Mevhibe Kadın
| Mevhibe Kadın | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Usmoniylar imperiyasining bosh kadıni (Bosh xotin) | |||||
| Tenure | 30-may – 1876-yil 31-avgust | ||||
| Oʻtmishdoshi | Dürrinev Kadın | ||||
| Davomchisi | Nazikeda Kadın | ||||
| Tugʻilishi |
6-avgust 1835-yil Tbilisi, Kavkaz vitse‑podsholigi, Rossiya imperiyasi (hozirgi Tbilisi, Gruziya) | ||||
| Vafoti |
21-fevral 1936-yil (100 yoshda) Shishli, Istanbul, Turkiya | ||||
| Turmush oʻrtogʻi |
Murod V (turm. 1857; vaf. 1904) | ||||
| |||||
| Uy | Usmonli (nikoh orqali) | ||||
| Otasi | Tarkanishvili Ahmad Bek | ||||
| Dini | Islom sunniylik | ||||
Elaru Mevhibe Kadın (usmonli turkcha: محبہ قادین – „isteʼdod“ yoki „sovgʻa“; 1835-yil 6-avgustda tugʻilgan – 1936-yil 21-fevralda vafot etgan) – Usmoniylar imperiyasi sultoni Murod V ning birinchi xotini, Usmoniylar imperiyasining bosh kadın (xotin)i.
Yoshligi
Mevhibe Kadın 1835-yil 6-avgustda Gruziyaning Tbilisi shahrida tugʻilgan. Otasi – Tarkanişvili Ahmad bey[1]. 1839/1840-yillarda[2] Gurjiy Hayraddin posho oʻsha paytdagi Trabzon eyaleti hokimi sifatida uni saroy haramiga taqdim etgan. Bu yerda Usmoniylar saroyi odatiga koʻra uning ismi Elâru deya oʻzgartirilgan. U Usmoniylar saroyiga juda yoshligida olib kelingan va Murod V ning otasi sulton Abdulmajid I ning qizlari orasida ulgʻaygan[1].
Qrim urushi davrida haram ayollari Qurʼon tilovat qilardi. Elâru ham unda ishtirok etardi. U, shuningdek, shahzoda Murod uchun Shevkefza xotun tomonidan tashkil etilgan musiqiy tomoshaning ham bir qismida ishtirok etgan. Bu tomoshada jami sakkiz nafar qiz ishtirok etgan. Biroq oʻsha davrda Murodning musiqa sanʼatiga qiziqishi uncha kuchli emas edi[1].
Nikohi
Elâru sulton Abdulmajid I hukmronligi davrida Murod hali shahzoda boʻlgan chogʻda, 1857-yil 2-yanvarda Dolmabahçe saroyida turmushga chiqqan[3][4]. Oʻshanda Elâru 22 yoshda[1], Murod esa 17 yoshda edi. Biroq Elârudan zirriyod qolmagan[1]. Abdulmajid 1861-yilda vafot etganidan soʻng, uning ukasi Abdulaziz taxtga chiqdi. Shundan soʻng Murod valiahd shahzoda boʻldi. Elâru va Murod Abdulaziz tomonidan unga ajratilgan Kurbağalıderedagi qasrda yashashdi. Qish fasllarini Dolmabahçe saroyidagi valiahdlar uchun moʻljallangan apartamentlarda va Nisbetiye qasrida oʻtkazishar edi[5]. 1875-yilda Murod uning ismini Mevhibe deya oʻzgartirgan[1].
1876-yil 30-mayda Sulton Abdulaziz taxtdan agʻdarilib, Murod taxtga chiqqandan soʻng[6], Elâruga „Katta Kadın“ unvoni berildi. Murod V ning eng yosh xotini Filizten xonim farzandsiz xotinga bunday unvon berilishi juda gʻayrioddiy deb hisoblardi. Aslida koʻplab bosh xotinlar farzandsiz boʻlsalar ham bu mavqeni egallashgan edi. Murodning otasi Abdulmajid I ning bosh xotini Servetseza Kadın ham shular jumlasidandir. Filizten shunchaki Usmoniylar harami odatlarini yetarlicha yaxshi bilmagan boʻlishi mumkin[7][4].
Mevhibe baland boʻyli, koʻzlarining rangi och jigarrang deya taʼriflanadi. U nihoyatda goʻzal ayol edi. Beqiyos nozik qora qoshlarining ostida miltillovchi surma tortilgan qora koʻzlari uning soʻzlaganida mayin pushti rangda tovlanadigan, oqarib turgan yuziga betakror sehr bagʻishlardi. U juda aqlli va ziyrak edi. Mevhibe bilan uchrashgan yoki suhbatlashgan har qanday odam uning sehrli jozibasiga maftun boʻlmay iloj topolmasdi[7].
