Oqil ibn Abu Tolib

Oqil ibn Abu Tolib
Tavalludi	tax. 580; Hijoz, Arabiston
Vafoti	670 (yoshi 89–90) yoki 683 (yoshi 102–103); Madina, Arabiston
Mashhur ishlari	sahoba, Muhammadning amakivachchasi
Boshqa nomlari	Abu Yazid
Turmush oʻrtogʻi	Fotima bint Utba
Bolalari	Muslim ibn Oqil; Abdurahmon ibn Oqil; Abdulloh ibn Oqil; Jaʼfar ibn Oqil;
Otasi	Abu Tolib ibn Abdulmuttalib
Onasi	Fotima bint Asad
Qarindoshlari	Tolib (tugʻishgan akasi); Jaʼfar (tugʻishgan ukasi); Ali (tugʻishgan ukasi);

Oqil ibn Abu Tolib, toʻliq ismi Abu Yazid Oqil ibn Abu Tolib ibn Abdulmuttalib ibn Hoshim (أبو يزيد عقيل بن أبي طالب بن عبد المطّلب بن هاشم (arab tili)); tax. 580-yilda tug'ilgan – 670 yoki 683-yilda vafot etgan — islom paygʻambari Muhammadning amakivachchasi, xalifa Ali va Jaʼfar ibn Abu Tolibning akasi^[1].

Oqil Makkaning Qurayshiy hukmdorlari tomonida turib paygʻambar Muhammad va ilk musulmonlarga qarshi jang qilgan. Keyinchalik Muhammad paygʻambarning vafotidan bir necha yil avval islomni qabul qilgan. Ikkinchi xalifa Umar davrida u Quraysh Quraysh qabilasining nasabnomasi boʻyicha mutaxassis sifatida xizmatga tayinlangan. Ukasi Ali (toʻrtinchi Roshidun xalifasi sifatida 656-yildan 661-yilda vafotiga qadar hukmronlik qilgan) va Muoviya I (birinchi Umaviy xalifasi) oʻrtasidagi siyosiy raqobat davrida Oqil dastlab ukasi Ali tomonida boʻlgan. Biroq keyinchalik Muoviya unga moddiy jihatdan manfaatliroq shart-sharoitlarni taklif qilgani sababli Oqil ukasi Ali tomonini tark etib, Muoviya tarafini olgan boʻlishi mumkin.

Keyingi davr mualliflari Oqilni notiqligi, shuningdek, bir qator hadislar rivoyat qilgani bilan eʼtirof etganlar. Paygʻambar Muhammad va Ali bilan yaqin qarindoshlik aloqalariga ega boʻlgani sababli keyingi davrlarda uning avlodlari baʼzan Ahl ul-Bayt tarkibiga kiritilgan. Ayniqsa, Somali urugʻ-qabilalarining aksariyati Oqil ibn Abu Tolib avlodidan ekanini daʼvo qiladi. Biroq bu nasabga oid daʼvo tarixiy manbalar bilan tasdiqlanmagan.

Tarjimai holi

Oqil ibn Abu Tolib akasi Tolib ibn Abu Tolibdan 10 yil keyin, ukalari Jaʼfar ibn Abu Tolib va Ali ibn Abu Tolibdan esa mos ravishda 10 va 20 yil avval tugʻilgani aytiladi. Otasi Abu Tolib tax. 619-yilda vafot etganidan soʻng, Oqil va uning akasi otasidan qolgan katta boylikni meros qilib olgan^[1].

Oqil dastlab paygʻambar Muhammadga qarshi Badr jangida (624) qatnashgan va bu jangda asir olingan. Keyinchalik amakisi Abbos ibn Abdulmuttalib uni pul toʻlab ozod qilgan. Oqil taxminan 629 yoki 630-yilda islomni qabul qilgan. U musulmonlar tomonida Muʼta (629) va Hunayn jangida (630) qatnashgan boʻlishi mumkin^[1].

Musulmonlarning gʻalabasi va Muhammad paygʻambarn 632-yilda vafot etganidan soʻng Oqil bir muddat Kufa va Basra harbiy qarorgohlarida yashab, Madinadan turib toʻrtinchi Roshidun xalifasi sifatida hukmronlik qilgan ukasi Alini (656–661) qoʻllab-quvvatladi^[1]. Biroq keyinchalik Oqil birinchi Umaviy xalifasi Muoviya I (h. 661–680) tomonida boʻlish uchun Suriyaga koʻchib oʻtgan boʻlishi va shu sababli ukasi Alini tark etgan boʻlishi mumkin^[1]. Keyingi rivoyatlarga koʻra, Oqilning bunday tarzda fikri oʻzgarishiga Aliga qaraganda Muoviya uning qarzlarini toʻlashga koʻproq tayyor ekanligi sabab boʻlgan^[1]. Garchi u xalifalik borasida Hoshimiylar daʼvosidan voz kechib, siyosiy jihatdan ularga raqib boʻlgan Umaviylar daʼvosini qoʻllab-quvvatlagan boʻlishi mumkin boʻlsa-da^[2], Muoviya saroyida Aliga nisbatan bildirilgan har qanday tanqidga qarshi doimo ukasini himoya qilgan^[1].

Oqil Quraysh qabilasining (Makkadagi yetakchi qabila boʻlib, Hoshimiylar va Umaviylar xonadonlari ham shu qabilaga mansub edi) nasabnomasi boʻyicha mutaxassis boʻlgan. Ikkinchi xalifa Umar (h. 634–644) uni Quraysh qabilasi aʼzolarining nomlarini devonga qayd etish hamda nasl-nasabga oid nizolarni hal etish vazifasiga tayinlagan^[1].

U Fotima bint Utbaga uylangan va undan bir necha farzand koʻrgan (ular orasida eng mashhuri Muslim ibn Oqil edi). Oqildan farqli oʻlaroq, uning bir necha oʻgʻillari Hoshimiylar tomonda turib, ular uchun kurashishga qaror qilgan va amakivachchalari Husayn ibn Ali bilan birga 680-yildagi Karbalo jangida shahid boʻlgan^[1]. Oqil koʻzlari ojiz holda Madina 670-yilda yok (boshqa manbaga koʻra) 683-yilda vafot etgan^[1].

Merosi

Aqil nomidan bir nechta paygʻambarlik rivoyatlari (hadislar) rivoyat qilingan, shuningdek u boshqalar rivoyat qilgan hadislarda ham tilga olingan. Ulardan biriga koʻra, Muhammad Aqilga boʻlgan ikki tomonlama muhabbatini bildirgan: biri u bilan qarindoshligi tufayli, ikkinchisi esa Aqil Abu Tolibning sevimli oʻgʻli boʻlgani uchun (Muhammadning oʻzi ham Abu Tolib bilan yaqin munosabatda boʻlgan, chunki Abu Tolib uni oʻz otasi Abdulloh ibn Abdulmuttalib uning tugʻilishidan bir necha oy avval vafot etganidan soʻng asrab olgan edi)^[1].

Keyingi yozuvchilar Aqilni notiqligi va xotini Fotima bint Utba hamda Muoviyaga qarshi aytgan hozirjavob gaplari uchun tez-tez tilga olishgan^[1]. U boy odam boʻlgan koʻrinadi, Makka va Madinada bir necha mulkka ega edi. Uning Madinadagi mulklaridan biri — Dor Aqil (soʻzma-soʻz tarjimasi — „Aqil uyi“) — ichida bir qator mashhur ilk musulmonlar (ayniqsa Hoshimiylar oilasi aʼzolari, masalan Muhammadning qizi va Alining xotini Fotima) dafn etilgani aytiladigan qabriston boʻlgan koʻrinadi^[1].

Aqilning oʻgʻli Muhammad orqali kelgan va nisbasi al-Aqiliy nomi bilan tanilgan avlodlari keyingi avlodlar tomonidan baʼzan Ahl al-bayt (Muhammadning kengaytirilgan oilasi boʻlib, shialar ularni xalifa unvonini egallashga munosib deb hisoblagan) aʼzolari sifatida koʻrilgan. Bu uning ukalari Ali avlodlari (Alaviylar) va Jaʼfar avlodlari (Jaʼfariylar), shuningdek uch aka-ukaning amakisi Abbos ibn Abdulmuttalib avlodlari (Abbosiylar) bilan oʻxshash edi^[1].

Somali urugʻlarining nasab daʼvolari

Ayniqsa, somali urugʻlarining katta koʻpchiligi oʻz nasabini Aqil ibn Abu Tolibga bogʻlaydi. Shimoliy Darod urugʻi oʻz kelib chiqishini taxminiy ajdodi Darod orqali bevosita Aqilga bogʻlaydi. Haviye va Dir kabi shimoliy chorvador urugʻlar oʻz nasabini umumiy taxminiy ajdodi Samaale (uning nomi „Somali“ nomining kelib chiqishida ham yotadi) orqali Aqilga bogʻlaydi. Isʼhoq urugʻi baʼzan Dir bilan ona tomonidan nasab aloqasi orqali Aqildan kelib chiqqan deb qaraladi, biroq ular oʻzlari ota tomonidan Aqilning ukasi Ali ibn Abu Tolibdan kelib chiqqanliklarini daʼvo qiladilar. Nihoyat, dehqonchilik bilan shugʻullanuvchi janubiy urugʻlar, masalan Rahanveyn, oʻz nasabini umumiy taxminiy ajdodi Sab orqali Aqilga bogʻlaydi^[3]. Mumkin boʻlgan genealogik jadval quyidagicha koʻrinishi mumkin:^[4].

Oqil ibn Abu Tolib
- Darod
  - Darod urugʻi
- Samaale
  - Irir
    - Haviye urugʻi
    - Aji
      - Dir urugʻi
        (ona tomonidan) Isʼhoq urugʻi
- Sab
  - Digil
    - Rahanveyn urugʻi

Bu genealogik daʼvolar Sada Mire „Somalining islomiy kelib chiqish afsonasi“ deb atagan narsaning bir qismi boʻlib^[5], tarixan asosli emas. Biroq ular Somali (ayniqsa, lekin faqat emas, uning eng shimoliy qismi — Somaliland) va Janubiy Arabiston oʻrtasidagi uzoq yillik madaniy aloqalarni aks ettiradi^[6].

Manbalar

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 Rubin 2009.
↑ Rubin 2009. This is contested by Madelung 1997, s. 264, according to whom there is no good evidence that Aqil ever supported Mu’awiya against his own brother Ali. Madelung also regards as unfounded Laura Veccia Vaglieri's opinion that Aqil and Ali were estranged because of political differences.
↑ All of the preceding in Lewis 1961, ss. 11–13; cf. Mukhtar 2003, s. 62. On the division between the Sab and the Samaale, see further Lewis 1988, ss. 6, 14–15.
↑ Lewis 1961, s. 12. For a slightly different genealogical table (notably regarding the Darod as belonging to Samaale), see Abbink 2009, s. 10. Constructing and reconstructing genealogical tables according to changing political and economical alliances is an important part of Somali culture, epitomized by the saying tol waa tolane, meaning 'clan is something joined together' (see Abbink 2009, ss. 1–2).
↑ Mire 2020, ss. 201, 205–206, cf. pp. 70–71, 154–155.
↑ Lewis 1994, ss. 102–106, esp. p. 105. Cf. the attempt at a historical reconstruction of Somali clan genealogy by Abbink 2009, which does not even mention any Arab ancestry, but rather starts with Sab and Samaale (see p. 10).

Foydalanilgan adabiyotlar

Abbink, G. J.. Somali urugʻlarining toʻliq genealogiyasi (ikkinchi nashr), Asc ishchi maqolalar turkumi. Leyden: Afrika tadqiqotlari markazi, 2009.
Luis, Ioan M.. Chorvador demokratiya: Afrika shoxidagi shimoliy somaliliklar orasida chorvachilik va siyosat tadqiqi. Oksford: Oksford universiteti nashriyoti, 1961. ISBN 9780852552803.
Luis, Ioan M.. Somalining zamonaviy tarixi: Afrika shoxidagi millat va davlat, 2-nashr, Boulder va London: Vestvyu Press, 1988. ISBN 0-8133-7402-2.
Luis, Ioan M.. Qon va suyak: Somali jamiyatida qarindoshlik daʼvati. Lorensvill, NJ: Qizil dengiz nashriyoti, 1994. ISBN 0-932415-93-8.
Madelung, Vilferd. Muhammaddan keyingi vorislik: ilk xalifalik tadqiqi. Kembridj: Kembridj universiteti nashriyoti, 1997. ISBN 0-521-56181-7.
Mire, Sada. Ilohiy unumdorlik: Shimoli-sharqiy Afrikada muqaddas qarindoshlik mafkurasining oʻzgarishdagi davomiyligi, UCL Arxeologiya instituti nashrlari. Nyu-York: Routledge, 2020. ISBN 978-1-138-36850-7.
Mukhtar, Muhammad Hoji. Somalining tarixiy lugʻati, Afrika tarixiy lugʻatlari turkumi. Lanham, Merilend: Skarekrav Press, 2003. ISBN 9780810866041.
Rubin, Uri (2009). "Aqil b. Abu Tolib". in Flit, Keyt; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Islom ensiklopediyasi, uchinchi. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_23073.

[Rubin2009-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 Rubin 2009.

[2] Rubin 2009. This is contested by Madelung 1997, s. 264, according to whom there is no good evidence that Aqil ever supported Mu’awiya against his own brother Ali. Madelung also regards as unfounded Laura Veccia Vaglieri's opinion that Aqil and Ali were estranged because of political differences.

[3] All of the preceding in Lewis 1961, ss. 11–13; cf. Mukhtar 2003, s. 62. On the division between the Sab and the Samaale, see further Lewis 1988, ss. 6, 14–15.

[4] Lewis 1961, s. 12. For a slightly different genealogical table (notably regarding the Darod as belonging to Samaale), see Abbink 2009, s. 10. Constructing and reconstructing genealogical tables according to changing political and economical alliances is an important part of Somali culture, epitomized by the saying tol waa tolane, meaning 'clan is something joined together' (see Abbink 2009, ss. 1–2).

[5] Mire 2020, ss. 201, 205–206, cf. pp. 70–71, 154–155.

[6] Lewis 1994, ss. 102–106, esp. p. 105. Cf. the attempt at a historical reconstruction of Somali clan genealogy by Abbink 2009, which does not even mention any Arab ancestry, but rather starts with Sab and Samaale (see p. 10).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]