Knut Wicksell
Johan Gustaf Knut Wicksell (20-dekabr 1851 — 3-may 1926) — Shvetsiyalik iqtisodchi, Stokgolm maktabi vakili edi. U "Uppsala universiteti" va "Lund universiteti"da professor boʻlgan[1].
U aholi nazariyasi, qiymat, kapital va pul nazariyalariga hamda ekonometrika metodologiyasiga muhim hissalar qo‘shgan[1][2][3]. Uning iqtisodiy qarashlari ham keynschilik, ham avstriya maktabiga ta’sir ko‘rsatgan. U taniqli feministik faol Anna Bugge bilan turmush qurgan.
Ilk hayoti
Wicksell 1851-yil 20-dekabrda Stokgolmda tug‘ilgan[3]. Uning otasi nisbatan muvaffaqiyatli tadbirkor va ko‘chmas mulk brokeri bo‘lgan. U yoshligida ota-onasidan ayrilgan: onasi u olti yoshida, otasi esa o‘n besh yoshida vafot etgan[3]. Otasining katta merosi unga 1869-yilda Uppsala universitetiga kirib, matematika, astronomiya va fizika yo‘nalishlarida tahsil olish imkonini bergan[3].
Ta’lim
U ikki yil ichida birinchi darajasini olgan va 1885-yilgacha aspiranturada o‘qigan, shu yili matematika bo‘yicha doktorlik darajasini olgan. 1887-yilda Wicksell qit’ada o‘qish uchun stipendiya olgan va Venada iqtisodchi Menger Karl ma’ruzalarini tinglagan. Keyingi yillarda uning qiziqishi asta-sekin ijtimoiy fanlar, xususan iqtisodiyotga o‘ta boshlagan.
Ma’ruzachi
Uppsala universitetida ma’ruzachi sifatida Wicksell ishchilar masalasidagi fikrlari bilan e’tibor qozongan. U ba’zi ma’ruzalarida ichkilikbozlik va fohishalikni jamiyatni buzuvchi, qashshoqlik keltiruvchi omillar deb qoralagan. U ba’zan sotsializm bilan bog‘langan bo‘lsa-da, uning yechimi aniq Malthusian yo‘nalishda bo‘lib, u tug‘ilishni nazorat qilishni qo‘llab-quvvatlagan va umrining oxirigacha shu pozitsiyani himoya qilgan. Wicksell “qat’iy neo-maltuschi” deb ta’riflangan[4].
Uning keskin fikrlari e’tibor tortgan bo‘lsa-da, uning iqtisodiyotdagi ilk asari — Qiymat, kapital va renta(Value, Capital and Rent) (1892) deyarli e’tiborsiz qolgan. 1896-yilda u Davlat moliyasi nazariyasi bo‘yicha tadqiqotlar(Studies in the theory of Public Finance) asarini nashr etib, unda Marjinalizm g‘oyalarini progressiv soliqqa tortish, davlat tovarlari va boshqa davlat siyosati masalalariga tatbiq qilgan va ko‘proq e’tibor qozongan.
O‘sha davrda Shvetsiyada iqtisodiyot huquq fakulteti tarkibida o‘qitilganligi sababli, Wicksell professorlik lavozimini olish uchun huquq diplomi olishga majbur bo‘lgan. Shu sababli u Uppsala universitetiga qaytib, odatdagi to‘rt yillik huquq kursini ikki yilda tugatgan va 1899-yilda shu universitetda dotsent bo‘lgan. Keyingi yili u Lund universitetida to‘liq professor bo‘lgan va eng ta’sirli ishlarini aynan shu yerda amalga oshirgan.
Keyingi hayoti
1916-yilda u Lunddagi lavozimidan nafaqaga chiqqan va Stokgolmda hukumatga moliya va bank masalalari bo‘yicha maslahat beruvchi lavozimga o‘tgan. U Stokgolmda keyinchalik “Stokgolm maktabi” deb atalgan iqtisodchilar bilan, jumladan Bertil Ohlin, Gunnar Myrdal va Erik Lindahl bilan hamkorlik qilgan. Shuningdek, u kelajakda BMT Bosh kotibi bo‘ladigan yosh Dag Hammarskjöldga dars bergan.
