Polinevrit: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Kasallik2|image=Vasculitic_neuropathy_-_plastics_-_intermed_mag.jpg|DiseasesDB=9850|MedlinePlus=000593|MeSH=D010523|tagyozuv=Vaskulyitdagi polinevritning mikrofotografisi. [[ https://en.wikipedia.org/wiki/Toluidine_blue_stain |Toluidin | {{Kasallik2|image=Vasculitic_neuropathy_-_plastics_-_intermed_mag.jpg|DiseasesDB=9850|MedlinePlus=000593|MeSH=D010523|tagyozuv=Vaskulyitdagi polinevritning mikrofotografisi. [[ https://en.wikipedia.org/wiki/Toluidine_blue_stain |Toluidin koʻki ]] bilan toʻldirilgan.}} | ||
'''Polinevrit''' ( {{Lang-grc|πολύ-}} - koʻp, lot {{Lang-la|nervus}} - nerv) | '''Polinevrit''' ( {{Lang-grc|πολύ-}} - koʻp, lot {{Lang-la|nervus}} - nerv) — [[Nevrit|neyropatiyaning]] bir turi, [[Infeksiya|infektsiya]] fonida rivojlanadigan [[nerv]] magistrallarining koʻp yalligʻlanishi (zararlanishi). Qoʻl va oyoqlardagi koʻp nerv tolalarining simmetrik holda zararlanishi. [[periferik asab tizimi|Periferik asab tizimining]] kasalliklariga ishora qiladi. Yuqumli kasalliklar ( [[moxov]], [[brutsellyoz]], [[Zaxm|sifiliz]] va boshqalar), [[Autoimmun kasalliklar|Auotoimmun]] yoki allergik jarayonlar, tanadagi umumiy infektsiya ( [[skarlatina]], [[suvchechak]], [[Surunkali tonzillit|tonzillit]] va boshqalar), yuqumli-toksik taʼsirlar ( [[botulizm]], [[difteriya]] ) tufayli yuzaga keladi<ref>{{Veb manbasi|url=https://studfile.net/preview/6802347/page:13/|sarlavha=Заболевания периферической нервной системы (полиневриты, полинейропатии)|sana=2020|nashriyot=Файловый архив студента|kirish sanasi=2021-07-01|arxivsana=2021-07-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210709183403/https://studfile.net/preview/6802347/page:13/}}</ref>{{Sfn|БМЭ|1988}}. | ||
Kasallik bemorning qoʻl va oyoq panjalarida chumoli yurgan kabi jimirlash sezishidan boshlanadi, keyinchalik issiqda qoʻl-oyoq muzlab ogʻriydi, uvushadi. Kasallik zoʻraya borgani sari bemorning oyogʻi darmonsizlanib, yurishi qiyinlashadi va qoʻlida hech narsa tuta olmay qoladi. Oyoq, qoʻl muskullari nimjonlanib, oza boshlaydi, sezishi buziladi. | Kasallik bemorning qoʻl va oyoq panjalarida chumoli yurgan kabi jimirlash sezishidan boshlanadi, keyinchalik issiqda qoʻl-oyoq muzlab ogʻriydi, uvushadi. Kasallik zoʻraya borgani sari bemorning oyogʻi darmonsizlanib, yurishi qiyinlashadi va qoʻlida hech narsa tuta olmay qoladi. Oyoq, qoʻl muskullari nimjonlanib, oza boshlaydi, sezishi buziladi. | ||
=== Sabablari === | === Sabablari === | ||
Polinevritlar, asosan, [[Alkogolizm|alkogol]], [[simob]], [[Qoʻrgʻoshin| | Polinevritlar, asosan, [[Alkogolizm|alkogol]], [[simob]], [[Qoʻrgʻoshin|qoʻrgʻoshin]], [[Margimush|mishyak]], baʼzi [[antibiotiklar]], [[sulfanilamidlar]], [[meprobamat]], izoniazid bilan uzoq vaqt davolanishdan keyin ham kelib chiqadi. Turli virusli va bakteriyali kasalliklar, ichki kasalliklar (jigar, buyrak, oshqozon osti bezi), ichki sekretsiya bezlari kasalliklari (diabet, gipotireoz)dan hamda baʼzi zardob va [[vaksinalar]] yuborilgandan keyin ham paydo boʻladi. | ||
== Difteriya polinevriti == | == Difteriya polinevriti == | ||
