Kontent qismiga oʻtish

Muhammad ibn al-Hanafiya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Muhammad ibn al-Hanafiya
arabcha: مُحَمَّد ابْن الْحَنَفِيَّة‎‎
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi tax. milodiy 637–638 (hijriy 16-yil)
Vafoti milodiy 700–701
Madina, Hijoz
Dini Islom
Farzandlari
  • Abdulloh
  • Hasan
  • Hamza
  • Ali
  • Jafar
  • Akbar
  • Ibrohim
  • Qosim
  • Abdurahmon
  • Jaʼfar al-Asgʻar
  • Avn
Ota-onasi
Qism
Ali
Ali
Qarashlar
Hayoti
Merosi
Istiqbollari
Dafn qilinadigan joylar
Tegishli maqolalar

Muhammad ibn al-Hanafiya (arabcha: مُحَمَّد ابْن الْحَنَفِيَّة‎‎; tax. 637–700, hijriy 15–81) — 4-xalifa Alining oʻgʻli. Otasining xalifalik davrida uning ishonchli lashkarboshilaridan biri va harbiy yordamchisi sifatida faoliyat yuritgan. Alining oʻldirilishidan hamda uning ikki oʻgʻli Hasan va Husayn vafotidan soʻng koʻpchilik Ibn al-Hanafiyani Ali xonadonining boshligʻi sifatida tan olgan. Ibn al-Hanafiyaning vakili ekanini daʼvo qilgan Muxtor as-Saqafiy 686-yilda Iroqda qoʻzgʻalon koʻtargan. Uning asosiy maqsadi Umaviylar xalifasi Yazidning qoʻshinlari tomonidan Karbalo jangida qirgʻin qilingan Husayn va uning qarindoshlari uchun qasos olish boʻlgan. Ibn al-Hanafiya esa bu qoʻzgʻalonda faol ishtirok etmagan va Muxtor as-Saqafiyning harakatiga ochiqchasiga qoʻshilmagan. Shunga qaramay, Ibn al-Hanafiyya xalifa Abdulloh ibn az-Zubayr tomonidan hibsga olinganida Muxtor uni ozod qilib qutqarib qolgan.

Ibn al-Hanafiyani qoʻllab-quvvatlash 686–687-yillarda Muxtorning magʻlubiyati va oʻlimidan keyin ham Kaysoniylar shaklida davom etdi. Bu hozir yoʻqolib ketgan shia firqasi imomatni Ibn al-Hanafiya va uning avlodlariga, xususan oʻgʻli Abu Hoshimga bogʻlagan. Bu firqa tarafdorlarining aksariyati oxir-oqibat asosiy oqimdagi oʻn ikki imomchi shia islomga singib ketdi. Ibn al-Hanafiya 700–701-yillarda vafot etgach, ayrim kaysoniylar uni Mahdiy, yaʼni oxir zamonda qayta zohir boʻlib, adolatsizlik va yovuzlikni yoʻq qiladigan esxatologik islomiy yetakchi deb eʼlon qildilar. Keyinchalik kaysoniylar abbosiylarga 750-yilda umaviylarni agʻdarish uchun tashkiliy tuzilma yaratib berdi.

Tugʻilishi

Koʻpincha Ibn al-Hanafiya taxallusi bilan tanilgan[1]. Muhammad Banu Hanifa qabilasidan boʻlgan ayol Havla bint Jaʼfar va Ali ibn Abu Tolib oilasida tugʻilgan. Ali islom paygʻambari Muhammadning amakivachchasi edi. Ali, shuningdek, toʻrtinchi Roshidun xalifasi (h. 656–661) va birinchi shia imomi sifatida ham tan olinadi[2]. Ibn al-Hanafiya 16 hijriy yilda (637–638 milodiy)[2]. yoki taxminan 633-yilda tugʻilgan[3]. U Havlaning yagona farzandi edi[1]. Havla ozod qilingan choʻri boʻlib[4], Ali uni birinchi xotini, Muhammadning qizi Fotima vafotidan keyin bir muddat oʻtib nikohiga olgan[5]. Ibn al-Hanafiyaning kunyasi Abu al-Qosim edi[6].