Wicksell 1926-yilda yakuniy asarini — foiz nazariyasi bo‘yicha kitobini yozayotgan paytda vafot etgan.
Asarlar
Wicksell Leon Valras (Lausanne maktabi), Byombaverk Eygen (Avstriya maktabi) va David Ricardo g‘oyalariga qiziqqan va ularni sintez qilishga harakat qilgan. Uning ishlari uni “iqtisodchilar iqtisodchisi” degan obro‘ga ega qilgan. Masalan, u ishlab chiqarish omillariga to‘lovlar ularning chegaraviy mahsuldorligiga tenglashadi degan marjinal unumdorlik nazariyasi(marginal productivity theory)ni sodda va kuchli shaklda isbotlab bergan.
Uning 1898 va 1906-yillardagi “kumulyativ jarayon” (cumulative process) nazariyasi inflyatsiyani tushuntirishda va pulning “parda” (veil) sifatidagi qarashni tanqid qilishda muhim o‘rin tutadi.
Ricardo g‘oyalaridan kelib chiqib, Wicksell iqtisodiyot to‘liq erkin bo‘lsa ham boylik teng taqsimlanmasligini ta’kidlagan. Uning fikricha, o‘sish natijasidagi boylik avvaldan boy bo‘lganlarga ko‘proq foyda keltiradi. Shu asosda u davlat aralashuvi zarurligini himoya qilgan va konstitutsiyaviy siyosiy iqtisod rivojiga ta’sir ko‘rsatgan. Uning 1896-yildagi Moliyaviy nazariy tadqiqotlar(Finanztheoretische Untersuchungen) asari siyosiy qarorlar qabul qilish qoidalarining ahamiyatini ta’kidlab, islohotlar faqat “qoidalarni” o‘zgartirish orqali amalga oshirilishi kerakligini ilgari surgan[5].
Wicksellning eng muhim hissalaridan biri uning 1898-yilda chop etilgan Foiz va narxlar (Interest and Prices) asarida bayon qilingan foiz nazariyasidir. Unda u „tabiiy foiz stavkasi“ tushunchasini kiritib, uni narxlar barqaror boʻlib turadigan darajadagi foiz stavkasi sifatida izohlagan. Agar bozor foiz stavkasi tabiiy stavkadan past boʻlsa, inflyatsiya yuzaga keladi, aksincha yuqori boʻlsa, deflyatsiya kuzatiladi. Shu orqali Wicksell iqtisodiyotda muvozanatni taʼminlash uchun foiz stavkalari muhim rol oʻynashini koʻrsatgan.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Åkerman, Johan (1933). "Knut Wicksell, A Pioneer of Econometrics". Econometrica 1 (2): 113–118. doi:10.2307/1907086. ISSN 0012-9682. https://www.jstor.org/stable/1907086. Qaraldi: 2024-06-20.Knut Wicksell]]
- ↑ Malinvaud, Edmond (2003). "Knut Wicksellning kapital nazariyasiga merosi". The Scandinavian Journal of Economics 105 (4): 507–525. doi:10.1111/j.0347-0520.2003.00001.x. ISSN 0347-0520. https://www.jstor.org/stable/3441129.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Gårdlund, Torsten (1978). "Knut Wicksell hayoti va uning ishining ayrim xususiyatlari". The Scandinavian Journal of Economics 80 (2): 129–134. doi:10.2307/3439877. ISSN 0347-0520. https://www.jstor.org/stable/3439877. Qaraldi: 2024-06-20.Knut Wicksell]]
- ↑ Carlson, Benny; Jonung, Lars (2024), „"Too Bad to Be True": Swedish Economists on Keynes's The Economic Consequences of the Peace and German Reparations, 1919–29“, in Tooze, Adam; Corsetti, Giancarlo; Obstfeld, Maurice; Clavin, Patricia (muh.), Keynes's Economic Consequences of the Peace after 100 Years: Polemics and Policy, Cambridge University Press, 99–129-bet, doi:10.1017/9781009407540.006, ISBN 978-1009407557
- ↑ Ludwig, Van den Hauwe (1999). "Public Choice, Constitutional Political Economy and Law and Economics". Encyclopedia of Law and Economics.