Keyns inqilobi
 |
Vikiiqtibosda Keyns inqilobiga tegishli iqtiboslar mavjud. |
Keynesiy inqilob umumiy iqtisodiyotda bandlik darajalarini belgilovchi omillar haqidagi iqtisodiy nazariyaning tubdan qayta ko‘rib chiqilishi kerak edi. Bu inqilob o‘sha davrdagi hukmron iqtisodiy tizim — ya’ni Neoklassik iqtisodiy nazariyaga qarshi yo‘naltirilgan edi.
Keynsning inqilobning dastlabki bosqichi 1936-yilda John Maynard Keynesning Umumiy nazariya(General Theory) asari nashr etilganidan keyingi yillarda yuz berdi. Unda Bandlik haqidagi neoklassik tushuncha o‘rniga Keynsning qarashi — ya’ni bandlik darajasini belgilovchi asosiy omil taklif emas, balki talab ekanligi ilgari surildi. Bu Keyns va uning tarafdorlariga hukumatlar jiddiy ishsizlikni kamaytirish uchun aralashishi kerakligini asoslash imkonini berdi. 1937-yildan keyin Keyns nazariy bahslarda kam qatnashgani sababli, uning g‘oyalarini eski tizim bilan uyg‘unlashtirish jarayoni tez boshlandi va natijada Neoklassik iqtisodiy nazariya — ya’ni neoklassik iqtisodiyot va Keyns iqtisodiyot aralashmasi vujudga keldi. Bu maktablarning qo‘shilishi Neoklassik iqtisodiy nazariya deb ataladi va Neo-Keynsiy iqtisodiyot “makroiqtisodda Keynsiy, mikroiqtisodda neoklassik” deb tavsiflanadi.
Tarixiy konteksti
Inqilob asosan iqtisodiy qarashlarning o‘zgarishi va yagona nazariy asos yaratish bilan bog‘liq edi — Keyns ilgari surgan ko‘plab g‘oyalar va siyosiy tavsiyalar XIX asr iqtisodiyotidagi maktabida ham mavjud edi, shuningdek 1930-yillardagi AQShda Keynsiy nazariy asos bo‘lmasdan ham ayrim davlat rag‘batlantirish choralaridan foydalanilgan.
Asosiy siyosiy o‘zgarish shundan iborat ediki, hukumat harakati Ishsizlik darajasini o‘zgartirishi mumkinligi ilgari surildi. Bu defitsit xarajatlar — ya’ni davlat xarajatlarini oshirish (masalan, jamoat ishlari yoki soliqlarni kamaytirish) hamda foiz stavkalari va pul massasini o‘zgartirish (Pul-kredit siyosati) orqali amalga oshirilishi mumkin edi. Bungacha hukmron bo‘lgan qarash — hukumat ishsizlik darajasiga ta’sir qila olmaydi deb hisoblagan.
Inqilobning asosiy sababi Buyuk depressiya iqtisodiy inqirozi va 1936-yilda John Maynard Keynes tomonidan yozilgan Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi asari bo‘ldi. Keyinchalik bu nazariya John Hicks tomonidan neoklassik shaklga keltirildi, ayniqsa IS/LM model orqali. Bu sintez AQSh universitetlarida Paul Samuelsonning Iqtisodiyot (fan) darsligi orqali keng tarqaldi va Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda iqtisodiy tafakkurda ustunlik qildi. “Keynesiy inqilob” atamasi 1947-yilda amerikalik iqtisodchi Lawrence Klein tomonidan ishlatilgan[1].
Keynesiy inqilob turli yo‘nalishlarda tanqid qilingan: ba’zi maktablar, ayniqsa yangisuv iqtisodiyoti va Avstriya iqtisodiyot maktabi uni noto‘g‘ri deb hisoblaydi, boshqalar esa, xususan Post-Keynesian iqtisodiyoti, bu inqilob Keyns g‘oyalarini to‘liq aks ettirmagan deb hisoblaydi[2].
Bandlik nazariyasi
Keynesiy inqilobning markaziy jihati — iqtisodiyotda bandlik darajasini belgilovchi omillar haqidagi nazariyaning o‘zgarishidir. Bu inqilob Klassik siyosiy iqtisod maktablari va uning davomchisi Neoklassik iqtisodiy nazariyaga qarshi chiqdi. Ushbu nazariyalarga ko‘ra, Sey qonuni asosida erkin bozor o‘z-o‘zidan To'liq bandlik holatiga keladi va davlat aralashuvi kerak emas.
Bu qarashga ko‘ra, ish beruvchilar barcha ishchilarni ishga olishi mumkin, agar ishchilar ish haqi talabini kamaytirsalar. Klassik iqtisodiyotda esa ishchilar mantiqan kamroq ish haqiga ham rozi bo‘lishadi, chunki ular ishsiz qolishni xohlamaydi.
Keynes esa Sey qonuni va insonlar doimo ratsional qaror qiladi degan fikrni soddalashtirilgan va noto‘g‘ri deb hisoblagan. Uning fikricha, klassik iqtisodiyot faqat maxsus holatlarni tushuntira oladi. Keynesiy inqilob natijasida bandlik taklifga emas, balki talabga bog‘liq degan qarash shaklland
Manbalar
- ↑ Klein, Lawrence (1947), The Keynesian Revolution, ISBN 0-333-08131-5
- ↑ Fletcher, Gordon „Introduction“, . The Keynesian Revolution and Its Critics: Issues of Theory and Policy for the Monetary Production Economy. Palgrave MacMillan, 1989 — passim, esp. xix, xx-bet.