Mevhibe 93 kun davomida bosh kadın boʻlgan. U Usmoniylar tarixidagi eng qisqa muddatda ushbu unvonga ega voʻlgan ayol sanaladi. 3 oy hukmronlik qilgach, sulton Murod 1876-yil 30-avgustda[8] ruhiy beqarorligi sababli taxtdan agʻdarilib, Çırağan saroyiga qamab qoʻyildi. Mevhibe ham Murodning ortidan ergashdi[9]. Qamoqdagi butun davr davomida u eriga butunlay sodiq qoldi. Qariyb 20 yillik saroy qamogʻi davomida Mevhibe oʻzini yuksak qadr-qimmat sohibi sifatida tutdi, hech qachon taslim boʻlmadi. Tashqi dunyo bilan aloqalarni yuritish aynan uning zimmasida edi. U muntazam ravishda Sulton Abdulhamid II ga xatlar yozib turar, baʼzan biror mayda narsa soʻrar, tamaki yoki ekzotik mevalar kabi kichik neʼmatlar yuborilganda minnatdorchilik bildirishni aslo unutmasdi[7]. Uning xonadonlari saroyning Istanbul tomonida joylashgan edi[10]. Baʼzan Murod uning xonadoniga koʻchib oʻtardi[10]. Mevhibe kiyim tikishda ham usta boʻlib, uni haqiqiy mohir tikuvchi deb hisoblanishi mumkin edi. Bir necha marta u hatto Murodning oʻzi uchun ham kiyimlar tikkan[10]. Shevkefza xotun 1889-yilda vafot etgach, haram ustidan hokimiyat Mevhibega oʻtdi. Murod Mevhibeni bu lavozimga bir umrga tayinlagan edi[11].
1904-yilda Murod vafot etganidan keyin Mevhibe beva qoldi. Shundan soʻng uning Çırağan saroyidagi iztiroblari nihoyasiga yetdi[12]. Oʻzining ota bir ukasi Murodning oʻlimi haqida Abdulhamid II ga xabar yoʻllagan ham aynan Mevhibe edi. Uning vafotidan soʻng Mevhibe sulton Abdulhamid II ga yoʻllagan xabarida Abdulhamidning himoyasi, rahmati va mehr-muruvvati tufayli 28 yil davomida kecha-yu kunduz shifokorlar tekshiruviga qaramay, eri tabiiy oʻlim bilan vafot etganini bayon qilgan[13].
Keyingi yillari va vafoti
Murodning oʻlimidan keyin Mevhibe Tarlabaşı saroyiga joylashdi. Bu saroy ilgari sulton Abdulhamid II ning toʻngʻich qizi Zekiye Sultonga tegishli boʻlgan[14]. 1908-yilda Ikkinchi konstitutsiya eʼlon qilingach, u Shishlida uy sotib oldi. U yerda deyarli tashqariga chiqmay, yakkalanib hayot kechirdi. Britaniyaliklar Istanbulni ishgʻol qilganidan keyin esa uyidan chiqmaslikka qaror qildi va soʻnggi yillarini bogʻni parvarish qilish bilan oʻtkazdi[15]. 1924-yilda Usmoniylar sulolasi aʼzolari mamlakatdan surgun qilindi, biroq sulolaning qondosh aʼzosi boʻlmagan Mevhibega Istanbulda qolishga ruxsat berildi. Mevhibe Kadın 1936-yil 21-fevralda vafot etgan[16] va Ortaköydagi qabristonga dafn qilingan. Vafoti chogʻida u 100 yoshda boʻlib, Usmoniylar sulolasi tarixidagi eng uzoq umr koʻrgan aʼzo edi[17].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 İrtem, Süleyman Kani. „Saray ve Babıali'nin iç yüzü:Sultan Murad'ın baş kadını Mevhibe Hanım'ın anlattıkları“. Akşam (1934-yil 1-mart). 2020-yil 28-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 22-noyabr.
- ↑ Toraman, Ömer. Trabzon Eyaletinde Yurtluk-Ocaklık Suretiyle Arazi Tasarrufuna Son Verilmesi (1847-1864). Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi — 60-bet.
- ↑ Adra, Jamil. Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005, 2005 — 19-bet.
- ↑ 4,0 4,1 Sakaoğlu 2008, s. 649.
- ↑ Satı 2020, s. 17.
- ↑ Roudometof, Victor. Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group, 2001 — 86–87-bet. ISBN 978-0-313-31949-5.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Brookes 2010, s. 37.
- ↑ Williams, Augustus Warner; Gabriel, Mgrditch Simbad. Bleeding Armedia: Its History and Horrors Under the Curse of Islam. Publishers union, 1896 — 214-bet.
- ↑ Brookes 2010, s. 64.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Brookes 2010, s. 113.
- ↑ Brookes 2010, ss. 5, 112.
- ↑ Brookes 2010, s. 17.
- ↑ Yanatma, Servet. The Deaths and Funeral Ceremonies of Ottoman Sultans (From Sultan Mahmud II to Sultan Mehmed VI Vahideddin). Boğazici University, 2007 — 40-bet.
- ↑ Çavdar, Döndü. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Mefruşat-ı Hümayun İdaresi. Selçuk University Institute of Social Sciences, 2015 — 213-bet.
- ↑ Brookes 2010, s. 37 n. 19.
- ↑ Vâsıb, Ali; Osmanoğlu, Osman Selaheddin. Bir şehzadenin hâtırâtı: vatan ve menfâda gördüklerim ve işittiklerim. YKY, 2004 — 28-bet. ISBN 978-9-750-80878-4.
- ↑ Satı 2020, s. 189.
Adabiyotlar
- Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press, 2010. ISBN 978-0-292-78335-5.
- Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6.
- Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara: Ötüken, 2011. ISBN 978-9-754-37840-5.
- Satı, İbrahim. Sultan V.Murad'ın Hayatı ve Kısa Saltanatı (1840-1904). Karamanoğlu Mehmetbey University Institute of Social Sciences, 2020.