Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Botulizm

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Botulizm
Clostridium botulinum
Clostridium botulinum mikropreparatining fotografiyasi, gensianviolet bilan ranglangan.
 
Klassifikatsiyasi va tashqi linklar
Ixtisos Yuqumli kasalliklar, Gastroenterologiya
KXK-10 A05.1
KXK-9 005.1

Botulizm (lotincha: botulus — „kolbasa“) — odam va hayvonlar (ayrim sut emizuvchilar)da uchraydigan oʻtkir yuqumli kasallik; ovqatdan boʻladigan toksikoinfeksiyalar guruhiga kiradi. Botulizm (Clostridium botulinum) bakteriyalari bilan ifloslangan ovqatlar isteʼmol qilinganda yuzaga keladi. Botulizm qoʻzgʻatuvchilari tabiatda keng tarqalgan boʻlib, chidamli (sporali) va chidamsiz (vegetativ) xillari uchraydi. Sporalari tashqi muhitda yillab saqlanishi mumkin; sporalar tuproqdan suv, meva, sabzavot, oziq-ovqat, yemxashakka oʻtadi, keyin odam va hayvonlar ichagiga tushib, soʻngra najas bilan yer yuziga tarqaladi. Botulizm mikrobi faqat anaerob (havosiz) sharoitda rivojlanadi. Shu sababdan konserva qilingan, tuzlangan, dudlangan mahsulotlar va kolbasaga tushib qolgan sporalar anaerob sharoitda oʻsib, vegetativ shakl (bakteriyalar)ga aylanadi. Ular ana shu sharoitda kuchli zahar (ekzotoksin) hosil qiladi. Bu mahsulotni isteʼmol qilgan odam kasal boʻladi. Botulizm toksini ichakda tez soʻriladi, qonga oʻtadi va butun organizmga tarqalib, asosan nerv sistemasini zararlaydi. Kasallik toʻsatdan boshlanadi. Bemorning boshi ogʻriydi, tinkasi quriydi, koʻzi tinadi, lohaslanadi, koʻngli aynib qusadi, uyqusi qochadi, qorni ogʻriydi, ogʻzi quriydi, tashna boʻladi; koʻpincha qabziyat kuzatiladi. Keyinchalik boshi aylanadi, koʻz xiralashadi, qovoqlar salqiydi, bemor ravon gapira olmaydi yutish, nafas olish faoliyati buziladi; yurak va nafas markazlari falajlanishi tufayli oʻlim sodir boʻlishi mumkin. Bemor faqat kasalxonada davolanadi. Zamonaviy davo usullari: botulizmga qarshi zardob, sunʼiy nafas oldirish apparatlarini oʻz vaqtida qoʻllash yaxshi naf beradi. Kasallikning oldini olish uchun konserva tayyorlash qonun qoidalariga qatʼiy amal qilish, uy sharoitida konserva va oziq-ovqat tayyorlashda sanitariya talablarini oʻrniga qoʻyish talab etiladi. Davosi: botulizmga qarshi maxsus zardob yuboriladi; zond orqali meʼdani yuviladi, huqna qilinadi, yurak dorilari beriladi, nafas olish izdan chiqqanda sunʼiy nafas oldiriladi va boshqa Hayvonlarda botulizm ozuqa (buzilgan silos, kepak va boshqalar)dan zaharlanishdir. Aksariyat ot, qoramol, parranda va norkalar kasallanadi. Kasallikning yashirin davri bir necha soatdan 10—12 kungacha. Kasal hayvonning markaziy nerv sistemasi zararlanadi, hiqildoq, til va pastki jagʻlar falajlanadi, burnidan shilimshiq oqadi, suv yuta olmaydi. Kasallangan hayvonlarning 70—95 % halok boʻladi. Kasal hayvon goʻshtini isteʼmol qilish man etiladi (goʻshti va terisi kuydirib tashlanadi).

Davosi: kasal hayvonning meʼdasi yuviladi, surgi dorilar (arekalin, pilokarpin, ezerin) beriladi, iliq huqna qilinadi. Botulizmga qarshi maxsus zardob yuboriladi. Kasallikning oldini olish uchun mollarga sifatsiz yemxashak bermaslik, kasallik chiqqan hollarda sogʻlom mollarni ham botulizmga qarshi zardob bilan emlash lozim[1].