[[Difteriya|Difteriyaning]] | [[Difteriya|Difteriyaning]] oʻtkir belgilaridan 2—3 haftadan keyin asab tizimida zararlanish belgilari namoyon boʻladi. Difteriyadagi polinevritda periferik asab tolalarining zararlanishi chegaralangan mononevrit yoki tarqalgan polinevritlar kabi kechadi. Polinevritning rivojlanishida difteriya kasalligidan yaxshi davolanmagan yoki juda ogʻir turi sabab boʻladi. Difteriyadagi polinevritda periferik asab tolalarining zararlanishi bilan birga kalla bosh miya nervlari (III—IV—VII—X juftlar) ham zararlanadi. Bemor dimogʻi bilan manqalanib gapiradi, yutinishi buziladi, suyuq ovqat burundan qaytib tushadi. Bemor yaqindan yomon koʻradi, koʻrishi xiralashadi, [[pay]] va Axill reflekslari susayadi, ataksiya, qoʻl va oyoq panjalarida paresteziya, kuchsiz ogʻriq, sezgining kamayishi (ogʻriq, harorat, taktil hamda boʻgʻim — mushak sezgisining gipesteziyasi) distal qismlarda boʻladi. [[Adashgan nerv|Sayyor nervni]] ikki tomonlama zararlansa, [[afoniya]], nafas olish oʻzgaradi, yurakda oʻzgarishlar, [[taxikardiya]] yuzaga keladi. Natijada, yutinish buzilib ogʻir aspiratsiyali [[Zotiljam|zotiljamga]] olib keladi. | ||
=== Davosi === | === Davosi === | ||
Difteriya polinevritda birinchi belgilar boshlangandan difteriyaga qarshi [[Antitoksinlar|antitoksin]] zardobidan 15000 TB dan 25000 TB gacha Bezredko usuli | Difteriya polinevritda birinchi belgilar boshlangandan difteriyaga qarshi [[Antitoksinlar|antitoksin]] zardobidan 15000 TB dan 25000 TB gacha Bezredko usuli boʻyicha mushak orasiga yuboriladi. Zardob yuborishdan 0,1 ml zardob teri orasiga yuboriladi. 30 daqiqadan keyin yana 0,2 ml, qolgan dozani 1 soatdan keyin yuboriladi. Kasallik qaytish davrida esa organizmning umumiy quvvatini oshirish maqsadida guruhi vitaminlar B, ATF, [[kokarboksilaza]] beriladi. Asab-mushak oʻtkazuvchanligini yaxshilash maqsadida galantamin, prozerin, oksazil beriladi. Bulardan tashqari fizioterapiya muolajalari, [[Massaj|uqalash]], falajlangan mushaklarga [[Parafin bilan davolash|parafin]] va [[Balchiq bilan davolash|balchiq]] hamda shifobaxsh badantarbiya mashqlari tavsiya etiladi. | ||
=== Parvarish qilish === | === Parvarish qilish === | ||
Difteriya polinevritida yutinish buzilganligi sababli bemor | Difteriya polinevritida yutinish buzilganligi sababli bemor oʻz vaqtida ovqatlana olmaydi. Buning uchun bemorni ovqatlanayotganda suyuq ovqatlar nafas yoʻllariga oʻtib ketmasligini taʼminlash, agar yutinishning iloji boʻlmasa, bemorni zond orqali ovqatlantirish talab etiladi. | ||
== Alkogol polinevriti == | == Alkogol polinevriti == | ||
=== Sabablari === | === Sabablari === | ||
Surunkali ichkilik ichish | Surunkali ichkilik ichish taʼsiridan organizmning zaharlanib borishi natijasida bu kasallik avj ola boshlaydi.Alkogol polinevritni rivojlanishida vitamin B1 almashinuvining buzilishi ham katta ahamiyatga ega. | ||
=== Klinik manzarasi === | === Klinik manzarasi === | ||
Bemorlar kechayu kunduz qattiq chidamsiz | Bemorlar kechayu kunduz qattiq chidamsiz ogʻriqdan shikoyat qiladilar. Kasallik asta-sekin avj olib, avval bemorning oyoqlari tez charchab qoladi. Boldir suyaklari ogʻrib, oyoq barmoqlari tortishib turadi. Bu ogʻriqlar nerv ustunlar bosib koʻrilganda zoʻrayadi. Qoʻloyoqlarning distal qismlarida —parezlar boshlanadi. Pay va periostal reflekslar oshgan, mushaklar tonusi pasaygan, mushak-boʻgʻim sezgisi pasaygan yoki yoʻqolgan boʻladi. Sezgi sohasida qoʻl va oyoqning distal qismlarida qoʻllarda «qoʻlqopsimon», oyoqlarda esa «paypoqsimon» sezgi kamayadi. Shu joylarda vegetativ oʻzgarishlar (qoʻl va oyoq terisi rangi va haroratining meʼyori buzilgan, koʻp [[terlash]], [[shish]]) boʻladi. | ||
