Servetseza Kadın
| Servetseza Kadın | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Fayl:Servet-seza Başkadınefendi Hazretleri.JPG | |||||
| Usmoniylar imperiyasining bosh kadıni (Bosh xotin) | |||||
| Tenure | 1839-yil 2-iyul – 1861-yil 25-iyun | ||||
| Oʻtmishdoshi | Nevfidan Kadın | ||||
| Davomchisi | Dürrinev Kadın | ||||
| Tugʻilishi |
1823 Maykop, Adigeya | ||||
| Vafoti |
1878-yil 24-sentyabr Kabataş saroyi, Kabataş, Usmoniylar davlati | ||||
| Turmush oʻrtogʻi |
Abdulmajid I (turm. 1839; vaf. 1861) | ||||
| |||||
| Uy |
Usmoniylar (turmush orqali) Temruko (tugʻilish orqali) | ||||
| Otasi | Shahzoda Mansur Bey Temruko | ||||
| Onasi | Dadeşkeliani malikasi | ||||
| Dini | Islom, sunniylik | ||||
Servetseza Kadın (usmonli turkcha: ثروت سزا قادين – „boylikka loyiq“[1]; 1823-yilda tugʻilgan – 1878-yil 24-sentyabrda vafot etgan) – Usmoniylar imperiyasi sultoni Abdulmajid I ning birinchi va bosh xotini.
Yoshligi
Kelib chiqishi cherkes va gruzinlarga mansub boʻlgan Servetseza Temruko shahzodalar sulolasidan edi. Otasi shahzoda Mansur Bey Temruko, onasi Dadeşkeliani sulolasidan boʻlgan gruzin malikasi boʻlgan. Asl ismi nomaʼlum. Servetseza 1823-yilda Adigeya Respublikasining poytaxti Maykopda tugʻilgan[2]. U sulton Abdulhamid I ning qizi Asmo Sultonning xonadonida tarbiya topgan va aynan Asmo Sulton unga Servetseza ismini bergan[3].
Nikohi
Mahmud II 1839-yil 2-iyulda vafot etgach, Abdulmajid taxtga chiqdi. Onasi Bezmiâlem Sulton Servetsezaning ham oʻzi kabi yarim gruzin boʻlgani sababli uni oʻgʻli uchun xotin sifatida tanladi[3]. Ularning nikohi[2] 1839-yilda boʻlib oʻtdi. Servetseza toʻydan soʻng darhol „BaşKadin“ (Bosh xotin) unvoni bilan sultonning bosh xotiniga aylandi[4] va bu mavqeni Abdulmajidning butun hukmronligi davomida saqlab qoldi[5].
Leyla Achba oʻzining xotiralarida uni aqlli va yaxshi tarbiya koʻrgan ayol sifatida tasvirlagan[6]. 1843-yilda Istanbulga tashrif buyurgan Charles White esa u haqda quyidagilarni yozgan:
Bosh Kadin... saroyga olib kelinishidan avval uni tanigan xonimlar tomonidan ziyrak va bilimli ayol sifatida tasvirlanadi, biroq u alohida, favqulodda jozibaga ega bo‘lgan ayol sifatida ajralib turmagan[3].
Uning xonadonida xizmat qiladigan ayollardan biri Dürrinev xonim boʻlib, u keyinchalik sulton Abdülazizning bosh xotini boʻlgan.
Servetseza farzand koʻrmagan, chunki Abdulmajid hecham unga mahliyo boʻlmagan. Biroq Servetseza hech qachon bundan shikoyat qilmagan, Abdulmajid ham unga hurmat bilan munosabatda boʻlgan. Gülcemal Kadın 1851-yilda vafot etganidan soʻng uning farzandlari Fotma Sulton, Refia Sulton va shahzoda Mehmed Reşad (boʻlajak Mehmed V) Servetsezaning tarbiyasiga topshirilgan[4][7]. U erining onasiz qolgan bolalarini qanoti ostiga olib, oʻz farzandlaridek tarbiya berishga ruxsat soʻragan. Bolalarga hamisha mehr-shafqat bilan gʻamxoʻrlik qilgan. U, shuningdek, boʻlajak sulton Murod V ni ham oʻz oʻgʻlidek sevgan[8].
Bezmiâlem Sulton 1853-yilda vafot etgach, Abdulmajid haram boshqaruvini Servetsezaga topshirgan. Shundan soʻng Muordning onasi Shevkefza xotun Servetseza Kadinning Murodga (boʻlajak sulton Murod V) boʻlgan mehridan va Abdulmajidning Murodni oʻzidan keyingi sulton sifatida koʻrish istagidan dalda olib, Pertevniyal Sulton va uning oʻgʻli shahzoda Abdulazizga (boʻlajak sulton Abdulaziz) qarshi chiqa boshlagan[9].