Alomatlar

Botulizmning mushaklar zaifligi odatda tengka nervlari tomonidan taʼminlanadigan mushaklarda boshlanadi - koʻz harakatlari, yuz mushaklari va masalanishni va yutib yuborish nazorat qiladigan mushaklarni nazorat qiladigan oʻn ikki sinirdan iborat guruh. Shu sababli ikki marta koʻrish, koʻz palkalarining tushishi, yuz ifodasini yoʻqotish va yutib yuborish muammolari yuzaga kelishi mumkin. Bu oʻz-oʻzidan boʻlgan mushaklarga taʼsir qilishdan tashqari, autonom mizgʻun tizimida ham buzilishi mumkin[2]. Bu ogʻiz va qoʻl quriganligi (tuxum ishlab chiqarish kamayishi tufayli), posturali hipotenziya (quruq turganda qon bosimining pasayishi, natijada bosh koʻtarish va qora tanlanish xavfi bilan) va oxir-oqibat qotib qoʻyish (suyuqlik tarkibining oldinga harakatlanishi pasayishi tufayli) sifatida boshlanadi. Baʼzi zaharlar (B va E) ham pichoqlik, qovurish va gapirishda qiyinchilik keltirib chiqaradi. Keyinchalik zaiflik qoʻllar (sholardan boshlanib, oltibaraklarga) va oyoqlar (qayta choʻqqisidan oyoqlargacha) tarqaladi. Ogʻir botulizm nafas olish mushaklari harakatini kamaytiradi va shu sababli gaz almashinuvi bilan bogʻliq muammolar yuzaga keladi. Bu dispnoe(susulish qiyinligi) sifatida koʻrinishi mumkin, ammo ogʻir boʻlganda nafas olishning muvaffaqiyatsizligiga olib kelishi mumkin, chunki nafas olmagan karbondioksid toʻplanadi va bu miyaga tushkunlik taʼsirini beradi. Bu nafas olish yoʻnalishidagi muammolarga va davolamasa oʻlimga olib kelishi mumkin. Kliniklar botulizmning alomatlarini klassik triad sifatida koʻpincha koʻrib chiqadi: bulbar shishish va pastga tushish shishish, issiqlik yetishmasligi va aniq hissiyotlar va psixologik holat ("soʻzli hissiyot")[3].

Bolalarning botulizmi

Bolalarning botulizm (shuningdek, "floppy baby sindrom" deb ham ataladi) birinchi marta 1976-yilda tan olingan va Qoʻshma Shtatlarda botulizmning eng keng tarqalgan shaklidir. Bolalar hayotning birinchi yili boʻlganda bola botulizmga qoʻl urishadi, bu holatlarning 90% dan oshiq qismi olti oygacha boʻlgan chaqaloqlarda sodir boʻladi[4]. Bolalarning botulizmlari C. botulinum sporalarini isteʼmol qilish va keyinchalik kichik ichakning kolonizatsiya qilinishi natijasida sodir boʻladi. Bolalar ichimligi boʻshliq mikroflora (normal flora) tarkibi C. botulinumning oʻsishini raqobatbardosh ravishda mansub qilish uchun yetarli boʻlmaganida kolonizatsiya qilinishi mumkin C. botulinum darajasi (odatda clostridial oʻsishni man qiladi) hayotning oxirgi davrida kamroq boʻlganida. Sporalarning oʻsishi botulinum toksin chiqaradi, keyin u qon oqimiga oʻtadi va butun tanadagi organizmga qabul qilinadi, bu esa neyromuskulyar boʻshash joyida asetilkolin chiqarilishini toʻsib, shollikka olib keladi. Bolalarning botulizmining odatiy belgilariga qurturish, letargiya, zaiflik, ovqatlanishda qiyinchilik va oʻzgartirilgan yigʻlash kiradi, koʻpincha toʻliq pastga tushadigan yumshoq paralizga aylanadi. Garchi qandish odatda chaqaloq botulizmining birinchi alomatidir, ammo u odatda eʼtiborsiz qoldiriladi[5]. C. botulinum sporalarining oziq-ovqat rezervoaridir va chaqaloq botulizm bilan bogʻliq. Shu sababli, bir yoshdan kichik chaqaloqlar uchun asal tavsiya etilmaydi[6]. Biroq, bolalarning botulizm holatlarining aksariyati tabiiy muhitdan sporalar olish tufayli sodir boʻladi deb hisoblanadi. Clostridium botulinum - bu tuproqda yashaydigan hamma joyda mavjud bakteriya. Koʻpgina chaqaloq botulizm bemorlari qurilish maydonchasi yoki tuproqning buzilishi hududi yaqinida yashaydilar deb isbotlandi. Amerika Qoʻshma Shtatlarining 50 shtatidan 49 ta (Rod-Ilandiyadan tashqari) chaqaloq botulizm haqida xabar berilgan va besh qitʼadagi 26 mamlakatda holatlar aniqlangan[7].