=== Davosi === | === Davosi === | ||
Alkogol ichimlik ichishni | Alkogol ichimlik ichishni toʻxtatish lozim. Bemorni tinch joyga yotqizib, organizmni zaharli moddalardan tozalash kerak. Buning uchun gemodez, reopoliglukin, 0,9 % natriy xlor, 5 % glukoza, Ringer eritmasi va boshqa suyuqliklardan tomir ichiga quyish; dimedrol, tavegil, suprastin, pipolfen, diazolin; B guruh vitaminlar, ogʻriqqa qarshi dorilar, nikotin va askorbin kislotasi, kasallikning tuzalish davrida fizioterapiya muolajalari tavsiya etiladi. | ||
== Diabet polinevriti == | == Diabet polinevriti == | ||
Diabet polinevropatiyasida asab tolalarining | Diabet polinevropatiyasida asab tolalarining yalligʻlanishi boʻlmaydi, balki zaharlanish hollari yuz beradi. Shuning uchun [[polinevropatiya]] deb ataladi. | ||
=== Sabablari === | === Sabablari === | ||
Polinevritning bu turi qandli diabet bilan | Polinevritning bu turi qandli diabet bilan ogʻrigan bemorlarda uchraydi. Polinevrit qand kasalligi boshlangandan soʻng bir necha yil oʻtgach yuzaga chiqishi mumkin. Polinevrit alomati qand kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarning deyarli yarmida kuzatiladi. Kasallik rivojlanishida moddalar almashinuvining buzilishi tufayli asab tolalaridagi degenerativ va metabolik oʻzgarishlar muhim oʻrin tutadi. | ||
=== Klinik manzarasi === | === Klinik manzarasi === | ||
Baʼzi bemorlar oyoqlarining uvishishidan, bijirlashidan shikoyat qiladi, lekin [[parez]]-paralichlar boʻlmaydi, sezgi buzilgan boʻladi, reflekslar chaqirilmaydi. Bu bemorlarda hamma vaqt koʻz nervining zararlanish belgilari kuzatiladi. Polinevritning klinik kechishiga qarab, ularning bir necha turlari tafovut qilinadi. Kasallikning birinchi turida vibratsiya sezgisi va Axill refleksi yoʻqoladi. Bu hol koʻp yillar davom etishi mumkin. Koʻpincha son, quymich, tirsak, oraliq nervlari, bosh miya | |||
nervlaridan III—V juft kbm nervlari | nervlaridan III—V juft kbm nervlari yalligʻlanadi. Shu nervlar taʼminlaydigan mushaklarda qattiq ogʻriq paydo boʻladi va shu sohalarda sezuvchanlik yoʻqolib, falajlik yuz beradi. Boshqa turida esa oyoq-qoʻllardagi juda koʻp nervlar yalligʻlanishi tufayli falajlik paydo boʻlib, shu sohalarda sezgi yoʻqoladi. Ogʻriqlar issiq va sovuq taʼsirida avj oladi. Koʻpincha vegetativ asab buzilishi tufayli bemor terisining ayrim sohalari qora rangga kirib, shu yerlarda chidab boʻlmaydigan ogʻriq paydo boʻladi. Juda koʻp hollarda shu sohalar qattiq qichishadi. | ||
=== Davosi === | === Davosi === | ||
2026-yil 21-noyabr, 00:53 dagi (joriy) koʻrinishi
| Polinevrit | |
|---|---|
|
Vaskulyitdagi polinevritning mikrofotografisi. [[ https://en.wikipedia.org/wiki/Toluidine_blue_stain |Toluidin koʻki ]] bilan toʻldirilgan. | |
| Klassifikatsiyasi va tashqi linklar | |
| DiseasesDB | 9850 |
| MedlinePlus | 000593 |
| MeSH | D010523 |
Polinevrit ( qadimgi yunoncha: πολύ- - koʻp, lot lotincha: nervus - nerv) — neyropatiyaning bir turi, infektsiya fonida rivojlanadigan nerv magistrallarining koʻp yalligʻlanishi (zararlanishi). Qoʻl va oyoqlardagi koʻp nerv tolalarining simmetrik holda zararlanishi. Periferik asab tizimining kasalliklariga ishora qiladi. Yuqumli kasalliklar ( moxov, brutsellyoz, sifiliz va boshqalar), Auotoimmun yoki allergik jarayonlar, tanadagi umumiy infektsiya ( skarlatina, suvchechak, tonzillit va boshqalar), yuqumli-toksik taʼsirlar ( botulizm, difteriya ) tufayli yuzaga keladi[1][2].