Bevaligi, vafoti va oqibatlari
Servetseza Abdulmajidning oʻgʻillaridan biri Murod V ning tomonida boʻlib, uni oʻz oʻgʻlidek sevar edi. Abdulmajidning vafotidan soʻng marhum sultonning irodasiga muvofiq, Servetseza Murodning onasi Shevkefza xotun hamda xizmatkori Nakşifend xalfa yordami bilan qonuniy merosxoʻr boʻlgan amakisi Abdulazizning oʻrniga Murodni taxtga oʻtqazishga urindi. Biroq buning uddasidan chiqa olmadi va shu boisdan Abdulazizning onasi Pertevniyal Sulton Servetsezani uning ittifoqchilari bilan birga yomon koʻra boshladi.
Abdulmajid 1861-yil 25-iyunda vafot etgach, uning ukasi Abdulaziz taxtga chiqdi, shundan soʻng Servetseza Kabataş saroyiga joylashdi[10][4]. 1872-yilda u Üsküdardagi Özbekler xonaqosi hovlisida favvora qurdirdi[11]. U Murodni juda yaxshi koʻrgan. Murod 1876-yilda taxtdan agʻdarilgach, Servetseza koʻp odamlarga Abdulhamid II taxtni undan tortib olganini ochiq aytgani taʼkidlanadi. U Abdülhamid II ni hech qachon sulton sifatida tan olmagan va uni doimo „regent“ deb atagan[12][13].
Servetseza 1878-yil 24-sentyabrda 55 yoshida vafot etdi va Istanbulda erining maqbarasi yonidagi Yovuz Salim masjidida dafn qilindi[14][15]. Ayrimlar uni oʻldirishgan deb hisoblaydi. Rivoyatga koʻra, Ramazon kechalarining birida u Abdulhamidning huzuriga borib, uni ogohlantirgan. Unga taxtni haqiqiy egasiga qaytarishni buyurgan. Abdulhamid oʻzini uning ogohlantirishini jiddiy qabul qilgandek koʻrsatgan va unga zaharli ichimlik berishni buyurgan. Servetseza saroyiga qaytgach vafot etgan[12][13].
Usmoniylar tarixchisi Ali Fuod Türkgeldi Bey bu voqeani quyidagicha tasvirlaydi:
Servetseza Abdülhamid II ni faqat regent deb hisoblar va oʻzining sevikli oʻgʻli Murod V ning tuzalib qolgan, endilikda yana qayta sulton etib tayinlanishi kerak deb oʻylardi. Asrab olingan oʻgʻli shahzoda Reşad afandiga Abdülhamid II ning (uni sulton deb tan olmagan, „Hamid afandi“ deb atagan) huzuriga borib, taxtni Murod V ga qaytarish haqida ogohlantirajagini bildirgan. Reşad afandi: „Volidam, bunday ish qilmang! Bu faqat sizga va akamiz Murod afandiga sharmandalik keltiradi“, – degan. Shunga qaramasdan, Servetseza oʻsha oqshom sultonning huzuriga borgan. Unga: „Arslonim, bilasanmi, nega bu kecha bu yerga keldim? Ikki yildirki ukangning nomidan regentlik qilib kelyapsan. Endi uning haqqini oʻziga qaytarish vaqti keldi. Unga hukmronlikni qaytar“, – degan. Ali Fuodning soʻzlariga koʻra, Abdulhamid unga rozi boʻlgandek javob bergan: „Xoʻp, haq gap, volidam. Men ham allaqachon bu haqida oʻylay boshlagandim. Keling, ogʻiz ochilgandan keyin yana gaplashamiz“. Ular qayta uchrashganda Abdulhamid Servetsezaga zaharlangan sharbat tortgan va Servetseza uni ichgan. U Kabataş saroyiga qaytgach, ertasi kuni vafot etgan.
Servetsezaga eri Abdulmajiddan katta mulk olgan boʻlib, unga vasiyat qilib qoldirilgan mol-mulk, ayniqsa, zargarlik buyumlari juda katta qiymatga ega edi. Shu boisdan Abdulhamid ularni Reşadga topshirmagan va uning zargarlik buyumlari hamda ikki katta sandiq buyumlarini asrash uchun Yıldız saroyiga yuborgan. Biroq 1909-yilda Abdulhamid taxtdan agʻdarilgach, barcha zargarlik buyumlari va sandiqlar taxtga yangi oʻtirgan sulton Mehmed Reşadga qaytarib berilgan[16].
Farzandlari
Servetseza farzand koʻrmagan, biroq 1851-yilda Gülcemal Kadın vafot etgach, uning Abdulmajiddan boʻlgan 3 farzandini asrab olgan:
- Fotma Sulton (1840-yil 1-noyabr – 1884-yil 26-avgust) 2 marta turmushga chiqqan va 1 oʻgʻil hamda 2 qiz farzand koʻrgan.
- Refia Sulton (1842-yil 7-fevral – 1880-yil 4-yanvar) 1 marta turmushga chiqqan va 1 qiz farzand koʻrgan. Uning Hadicha Sulton ismli egizak singlisi boʻlgan, biroq tugʻilganidayoq vafot etgan.
- Mehmed V (1844-yil 2-noyabr – 1918-yil 3-iyul) – