Kontent qismiga oʻtish

Ali al-Akbar ibn Husayn

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ali al-Akbar
عَلِيّ ٱلْأَكْبَر

Ali al-Akbar ismining yozilishi
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi tax. milodiy 655-yil
Vafoti 680
-yil 10-oktyabr (hijriy 61-yil 10-Muharram oyi) (25 yosh)
Karbalo, Iroq
Imom Husayn maqbarasi
Dini Islom
Ota-onasi

Ali al-Akbar ibn al-Husayn (arabcha: عَلِيّ ٱلْأَكْبَر بن ٱلْحُسَيْن‎‎), asosan, Ali al-Akbar nomi bilan tanilgan, islom paygʻambari Muhammadning evarasi, Husayn ibn Alining oʻgʻli. 680-yilda 18–25 yoshlar oraligʻida boʻlgan chogʻida Karbalo jangida Umaviy xalifa Yazid qoʻshiniga qarshi jang qilgan va shu jangda otasi, qarindoshlari va tarafdorlarining aksariyati bilan birga shahid boʻlgan. Shialik mazhabida uylanishga ulgurmay shahid boʻlgan jasur yigit sifatida xotirlanadi. Tashqi koʻrinishi va odob-axloqi jihatidan paygʻambar Muhammadga nihoyatda oʻxshashligi bilan ulugʻlanadi.

Tavalludi

Ali al-Akbar uchinchi shia imomi Husayn ibn Ali oilasida tugʻildi. Husayn Islom paygʻambari Muhammadning nabirasi va birinchi shia imomi, shuningdek Muhammadning amakivachchasi boʻlgan Ali ibn Abu Tolibning oʻgʻli edi. Bu uchala kishi ham Banu Hoshim qabilasiga mansub edi. Ali al-Akbarning onasi Laylo boʻlib, u Banu Saqif qabilasidan chiqqan Muhammadning sahobasi Urva ibn Mas’udning oʻgʻli Abu Murraning qizi edi[1]. Ali al-Akbarning ona tomondan buvisi Maymuna Banu Umayya qabilasi boshligʻi Abu Sufyonning qizi edi[1]. Ali al-Akbar tugʻilganidan koʻp oʻtmay Husaynning Zaynab ismli singlisi Alini oʻz farzandi sifatida asrab olib tarbiyalashni soʻradi. Alining onasi Umm Laylo bunga rozi boʻlgach, Ali Zaynabga topshirildi va uning asrab olingan oʻgʻli sifatida ulgʻaydi. Karbalo jangidan biroz oldin Husayn Ali al-Akbarga Umm Layloning chodiriga kirib, oʻzini uning oʻgʻli sifatida tanishtirishni buyurdi.

Ali al-Akbar koʻpincha tashqi koʻrinishi va odob-axloqi jihatidan Muhammadga nihoyatda oʻxshashligi bilan ulugʻlanadi[1], hatto Muhammadni sogʻinganlar Ali al-Akbarga qaraganlar[2]. Bu oʻxshashlik Ali al-Akbarning forscha taxallusi — Shabih-e Payghambar (soʻzma-soʻz tarjimasi — „paygʻambarga oʻxshash“) — ni ham izohlaydi[3].

Ali al-Akbar (soʻzma-soʻz tarjimasi — „Ali, kattasi“) dastlabki manbalarning aksariyatiga koʻra Husaynning toʻngʻich oʻgʻli edi[2][3]. jumladan sunniy olimlar Ibn Saʼd (d. 845), al-Balazuriy (d. 892) va shia tarafdori tarixchi al-Yaʼqubiy (d. 897–898) ham shunday yozgan[1]. Shunday qilib, Ali al-Akbar Karbalo jangidan omon qolgan Husaynning yagona oʻgʻli Ali Zayn al-Obidindan katta edi[1]. Biroq islomshunos V. Madelung (d. 2023) Zayn al-Obidin Husaynning toʻngʻich oʻgʻli boʻlgan deb hisoblagan[4]. Ali al-Akbarning tugʻilgan sanasi ham bahsli boʻlib, uning 680-yildagi milodiy Karbalo jangidagi yoshi turlicha: 18[1][1]. 19[5], 23[1][2]. yoki 25 deb koʻrsatiladi[1][3]. Bu xabarlarning barchasi orasida 25 yosh eng ehtimolli boʻlishi mumkin, chunki uning ukasi Ali Zayn al-Obidin Karbalo voqealari vaqtida ehtimol 23 yoshda edi[2].

Karbalo jangi va oʻlimi (680)

Yana qarang: Battle of Karbala

Yazidning taxtga chiqishi

Husaynning akasi Hasan bilan avvalgi kelishuvlarni buzgan tayinlovda[6] Umaviylar xalifasi Muoviya (h. 661–680) 676-yilda oʻgʻli Yazidni (h. 680–683) vorisi etib belgiladi[7]. Musulmon tarixchilar Yazidni koʻpincha Islom meʼyorlarini ochiqchasiga buzgan buzuq hukmdor sifatida tasvirlaydilar[8][9][10]. va uning nomzodi oʻsha paytda Muhammadning ayrim mashhur sahobalari oʻgʻillari, jumladan Husayn ibn Ali tomonidan qarshilikka uchradi[11][12]. 680-yilda Muoviya vafot etib, Yazid taxtga chiqqach, u Madina hokimiga Husayndan majburan bayʼat olishni buyurdi. Husayn esa Yazidni xalifa sifatida tan olishdan bosh tortib, tunda Makkaga yoʻl oldi[4]. Unga bir qancha qarindoshlari, jumladan Ali al-Akbar hamrohlik qildi[13].

Karbaloga safar

Qoʻllab-quvvatlashi amakivachchasi Muslim ibn Aqil tomonidan tasdiqlangan Kufa aholisidan takliflar olgach, Husayn 8 yoki 10 Zulhijja kuni (680-yil 10 yoki 12-sentyabr) bir necha qarindoshlari va tarafdorlari bilan Makkadan Kufaga yoʻl oldi[4]. Husaynga nisbat berilgan bir rivoyatda, u hayoti evaziga boʻlsa ham Yazid zulmiga qarshi kurashish uchun yoʻlga chiqqani aytiladi; bu haqda mashhur shia olimi al-Mufid (d. 1022)ning biografik asari al-Irshadda xabar beriladi[14][15]. Husayn ukasi Muhammad ibn al-Hanafiyyaga yozgan vasiyatida ham „buzgʻunchilik yoki zulm“ izlab chiqmaganini, balki „yaxshilikka buyurib, yomonlikdan qaytarish“ uchun yoʻlga chiqqanini yozgan[16]

Kufaga ketayotganlarida, Husayn ot ustida qisqa muddat uxlab qolganida, hamrohlarining yaqinlashib kelayotgan oʻlimlari haqida tush koʻrgani aytiladi. U uygʻonib, Qurʼonning 2:156-oyatini: „Albatta biz Allohnikimiz va albatta Unga qaytuvchimiz“, deb tilovat qildi va bir necha bor Allohga hamd aytdi. Ali al-Akbar uning yoniga minib keldi va tush haqida bildi, ammo oʻz taqdirini mamnuniyat bilan qabul qildi. Bu rivoyat Karbalo jangidan omon qolgan Uqba ibn Sam’on rivoyati asosida [[History of the Prophets and Kings |Tarix al-Tabariy]]da keltirilgan[1]. Koʻp oʻtmay Husaynning kichik karvoni Yazid qoʻshini tomonidan toʻxtatildi va 61-yil 2 Muharram kuni (680-yil 2-oktyabr) suv va mudofaa inshootlaridan uzoqdagi Karbalo choʻlida qarorgoh qurishga majbur qilindi[4]. Kufaliklarning vaʼda qilingan yordami amalga oshmadi, chunki Kufaning yangi hokimi Ubaydulloh ibn Ziyod (d. 686) Husaynning elchisi Muslim ibn Aqilni qoʻlga olib oʻldirdi va kufalik qabila boshliqlarini qoʻrqitdi[4].

Suv tanqisligi

7 Muharram kuni[17][18]. Ibn Ziyod buyrugʻi bilan Umaviylar qoʻmondoni Umar ibn Saʼd (d. 686) Husaynning Furot daryosiga borish yoʻlini toʻsib qoʻydi[19][4]. Shunga qaramay, Husaynning otabir ukasi Abbos ibn Ali va ellikka yaqin hamroh tungi hujumda Husayn qarorgohiga bir oz suv olib kelishga muvaffaq boʻldi[4]. Bu urinishga qaramay, islomshunos L. Vekkia Vaglieri (d. 1989) keyingi uch kun davomida qarorgoh chanqoqlikdan aziyat chekkanini taxmin qiladi[20]. Boshqa mutaxassislar qatorida D. Pino ham qamal paytida qarorgoh ochlik va chanqoqlikdan aziyat chekkanini yozadi[21], ayniqsa qarorgohdagi koʻplab yosh bolalar[18], A. Hamdarning fikri ham shunga yaqin[22] Karbalo issiq choʻl iqlimiga ega[23][24].

Muzokaralar

Ibn Saʼdga Ibn Ziyod Husayn Yazidga bayʼat qilmaguncha uni ketishga qoʻymaslikni buyurdi[19]. Husayn Yazidga boʻysunmadi[4][20]. biroq chekinishga ruxsat olish va qon toʻkilishining oldini olish uchun Ibn Saʼd orqali Ibn Ziyod bilan muzokara qilgani aniq. Hokim esa yon bermadi[20][4]. va oxir-oqibat Ibn Saʼdga Husayn va uning tarafdorlari Yazidga bayʼat qilmagunlaricha ularga qarshi jang qilish, ularni oʻldirish va jasadlarini tahqirlashni buyurdi; agar bayʼat qilsalar, ularning taqdiri keyin hal qilinishi kerak edi[4].

Tasuʼa

Ibn Saʼd Tasuʼa kuni (9 Muharram), asr namozidan keyin hujum qilishga qaror qildi. Biroq Umaviylar qoʻshini yaqinlashgach, Husayn Abbos va yana bir necha hamrohini yubordi; ular Ibn Saʼdni toʻqnashuvni ertasi kungacha kechiktirishga koʻndirdilar[13][4]. Shundan soʻng Husayn tarafdorlariga nutq qilib, oʻzi uchun jonlarini xavf ostiga qoʻymaslik va ketishlariga ruxsat berdi; bundan keyin Abbos birinchi boʻlib oʻz sadoqatini yangiladi va akasiga hayotda ham, oʻlimda ham ergashishini aytdi[13]. U yerda boʻlganlarning deyarli barchasi oxirigacha Husayn bilan qoldi[4][24][25]. Shia faqihi Ibn Tovus (d. 1266) va aksariyat maqatil asarlarida xabar qilinishicha, Husayn va uning hamrohlari oʻsha tunni ibodat qilib va Qurʼon tilovat qilib oʻtkazdilar[26][27].

Ashuro

Ashuro tongida (10 Muharram) Husayn yetmish ikki kishi atrofidagi tarafdorlarini safga tizdi[20]. Soʻng u dushman safidagilarga murojaat qilib, nima uchun Muhammadning nabirasini oʻldirishni halol deb bilayotganlarini soʻradi[20]. Ehtimol, aynan shu nutqdan keyin Umaviylar qoʻmondoni al-Hurr ibn Yazid at-Tamimiy Husayn tomoniga oʻtdi[28]. Keyin Umaviylar qoʻshini qarorgohni oʻqlar bilan yogʻdirdi[20], shu tariqa ertalabdan quyosh botguncha davom etgan jang boshlandi; jang, hech boʻlmaganda ertalab davomida, yakka olishuvlar[18], toʻqnashuvlar, hujumlar va chekinishlardan iborat edi[4]. Biroq peshinga yaqin Umaviylar qoʻshini qarorgohni qurshab oldi[18], hamrohlarning barchasi halok boʻldi[29].

Oʻlimi

Bahraynda Ashuro voqealari sahnalashtirilishida Husayn oʻlgan oʻgʻli Ali al-Akbar jasadi ustida turgan holatda

Alaviylar, yaʼni Ali ibn Abu Tolib avlodlari orasida jang qilishga va maydonga kirishga birinchi boʻlib Ali al-Akbar ruxsat oldi[3][1]. Biroq ommabop adabiyotdagi rivoyatlar baʼzan uni eng oxirgilardan biri sifatida halok boʻlganlar qatoriga qoʻyadi. Masalan, Temuriylar davri shoiri va voizi Husayn Koshifiy (d. 1504)ning Rawzat al-shohada asarida Ali oʻn yettinchi qurbon sifatida tasvirlanadi[3]. Ali al-Akbar dushman saflariga bir necha bor hamla qilgani aytiladi. Hamlaning biridan keyin u yaralangan va chanqoq holda jang maydonidan qaytib kelib, tashnalikdan shikoyat qildi. Husayn unga tasalli berib, uning chanqogʻi tez orada evarasi Muhammad qoʻlidan qondirilishini aytdi. Shundan soʻng Ali al-Akbar jangga qaytdi va oxir-oqibat, aytilishicha, Aliga orqadan zarba bergan Murra ibn Saʼd tomonidan yiqitildi. U yiqildi va uni „boʻlaklarga boʻlib tashlagan“ Umaviy askarlari qurshab oldi. Aksariyat rivoyatlarda uning qotili Murra ibn Munqiz al-Abdiy deb ataladi[3][1]. u keyinchalik alaviylar tarafdori inqilobchi Muxtor as-Saqafiy (d. 687)ning qasos olish urinishidan omon qolgan, ammo ogʻir yaralangan[1]. Qaygʻuga botgan Husayn oʻlgan oʻgʻlining jasadi ustida yigʻladi[1]. va al-Irshadga koʻra: „Dunyo tugadi“, hamda „Sening ortingdan dunyoda [faqat] chang qoladi“, deb nola qildi[1][30]. Husaynning singlisi Zaynab ham u yerga yugurib keldi va Husayn nihoyat taskin topmas singlisi bilan qarorgohga qaytdi. Keyin u boshqa yigitlardan Ali al-Akbar jasadini qarorgohga olib borishni soʻradi[1].

Jang tushdan keyin yolgʻiz qolgan Husaynning oʻldirilishi bilan yakunlandi[24]. Ali al-Akbar va boshqalarning kesilgan boshlari keyinchalik Kufadagi Ibn Ziyodga, soʻng Damashqdagi Yazidga olib borildi; uning boshi ehtimol Bob as-Sagʻir qabristoniga dafn etilgan[3]. Jangdan keyin asirga olingan ayollar va bolalar ham Kufa, soʻng Damashqqa olib borildi[31]

Maqbara

Iroqning Karbalo shahridagi Husayn maqbarasi va yaqin atrofdagi uning otabir ukasi Abbos maqbarasi

Husaynning halok boʻlgan tarafdorlari al-Gʻodiriya qishlogʻidan boʻlgan Banu Asad qabilasining ayrim kishilari tomonidan dafn etildi. Xususan, Ali al-Akbar otasining yoniga dafn qilindi. Bugungi kunda ikki qabr hozirgi Iroqdagi Karbalo shahrida joylashgan Husayn maqbarasining markaziy gumbazi ostida joylashgan[3]. Shahar maqbara atrofida rivojlanib, ziyorat manzili va diniy taʼlim markaziga aylangan[32]. Ziyoratchilar oʻqiydigan duolarda Ali al-Akbarga bagʻishlangan parchalar ham bor[1]. U avlod qoldirmagan[2].

Shia Islomida xotirlanishi

Shia imomlarining Husayn uchun motam tutishdagi namunalariga ergashib[33], shia musulmonlari Muharram va Safar oylarida[34], ayniqsa Muharramning dastlabki oʻn kunida, Ashuro kuni yirik shia shaharlaridagi yurishlar bilan yakunlanadigan Karbalo voqealarini xotirlaydilar[33][35]. Bu marosimlarning asosiy tarkibiy qismi (maj'alis, sing. majlis) Karbalo voqealari hikoyalarini bayon qilishdir[36][33]. bundan maqsad tinglovchilarda hamdardlik uygʻotish va ularni yigʻlatishdir[37]. Aynan shu kontekstda Ali al-Akbar xotirasi Gʻarbiy Hind orollaridan Janubi-Sharqiy Osiyogacha ulugʻlanadi[3]. Xususan, Erondagi marosimiy taʼziya tomoshalarida (ehtiros pyesalariga oʻxshash) Ali al-Akbar koʻpincha uylanishga ulgurmay shahid boʻlgan baxtsiz jasur yigit sifatida tasvirlanadi. Shunday qilib, shia Islomida Ibrohimning oʻgʻli Ismoilni qurbon qilishi bilan Husaynning Ali al-Akbarni qurbon qilishi oʻrtasida oʻxshashlik keltiriladi[3].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Bahramian 2015.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Mir.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 Calmard 1985.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 Madelung 2004.
  5. ↑ Haider 2014, s. 68.
  6. ↑ Madelung 1997, ss. 493–8.
  7. ↑ Madelung 1997, s. 322.
  8. ↑ Momen 1985, s. 28.
  9. ↑ Pinault 2000, s. 70.
  10. ↑ Abbas 2021, s. 167.
  11. ↑ Wellhausen 1927, s. 145.
  12. ↑ Hawting 2000, s. 46.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Bahramian & Bulookbashi 2015.
  14. ↑ Munson 1988, ss. 22–3.
  15. ↑ Tabatabai 1975, ss. 175, 188.
  16. ↑ Adibzadeh 2013, ss. 78–.79.
  17. ↑ Qutbuddin 2019, s. 106.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Haider 2014, s. 69.
  19. ↑ 19,0 19,1 Momen 1985, s. 29.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 Veccia Vaglieri 2012.
  21. ↑ Pinault 2000, s. 71.
  22. ↑ Hamdar 2009, ss. 85–.86.
  23. ↑ Adibzadeh 2013, s. 82.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Momen 1985, s. 30.
  25. ↑ Tabatabai 1975, s. 176.
  26. ↑ Munson 1988, ss. 23.
  27. ↑ Sindawi 2002, s. 91.
  28. ↑ Wellhausen 1901, s. 66.
  29. ↑ Hyder 2006, s. 89.
  30. ↑ Haider 2014, s. 77.
  31. ↑ Momen 1985, ss. 30–.31.
  32. ↑ Momen 1985, s. 33.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 Osman 2015, s. 133.
  34. ↑ Hyder 2006, s. 9.
  35. ↑ Momen 1985, s. 240.
  36. ↑ D'Souza 1998.
  37. ↑ Pinault 2000, s. 77.

Adabiyotlar

Vikiomborda „Ali al-Akbar ibn Husayn“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ali_al-Akbar_ibn_Husayn&oldid=1026235" dan olindi