Ilk hayoti

Uchinchi Roshidun xalifasi Usmon ibn Affon (h. 644–656) oʻldirilganidan koʻp oʻtmay, Ali Madinada xalifalikka saylandi[4]. Xalifaligi davrida Ibn al-Hanafiya janglarda Aliga hamrohlik qildi[4], uning pahlavoni va bayroqdori boʻldi[7][8]. Ali 661-yil yanvarida Kufada oʻldirilgach[9][10]. uning toʻngʻich oʻgʻli Hasan u yerda xalifa etib saylandi[11][12]. biroq keyinchalik 661-yil avgustida Muoviya I (h. 661–680) foydasiga taxtdan voz kechdi[13][14]. Hasan 669-yilda Madinada vafot etdi; ehtimol, u Muoviyaning undovi bilan zaharlangan edi[14][13][15]. Muoviya shu tariqa oʻgʻli Yazidning (h. 680–683) vorisligiga yoʻl ochdi[16][17]. Yazid musulmon tarixchilari tomonidan koʻpincha dindorlikdan yiroq va axloqsiz hukmdor sifatida tasvirlanadi[16][18][19]. Shundan soʻng Hasan oʻrniga Muhammad oilasining boshligʻi sifatida uning ukasi Husayn keldi[13]. Umaviy Marvon Hasanning bobosi yoniga dafn etilishiga toʻsqinlik qilganida, Ibn al-Hanafiya Husaynni ukasini Baqi qabristoniga dafn etishga koʻndirgan deyiladi[20].

Karbalo jangi

680-yilda Muoviya vafot etib, Yazid hokimiyatga kelgach, u Madinadagi hokimiga Husayndan bayʼat olishni buyurdi. Husayn Yazidni xalifa sifatida tan olmaslik uchun darhol Makkaga yoʻl oldi[8]. U yerda Husayn kufaliklardan qoʻllab-quvvatlash mazmunidagi bir qancha maktublar oldi; ularning niyatlari uning elchisi Muslim ibn Aqil tomonidan tekshirildi[8]. Koʻplab boshqalar qatori Ibn al-Hanafiya ham Husaynni otalari Ali va akalari Hasanga xiyonat qilgan kufaliklarga ishonmaslikka chaqirgani, buning oʻrniga Makkada qolishni yoki Yamanda yashirinishni maslahat bergani aytiladi[8][21]. Husayn bunday ogohlantirishlarga quloq solmadi[8], Yazid zulmiga qarshi kurashda oʻldirilishini kutayotganini aytdi[22][23]. 680-yilda Kufaga ketayotgan yoʻlda Husaynning kichik karvoni Umaviy qoʻshini tomonidan toʻxtatildi[8]. U keyingi Karbalo jangida erkak qarindoshlarining aksariyati va oz sonli hamrohlari bilan birga oʻldirildi; ular bir necha kun qurshovda qolib, yaqin atrofdagi Furot daryosi suviga qoʻyilmagan edi. Jangdan soʻng Husayn qarorgohidagi ayollar va bolalar asir olinib, Suriyadagi Umaviylar poytaxti Damashqqa olib ketildi[16][18][19]. Vaʼda qilingan kufalik yordam amalga oshmadi, chunki Kufaning yangi hokimi Ubaydulloh ibn Ziyod Husaynning elchisini oʻldirdi va kufalik qabila boshliqlarini qoʻrqitdi[8]. Husayndan farqli oʻlaroq, siyosatdan yiroq Ibn al-Hanafiya Yazidga bayʼat qilgani aytiladi[24].

Muxtor qoʻzgʻoloni

Husayn vafotidan soʻng uning tirik qolgan yagona oʻgʻli Ali ibn Husayn Zayn al-Obidin Madinada siyosatdan chetda hayot kechirdi[25][26]. Shu sababli koʻpchilik Ibn al-Hanafiyani Ali xonadonining boshligʻi deb hisoblay boshladi[25][2]. Darhaqiqat, Muxtor as-Saqafiy tez orada Kufada Ibn al-Hanafiyaning vakili ekanini daʼvo qilib, Karbalo qirgʻini uchun qasos olishga chaqirdi[27][28]. Uning harakatlari 684-yildagi muqobil Tavvobun qoʻzgʻolonining magʻlubiyati bilan kuchaydi. Muxtor oxir-oqibat 686-yilda Kufani Abdulloh ibn az-Zubayrdan tortib oldi. Ibn az-Zubayr 680-yilda Makkada Roshidun xalifaligi anʼanalariga asoslangan muqobil xalifalikni — demakki, bilvosita sunniy yoʻnalishdagi hokimiyatni — barpo etib, umaviylarga raqib boʻlgan edi[27]. Muxtor haqiqatan ham siyosiy jihatdan sust Ibn al-Hanafiyani vakillik qilgan-qilmagani shubhali[24][29]. Shunga qaramay, Ibn al-Hanafiyaning aniq taraf olmagan javobi kufalik delegatsiya tomonidan Muxtorni bilvosita maʼqullash sifatida talqin qilindi[30][31]. bu esa oʻz navbatida kufaliklarning Muxtorni qoʻllab-quvvatlashini kuchaytirdi[2].

Mahdiy

Husayn vafotidan keyin Muxtor ehtimol Ibn al-Hanafiyani qonuniy imom deb hisoblagan[32], uni Hasan va Husayndan keyin Alining tirik qolgan vasiysi (soʻzma-soʻz tarjimasi — „merosxoʻr, vasiyat qilingan kishi“) deb atagan[33] Muxtor Ibn al-Hanafiyani Mahdiy (soʻzma-soʻz tarjimasi — „toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilingan“) deb ham atagan[26]. Biroq bu davrda ushbu unvon ehtimol hali messianik maʼnoga ega emas edi[34][35]. Har holda, Ibn al-Hanafiya bu unvondan qochgani aytiladi[2]. U oʻz vatani Madinada qolib, inqilobga faol rahbarlik qilishni rad etdi[28]. Ehtimol, uning qoʻzgʻolonga nisbatan ikki maʼnoli munosabatiga ishora sifatida, Ibn al-Hanafiya keyingi ayrim Haj ziyoratlarida Ali xonadoni boshligʻi sifatida oʻz shaxsiy bayrogʻi bilan ifodalangani aytiladi[36][25].

Husayn uchun qasos

Vaʼdasiga sodiq qolgan holda[37], Muxtor Karbalo qirgʻini uchun javobgar deb hisoblangan bir nechta shaxslarni oʻldirdi. Ular orasida Kufa hokimi Ibn Ziyod va Umaviy qoʻmondoni Umar ibn Saʼd (d. 686) bor edi; ayrim rivoyatlarga koʻra, uning boshi keyin Ibn al-Hanafiyaga yuborilgan[36][38]. Shuningdek, Shamir ibn Zi al-Javshan ham oʻldirildi[39], u koʻpincha Karbaloda Husaynning boshini kesishga masʼul deb qaraladi[40][41]. Boshqa joyda Murra ibn Munqiz al-Abdiy qasos urinishidan omon qoldi, biroq ogʻir yaralandi[42]. U Husaynning oʻgʻli Ali al-Akbarni oʻldirgani aytiladi[43][42]. Ammo Asmo ibn Xorija al-Fazoriy va Muhammad ibn al-Ashʼas al-Kindiy Muxtordan omon qutulib qoldilar. Birinchisi Muslim ibn Aqilning oʻldirilishidagi roli uchun qidirilgan, ikkinchisi esa Karbaloda Husaynni haqorat qilishda ayblangan[44]

Ibn az-Zubayr bilan qarama-qarshilik

Jamoaning umumiy roziligini kutayotganini aytgan Ibn al-Hanafiya Makkada oʻzini xalifa deb eʼlon qilgan Ibn az-Zubayrga bayʼat qilishdan bosh tortgan edi[45]. Shu sababli ayrimlar Ibn al-Hanafiyaning oliy lavozimga oʻz daʼvolari boʻlgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan[36]. Ehtimol, aynan bayʼat qilishdan bosh tortishi va Kufaning Muxtor tomonidan egallanishi Makka xalifasini Ibn al-Hanafiyani qamoqqa olishga undagan[45]. Endi Ibn al-Hanafiya Muxtorga yordam soʻrab xat yozdi va uning harbiy otryadlari tomonidan qutqarildi[2][46] Qutqaruv amaliyoti qonsiz oʻtgani aytiladi, chunki Ibn al-Hanafiya Muxtorning odamlariga Makka muqaddas hududida jang qilishni taqiqlagan edi[47] Yordam soʻrab qilingan bu murojaat Ibn al-Hanafiyaning Muxtorga nisbatan passiv munosabati boʻrttirib yuborilganini koʻrsatadi[36]. Shundan soʻng Ibn al-Hanafiya Makka yaqinidagi Minoga, keyinroq esa Toifga joylashdi[2].

Muxtorning oʻlimi

Muxtor 686–687-yillarda magʻlub etilib oʻldirildi[26], biroq Ibn al-Hanafiya keyinchalik obroʻsini yoʻqotmadi; bu, ehtimol, uning Muxtor bilan aloqalari zaif boʻlganini koʻrsatadi[2]. Ibn al-Hanafiya ikki raqib xalifalikni qoʻllab-quvvatlashdan bosh tortishda davom etdi. Nihoyat, 692-yilda zubayriylar qulagach, u Umaviy xalifasi Abdulmalikka (h. 685–705) bayʼat qildi[36]. Ayrim rivoyatlarga koʻra, u 692-yilda Damashqda xalifani ziyorat qilgan[48] xalifa esa uni saxiylik bilan mukofotlagan[36][24].

Kaysoniylar

Asosiy maqola: Kaysanites

Hozir yoʻqolib ketgan kaysoniylar shia firqasi boʻlib, imomatni Ibn al-Hanafiya va uning avlodlariga bogʻlagan[49][50] Bu firqa Muxtor qoʻzgʻolonidan paydo boʻldi[51], uning oʻlimi esa Ibn al-Hanafiya foydasiga targʻibotni toʻxtatmadi[26][52]. Kaysoniylar Ali ibn Abu Tolibdan oldingi xalifalarni islom paygʻambari Muhammadga voris boʻlish huquqini tortib olgan shaxslar sifatida qoralagan[53][54]. Ularning aksariyati Ali ibn Abu Tolibdan keyin Hasanni, soʻng Husaynni va nihoyat Ibn al-Hanafiyani ilohiy tayinlangan imomlar deb bilgan[51][54]. Ibn al-Hanafiya 700–701-yillarda[2]. yoki 703 yoxud 705-yilda vafot etgach[55], kaysoniylarning aksariyati uning oʻgʻli Abu Hoshimga ergashdi[56], biroq baʼzilari Ibn al-Hanafiya gʻaybatga kirgan, yaʼni ilohiy iroda bilan qayta zohir boʻlguniga qadar odamzoddan yashirilgan deb oʻyladi[56]. Mahdiy tushunchasi oxir zamonda adolatsizlik va yovuzlikni yoʻq qiladigan esxatologik islomiy yetakchi sifatida aynan shu davrda asosiy oqimga aylangan boʻlishi mumkin[57][58][52]. Alining soʻnggi (mashhur) oʻgʻli boʻlgani sababli, Ibn al-Hanafiyaning oʻlimi shia jamoasini yanada boʻlib yubordi[59]

Kaysoniylarning son jihatdan kuchini baholash qiyin[60]. Umaviylar davrining oxirlarida ular, ehtimol, imomiy shialardan koʻproq edi; imomiylar imomlar silsilasini Ali as-Sajjad (Zayn al-Obidin) va Muhammad al-Boqir orqali Husayniy nasabdan davom ettirgan[61][62]. Darhaqiqat, Ibn al-Hanafiya va keyinchalik uning vorisi Abu Hoshim Ali as-Sajjad va uning vorisi Muhammad al-Boqirdan sezilarli darajada tarafdorlarni oʻziga ogʻdirib oldi, chunki bu ikki shaxsdan hech biri imomatga ochiq daʼvo qilmagan va ikkalasi ham siyosiy jihatdan passiv edi[63]. Muxtor harakati oxir-oqibat Umaviylarning agʻdarilishiga yoʻl ochdi[64] chunki kaysoniylar abbosiylarning muvaffaqiyatli qoʻzgʻoloni uchun tashkiliy tuzilma yaratib berdi[65][66]. Abbosiylar Muhammadning amakisi Abbosdan kelib chiqqanliklarini daʼvo qilgan. Ular Abu Hoshimdan keyin imomat Abbosiylar oilasi boshligʻi Muhammad ibn Aliga oʻtgan deb hisoblagan[66][67]. Bu, aftidan, abbosiylar 780-yillar atrofida islom paygʻambari Muhammadning vorisi uning amakivachchasi va kuyovi Ali ibn Abu Tolib emas, balki amakisi Abbos ekanini eʼlon qilgunlariga qadar ularning qonuniylikka asosiy daʼvosi boʻlgan[68][66]. Shu tariqa abbosiylar asta-sekin asosiy oqimdagi shialarga qarshi burildi[69][70]. va koʻp sonli kaysoniylarni oʻzlari bilan sunniylikka olib oʻtdi[71].

Andoza:ISO 639 name ar Wikisource has original text related to this article:
Muhammad ibn al-Hanafiya
Ahl al-Baytdan
Banu Quraysh Urugʻ
Tavalludi: ≈ milodiy 633  Vafoti: ≈ 700
Shialik unvonlari
Oldingisi Kaysoniy shialarning 4-imomi
681–? 		Keyingisi

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Lewis 2012.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Buhl 2012.
  3. ↑ Gifis 2018.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Gleave 2008.
  5. ↑ Qutbuddin 2006.
  6. ↑ Crone 2005, s. 77.
  7. ↑ Calmard 1982.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Madelung 2004.
  9. ↑ Shah-Kazemi 2006, s. 37.
  10. ↑ Momen 1985, s. 25.
  11. ↑ Wellhausen 1901, s. 18.
  12. ↑ Veccia Vaglieri 2012a.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Qutbuddin 2005, s. 9937.
  14. ↑ 14,0 14,1 Madelung 2003.
  15. ↑ Madelung 1997, s. 331.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Momen 1985, s. 28.
  17. ↑ Jafri 1979, s. 158.
  18. ↑ 18,0 18,1 Pinault 2000, s. 70.
  19. ↑ 19,0 19,1 Aghaie 2007, s. 117.
  20. ↑ Madelung 1997, s. 332.
  21. ↑ Ayoub 1978, s. 98.
  22. ↑ Munson 1988, ss. 22–.23.
  23. ↑ Tabatabai 1975, ss. 175, 188.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Dakake 2007, s. 96.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 Balyuzi 2002, s. 200.
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 Momen 1985, s. 36.
  27. ↑ 27,0 27,1 Momen 1985, s. 35.
  28. ↑ 28,0 28,1 Daftary 2015, s. 173.
  29. ↑ Hawting 2000, s. 51.
  30. ↑ Haider 2019, s. 267.
  31. ↑ Dakake 2007, s. 97.
  32. ↑ Momen 1985, s. 47.
  33. ↑ Dakake 2007, ss. 97–.98.
  34. ↑ Madelung 2012.
  35. ↑ Küng 2007, s. 200.
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 Lalani 2000, s. 33.
  37. ↑ Hawting 2000, s. 53.
  38. ↑ Haider 2019, s. 43.
  39. ↑ Haider 2019, s. 32.
  40. ↑ Aghaie 2004, ss. 8–9.
  41. ↑ Momen 1985, s. 30.
  42. ↑ 42,0 42,1 Bahramian 2015.
  43. ↑ Calmard 1985.
  44. ↑ Haider 2019, ss. 44–.45.
  45. ↑ 45,0 45,1 Haider 2019, s. 270.
  46. ↑ Haider 2019, ss. 270–271.
  47. ↑ Haider 2019, ss. 270–.271.
  48. ↑ Küng 2007, ss. 199–, 200.
  49. ↑ Amir-Moezzi & Jambet 2018, s. 38n9.
  50. ↑ Lalani 2000, ss. 34–35.
  51. ↑ 51,0 51,1 Lalani 2000, s. 34.
  52. ↑ 52,0 52,1 Hawting 2000, s. 52.
  53. ↑ Lalani 2000, s. 11.
  54. ↑ 54,0 54,1 Daftary 2013, s. 39.
  55. ↑ Sharon 1983, s. 116.
  56. ↑ 56,0 56,1 Daftary 2015, s. 175.
  57. ↑ Sachedina 1981, s. 9.
  58. ↑ Crone & Hinds 2003, s. 103.
  59. ↑ Sharon 1983, ss. 116–.117.
  60. ↑ Haider 2014, s. 38.
  61. ↑ Dakake 2007, s. 5.
  62. ↑ Daftary 2013, s. 37.
  63. ↑ Momen 1985, s. 37.
  64. ↑ Hawting 2000, ss. 52–, 53.
  65. ↑ Haider 2014.
  66. ↑ 66,0 66,1 66,2 Hawting 2000, s. 110.
  67. ↑ Crone 2005, s. 91.
  68. ↑ Crone 2005, ss. 91–.92.
  69. ↑ Daftary 2008.
  70. ↑ Momen 1985, s. 71.
  71. ↑ Momen 1985, s. 69. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhammad_ibn_al-Hanafiya&oldid=1025466" dan olindi