Mingechaur arxeologik majmuasi
| Mingechaur arxeologik majmuasi Mingəçevir arxeoloji kompleksi | |
|---|---|
| Turi | Arxeologik qazishma maydoni |
| Joylashuvi | Mingechaur, Ozarbayjon |
| Built | Eneolit davridan oʻrta asrlargacha |
Mingechaur arxeologik majmuasi (ozarbayjoncha: Mingəçevir arxeoloji kompleksi) — Ozarbayjonning Mingechaur shahri hududida, Kura daryosining har ikki sohilida va Boʻzdagʻ togʻi etaklarida joylashgan yirik va noyob tarixiy-arxeologik yodgorliklar majmuasidir. Ushbu majmua Janubiy Kavkazdagi eng muhim va boy arxeologik qazishma maydonlaridan biri hisoblanib, uning hududidan eneolit davridan to soʻnggi oʻrta asrlargacha boʻlgan davrga oid yuz minglab artefaktlar topilgan[1].
Tadqiqot tarixi
Mingechaur hududidagi tizimli arxeologik tadqiqotlar XX asrning oʻrtalarida, aniqrogʻi 1946–1953-yillarda Mingechaur gidroelektrostansiyasi (GES) va suv ombori qurilishi munosabati bilan boshlangan. Qurilish ishlari davomida katta miqdordagi tarixiy yodgorliklar suv ostida qolish xavfi tugʻilganligi sababli, Ozarbayjon SSR Fanlar Akademiyasi tomonidan maxsus arxeologik ekspeditsiya tashkil etilgan. Ekspeditsiyaga taniqli arxeologlar Solih Qaziyev va R.M. Vahidov rahbarlik qilgan[2].
Olib borilgan keng koʻlamli qazishmalar natijasida Kura daryosining oʻng va chap qirgʻoqlaridan qadimiy aholi punktlari, qabristonlar, diniy ibodatxonalar va turli davrlarga oid madaniy qatlamlar aniqlangan.
Arxeologik davrlar va topilmalar
Majmua oʻzida turli tarixiy davrlar va madaniyatlarga oid yodgorliklarni mujassam etadi:
Xum qabrlar
Mingachevir arxeologik majmuasining eng mashhur va noyob qismlaridan biri bu — qadimiy xum (koʻza) qabrlari (ozarbayjoncha: Küp qəbirləri) hududidir. Oʻliklar maxsus tayyorlangan ulkan sopol xumlar ichiga homila shaklida (tizzalari qoringa bukilgan holda) dafn etilgan. Bunday dafn marosimlari, asosan, miloddan avvalgi II asrdan milodiy I asrgacha boʻlgan davrga, aniqrogʻi qadimgi Kavkaz Albaniyasi madaniyatiga xosdir. Xumlar ichidan mayit bilan birga qizil rangli sopol idishlar, shisha munchoqlar, tilla va kumush taqinchoqlar hamda temir qurollar topilgan[3].
Kavkaz Albaniyasi me'morchiligi
Arxeologik qazishmalar davomida qadimgi Kavkaz Albaniyasi davlatiga oid xristian ibodatxonalari (xususan, V—VII asrlarga oid bazilika va cherkovlar) qoldiqlari topilgan. Ushbu ibodatxonalarda alban yozuvi tushirilgan tosh plitalar, bezakli ustunlar, shuningdek, nafis arxitektura detallari aniqlangan boʻlib, bu qadimgi alban yozuvi va madaniyatini oʻrganishda beqiyos manba boʻlib xizmat qiladi[4].
Bronza va ilk temir davri
Majmuaning pastki madaniy qatlamlaridan eneolit (mis-tosh), ilk va soʻnggi bronza hamda ilk temir davriga (Xoʻjali-Gadabay madaniyati) oid manzilgohlar, kurganlar (tuproq tepalikli qabrlar) topilgan. Bu yerdan topilgan bronza nayzalar, qilichlar, qishloq xoʻjaligi qurollari va sirtiga geometrik naqshlar hamda hayvonlar tasviri tushirilgan qora sayqalli sopol idishlar qadimgi aholining yuksak hunarmandchilik va mudofaa madaniyatidan dalolat beradi.
Topilmalarning saqlanishi
Mingachevir arxeologik majmuasidan qazib olingan 20 mingdan ortiq nodir tarixiy eksponatlar va artefaktlar bugungi kunda asosan Boku shahridagi Ozarbayjon milliy tarix muzeyida, shuningdek, Mingechaur shahar tarix muzeyida namoyish etilmoqda va saqlanmoqda[5].
Manbalar
- ↑ R.M. Vahidov. Mingəçevir (arxeoloji qazıntılar). Bakı: Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı, 1959 — 12-15-bet.
- ↑ „Mingəçevir arxeoloji ekspedisiyası və onun nəticələri“ (az). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.
- ↑ S.M. Qazıyev. Mingəçevir küp qəbirləri. Bakı: Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı, 1960 — 34-40-bet.
- ↑ K.V. Trever. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н.э. - VII в. н.э.. Moskva-Leningrad: Izd-vo AN SSSR, 1959 — 310-315-bet.
- ↑ „Mingəçevir Tarix Muzeyi və arxeoloji tapıntılar“ (az). Mingəçevir Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsi. Qaraldi: 15-avgust 2026-yil.