Kasallik bemorning qoʻl va oyoq panjalarida chumoli yurgan kabi jimirlash sezishidan boshlanadi, keyinchalik issiqda qoʻl-oyoq muzlab ogʻriydi, uvushadi. Kasallik zoʻraya borgani sari bemorning oyogʻi darmonsizlanib, yurishi qiyinlashadi va qoʻlida hech narsa tuta olmay qoladi. Oyoq, qoʻl muskullari nimjonlanib, oza boshlaydi, sezishi buziladi.
Davo, asosan, kasallik sababiga karshi qaratiladi. P.ning oʻtkir davrida oʻrinda yotib davolanish kerak. Dori-darmonlardan tashqari, fizioterapevtik muolajalar, davo fizkulturasi buyuriladi, surunkali xilida esa kurortlarda davolanish tavsiya etiladi. Yuqumli va moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechadigan kasalliklarni oʻz vaqtida davolab, P.ning oldini olish mumkin[3].
Sabablari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Polinevritlar, asosan, alkogol, simob, qoʻrgʻoshin, mishyak, baʼzi antibiotiklar, sulfanilamidlar, meprobamat, izoniazid bilan uzoq vaqt davolanishdan keyin ham kelib chiqadi. Turli virusli va bakteriyali kasalliklar, ichki kasalliklar (jigar, buyrak, oshqozon osti bezi), ichki sekretsiya bezlari kasalliklari (diabet, gipotireoz)dan hamda baʼzi zardob va vaksinalar yuborilgandan keyin ham paydo boʻladi.
Difteriya polinevriti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Difteriyaning oʻtkir belgilaridan 2—3 haftadan keyin asab tizimida zararlanish belgilari namoyon boʻladi. Difteriyadagi polinevritda periferik asab tolalarining zararlanishi chegaralangan mononevrit yoki tarqalgan polinevritlar kabi kechadi. Polinevritning rivojlanishida difteriya kasalligidan yaxshi davolanmagan yoki juda ogʻir turi sabab boʻladi. Difteriyadagi polinevritda periferik asab tolalarining zararlanishi bilan birga kalla bosh miya nervlari (III—IV—VII—X juftlar) ham zararlanadi. Bemor dimogʻi bilan manqalanib gapiradi, yutinishi buziladi, suyuq ovqat burundan qaytib tushadi. Bemor yaqindan yomon koʻradi, koʻrishi xiralashadi, pay va Axill reflekslari susayadi, ataksiya, qoʻl va oyoq panjalarida paresteziya, kuchsiz ogʻriq, sezgining kamayishi (ogʻriq, harorat, taktil hamda boʻgʻim — mushak sezgisining gipesteziyasi) distal qismlarda boʻladi. Sayyor nervni ikki tomonlama zararlansa, afoniya, nafas olish oʻzgaradi, yurakda oʻzgarishlar, taxikardiya yuzaga keladi. Natijada, yutinish buzilib ogʻir aspiratsiyali zotiljamga olib keladi.
Davosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Difteriya polinevritda birinchi belgilar boshlangandan difteriyaga qarshi antitoksin zardobidan 15000 TB dan 25000 TB gacha Bezredko usuli boʻyicha mushak orasiga yuboriladi. Zardob yuborishdan 0,1 ml zardob teri orasiga yuboriladi. 30 daqiqadan keyin yana 0,2 ml, qolgan dozani 1 soatdan keyin yuboriladi. Kasallik qaytish davrida esa organizmning umumiy quvvatini oshirish maqsadida guruhi vitaminlar B, ATF, kokarboksilaza beriladi. Asab-mushak oʻtkazuvchanligini yaxshilash maqsadida galantamin, prozerin, oksazil beriladi. Bulardan tashqari fizioterapiya muolajalari, uqalash, falajlangan mushaklarga parafin va balchiq hamda shifobaxsh badantarbiya mashqlari tavsiya etiladi.
Parvarish qilish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Difteriya polinevritida yutinish buzilganligi sababli bemor oʻz vaqtida ovqatlana olmaydi. Buning uchun bemorni ovqatlanayotganda suyuq ovqatlar nafas yoʻllariga oʻtib ketmasligini taʼminlash, agar yutinishning iloji boʻlmasa, bemorni zond orqali ovqatlantirish talab etiladi.
Alkogol polinevriti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sabablari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Surunkali ichkilik ichish taʼsiridan organizmning zaharlanib borishi natijasida bu kasallik avj ola boshlaydi.Alkogol polinevritni rivojlanishida vitamin B1 almashinuvining buzilishi ham katta ahamiyatga ega.