Muammolari

Bolalarning botulizmida uzoq muddatli nomaʼlum taʼsirlar yoʻq. Botulizm nafas olishning muvaffaqiyatsiz tugashi tufayli oʻlimga olib kelishi mumkin. Biroq, soʻnggi 50 yilda botulizm bilan kasallangan bemorlarning oʻlim darajasi yaxshilab koʻrsatilgan yordam tufayli taxminan 50% dan 7% gacha kamaygan. Ogʻir botulizmga chalingan bemorga mexanik ventilatsiya (ventilator orqali nafas olishni qoʻllab-quvvatlash) hamda baʼzan bir necha oy davomida intensiv tibbiy va hamshiralar yordamlari kerak boʻlishi mumkin. Shaxs kasalxonadan chiqqanidan keyin reabilitatsiya terapiyasiga muhtoj boʻlishi mumkin[8].

Ichki qismlarning kolonizatsiya qilinishi

Gʻarb mamlakatlarida eng keng tarqalgan shakl - chaqaloq botulizmidir. Bu kichik ichimlikdagi bakteriya bilan oʻz hayotining dastlabki bosqichlarida kolonizatsiya qilingan chaqaloqlarda sodir boʻladi. Keyin bakteriya toksinni ishlab chiqaradi va uni qon oqimiga oʻtkazib yuboradi. Hayotning birinchi yili davomida asal isteʼmoli chaqaloq botulizmining xavfli omili sifatida aniqlangan; bu barcha holatlarning beshinchisida omil hisoblanadi. Bolalarning botulizmining kattalar shakli kattalar ichimlik toksemiyasi deb nomlanadi va juda kam uchraydi.

Manbalar

  1. ↑ "Botulism". Clinical Infectious Diseases 41 (8): 1167–73. October 2005. doi:10.1086/444507. PMID 16163636. https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2005-10-15_41_8/page/n146. 
  2. ↑ "Botulism". Clinical Infectious Diseases 41 (8): 1167–73. October 2005. doi:10.1086/444507. PMID 16163636. 
  3. ↑ „Botulism“. OutbreakID.com. 2012-yil 2-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  4. ↑ „Infant Botulism“, Textbook of Pediatric Infectious Diseases, 5th, Philadelphia: WB Saunders, 2004 — 1758–66-bet. 
  5. ↑ "Clostridium botulinum and the clinical laboratorian: a detailed review of botulism, including biological warfare ramifications of botulinum toxin". Archives of Pathology & Laboratory Medicine 128 (6): 653–62. June 2004. doi:10.5858/2004-128-653-CBATCL. PMID 15163234. http://www.archivesofpathology.org/doi/10.1043/1543-2165(2004)128%3C653:CBATCL%3E2.0.CO;2. 
  6. ↑ „Infant Botulism“. kidshealth.org. 2016-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 28-sentyabr.
  7. ↑ "Clostridium botulinum and the clinical laboratorian: a detailed review of botulism, including biological warfare ramifications of botulinum toxin". Archives of Pathology & Laboratory Medicine 128 (6): 653–62. June 2004. doi:10.5858/2004-128-653-CBATCL. PMID 15163234. http://www.archivesofpathology.org/doi/10.1043/1543-2165(2004)128%3C653:CBATCL%3E2.0.CO;2. 
  8. ↑ "Botulism". Clinical Infectious Diseases 41 (8): 1167–73. October 2005. doi:10.1086/444507. PMID 16163636. 

Adabiyotlar

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  • Shovahobov, Shonosir, Yuqumli kasalliklar va epidemiologiya asoslari, Toshkent, 1997.
  • Shopoʻlatov J., Veterinariya asoslari, Toshkent, 1993.

Havolalar