning “davlat jamg‘armalari” (國蓄) bobida pul miqdori nazariyasining eng ilk ifodalaridan biri tasvirlangan deb hisoblanadi[2].

Iqtisodiy tarixchi Mark Blaug pul miqdori nazariyasini “iqtisodiyotdagi eng qadimgi saqlanib qolgan nazariya” deb atagan va uning kelib chiqishini XVI asrga bog‘lagan[3]. Nicolaus Copernicus 1517-yilda pul haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, uning qiymati odatda pasayishini qayd etgan[4], bu ba’zi tarixchilar tomonidan nazariyaning ilk eslatilishi deb qaraladi[5][6]. Robert Dimand The New Palgrave Dictionary of Economicsdagi pul-kredit iqtisodiyoti tarixi bobida Martín de Azpilcueta (1536)[7][8] va Jean Bodin (1568)[9] ni Yevropaga Amerika qit’asidan kumush oqimi natijasida yuzaga kelgan va “Price Revolution” deb atalgan narxlarning to‘rt baravar oshishini tushuntirish uchun ishlatiladigan haqiqiy nazariyaning asoschilari sifatida ko‘rsatgan[3].

John Locke pul aylanish tezligini o‘rgangan[3], va David Hume 1752 yilda to‘lov balansi moslashuvlarini tushuntiruvchi narx-navo oqimi mexanizmi (price–specie flow mechanism)ni ishlab chiqishda pul miqdori nazariyasidan foydalangan[10][3]. Shuningdek Henry Thornton, John Stuart Mill[11][5] va Simon Newcomb[12][3] kabi olimlar ham nazariyani rivojlantirishga hissa qo‘shgan.

XIX asr davomida pul miqdori nazariyasining asosiy raqibi Haqiqiy veksellar ta’limoti bo‘lib, unga ko‘ra yangi pul aktivlar evaziga chiqarilsa, narxlar oshmaydi[13]. Bu yondashuvga ko‘ra pul taklifi pul talabiga mos ravishda passiv o‘zgaradi va puldan narxlarga sababiy ta’sir mavjud bo‘lmaydi[14].

1900–1950: Fisher, Wicksell, Marshall va Keynes

Mashhur iqtisodchi Irving Fisher Newcomb ishlariga tayangan holda nazariyani yanada rivojlantirib, “pul miqdori nazariyasining oltin davri” deb atalgan bosqichni boshlab berdi[3], almashinuv tenglamasi (equation of exchange)ni rasmiylashtirdi va pul aylanish tezligini empirik o‘lchashga urindi[15][3]. Fisher uzoq muddatda pulning neytralligini ta’kidlagan, biroq o‘tish davrlarida (10 yilgacha) pul neytral bo‘lmasligini ham tan olgan[3].

Boshqa mashhur monetar iqtisodchi Knut Wicksell esa “sof kredit iqtisodiyoti” g‘oyasiga tayangan holda pul miqdori nazariyasini tanqid qilgan[16]. U narx o‘zgarishlarining asosiy sababi sifatida real shoklarni ko‘rsatgan va markaziy banklar pul miqdorini emas, balki foiz stavkasini boshqarishi kerak degan fikrni ilgari surgan — bu yondashuv 21-asrda qayta dolzarb bo‘lib, Taylor rule da o‘z aksini topgan[3].

Neoklassik iqtisodchi Marshall Alfred pul miqdori nazariyasini “naqd pul qoldiqlari (pul talabi) nominal daromadga proporsional” degan shaklda ifodalagan. Bu odatda M = kPY ko‘rinishida yoziladi, bu yerda k proporsionallik koeffitsienti. Bu (Cambridge equation) deb ataladi va pul miqdori nazariyasining varianti hisoblanadi[3].

Marshallning shogirdi John Maynard Keynes esa bu tahlilni kengaytirib, uni 1936 yilda chop etilgan Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi asariga kiritdi va Keyns inqilobining asosiga aylantirdi. Keyns nazariyani uzoq muddatda to‘g‘ri deb qabul qilgan, lekin qisqa muddatda emas, 1923 yildagi Pul islohoti haqida risola asarida mashhur “uzoq muddatda biz hammamiz o‘lgan bo‘lamiz” degan iborani kiritgan.U pul talabini (likvidlik afzalligi) foiz stavkasi va nominal daromadga bog‘liq deb hisoblagan va pul massasi iqtisodiyotga kuchli ta’sir qilmaydi deb ta’kidlagan. Aksincha, pul o‘zgarishi real o‘zgaruvchilarga ham ta’sir qilishi mumkin deb qaragan. Shu bilan birga, Keynes va uning izdoshlari pul-kredit siyosatini tan olgan bo‘lsa-da, amalda fiskal siyosatni muhimroq deb hisoblashgan va foiz stavkalarining talabga ta’siri zaif deb bilishgan. Keynesian paradigma 1970-yillargacha makroiqtisodiyotda ustun bo‘lib, pul siyosatiga kam e’tibor bergan.

Manbalar

  1. ↑ „Milton Friedman's monetary framework : a debate with his critics / edited by Robert J. Gordon; Milton... | Catalogue | National Library of Australia“ (en). catalogue.nla.gov.au. Qaraldi: 2025-yil 8-avgust.
  2. ↑ William N. Goetzmann. Money Changes Everything: How Finance Made Civilization Possible. Princeton University Press, 2016 — 160–161-bet. 
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 Dimand, Robert W. „Monetary Economics, History of“, . The New Palgrave Dictionary of Economics (en). Palgrave Macmillan UK, 2016 — 1–13-bet. DOI:10.1057/978-1-349-95121-5_2721-1. ISBN 978-1-349-95121-5. 
  4. ↑ Nicolaus Copernicus (1517), monetary policy memorandum.
  5. ↑ 5,0 5,1 Volckart, Oliver (1997). "Early beginnings of the quantity theory of money and their context in Polish and Prussian monetary policies, c. 1520–1550". The Economic History Review (Wiley-Blackwell) 50 (3): 430–49. doi:10.1111/1468-0289.00063. ISSN 0013-0117. https://archive.org/details/sim_economic-history-review_1997-08_50_3/page/430. 
  6. ↑ Bieda, K. (1973), „Copernicus as an economist“, Economic Record, 49: 89–103, doi:10.1111/j.1475-4932.1973.tb02270.x
  7. ↑ Decock, Wim „Martin de Azpilcueta“, . Great Christian Jurists in Spanish History, Law and Christianity (en). Cambridge: Cambridge University Press, 2018 — 126–127-bet. ISBN 978-1-108-44873-4. 
  8. ↑ Grice-Hutchinson, Marjorie. The School of Salamanca; Readings in Spanish Monetary Theory, 1544–1605. Clarendon, 1952. 
  9. ↑ Hamilton, Earl J.. American Treasure and the Price Revolution in Spain, 1501–1650. Octagon, 1965. 
  10. ↑ Wennerlind, Carl (2005), „David Hume's monetary theory revisited“, Journal of Political Economy, 113 (1): 233–37, doi:10.1086/426037, S2CID 154458428
  11. ↑ John Stuart Mill (1848), Principles of Political Economy.
  12. ↑ Simon Newcomb (1885), Principles of Political Economy.
  13. ↑ Roy Green (1987), "real bills doctrine", in The New Palgrave: A Dictionary of Economics, v. 4, pp. 101–02.
  14. ↑ "The Quantity Theory of Money: Its Historical Evolution and Role in Policy Debates". Economic Review. May 1974. 
  15. ↑ Irving Fisher (1911), The Purchasing Power of Money
  16. ↑ Wicksell, Knut. [https://mises.org/books/interestprices.pdf Interest and Prices], 1898.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Pulning_miqdoriy_nazariyasi&oldid=714550" dan olindi