Klinik manzarasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bemorlar kechayu kunduz qattiq chidamsiz ogʻriqdan shikoyat qiladilar. Kasallik asta-sekin avj olib, avval bemorning oyoqlari tez charchab qoladi. Boldir suyaklari ogʻrib, oyoq barmoqlari tortishib turadi. Bu ogʻriqlar nerv ustunlar bosib koʻrilganda zoʻrayadi. Qoʻloyoqlarning distal qismlarida —parezlar boshlanadi. Pay va periostal reflekslar oshgan, mushaklar tonusi pasaygan, mushak-boʻgʻim sezgisi pasaygan yoki yoʻqolgan boʻladi. Sezgi sohasida qoʻl va oyoqning distal qismlarida qoʻllarda «qoʻlqopsimon», oyoqlarda esa «paypoqsimon» sezgi kamayadi. Shu joylarda vegetativ oʻzgarishlar (qoʻl va oyoq terisi rangi va haroratining meʼyori buzilgan, koʻp terlash, shish) boʻladi.
Davosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Alkogol ichimlik ichishni toʻxtatish lozim. Bemorni tinch joyga yotqizib, organizmni zaharli moddalardan tozalash kerak. Buning uchun gemodez, reopoliglukin, 0,9 % natriy xlor, 5 % glukoza, Ringer eritmasi va boshqa suyuqliklardan tomir ichiga quyish; dimedrol, tavegil, suprastin, pipolfen, diazolin; B guruh vitaminlar, ogʻriqqa qarshi dorilar, nikotin va askorbin kislotasi, kasallikning tuzalish davrida fizioterapiya muolajalari tavsiya etiladi.
Diabet polinevriti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Diabet polinevropatiyasida asab tolalarining yalligʻlanishi boʻlmaydi, balki zaharlanish hollari yuz beradi. Shuning uchun polinevropatiya deb ataladi.
Sabablari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Polinevritning bu turi qandli diabet bilan ogʻrigan bemorlarda uchraydi. Polinevrit qand kasalligi boshlangandan soʻng bir necha yil oʻtgach yuzaga chiqishi mumkin. Polinevrit alomati qand kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarning deyarli yarmida kuzatiladi. Kasallik rivojlanishida moddalar almashinuvining buzilishi tufayli asab tolalaridagi degenerativ va metabolik oʻzgarishlar muhim oʻrin tutadi.
Klinik manzarasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Baʼzi bemorlar oyoqlarining uvishishidan, bijirlashidan shikoyat qiladi, lekin parez-paralichlar boʻlmaydi, sezgi buzilgan boʻladi, reflekslar chaqirilmaydi. Bu bemorlarda hamma vaqt koʻz nervining zararlanish belgilari kuzatiladi. Polinevritning klinik kechishiga qarab, ularning bir necha turlari tafovut qilinadi. Kasallikning birinchi turida vibratsiya sezgisi va Axill refleksi yoʻqoladi. Bu hol koʻp yillar davom etishi mumkin. Koʻpincha son, quymich, tirsak, oraliq nervlari, bosh miya
nervlaridan III—V juft kbm nervlari yalligʻlanadi. Shu nervlar taʼminlaydigan mushaklarda qattiq ogʻriq paydo boʻladi va shu sohalarda sezuvchanlik yoʻqolib, falajlik yuz beradi. Boshqa turida esa oyoq-qoʻllardagi juda koʻp nervlar yalligʻlanishi tufayli falajlik paydo boʻlib, shu sohalarda sezgi yoʻqoladi. Ogʻriqlar issiq va sovuq taʼsirida avj oladi. Koʻpincha vegetativ asab buzilishi tufayli bemor terisining ayrim sohalari qora rangga kirib, shu yerlarda chidab boʻlmaydigan ogʻriq paydo boʻladi. Juda koʻp hollarda shu sohalar qattiq qichishadi.
Davosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Polinevritning bu turida diabetni davolash bilan birga organizmning umumiy quvvatini oshiradigan dorilar buyuriladi. Bu dorilardan Dialipon— 300 kuniga 600 mg dan 4 oy davomida ichiriladi, instenon, eufillin, etamivin, geksobendin tavsiya etiladi[4].
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Заболевания периферической нервной системы (полиневриты, полинейропатии)“. Файловый архив студента (2020). 2021-yil 9-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 1-iyul.
- ↑ БМЭ 1988.
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ X. Q. Shodmonov, X. Sh. Eshmurodov O. T. Tursunova. ASAB VA RUHIY KASALLIKLAR. «Bilim» nashriyoti, 2004.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |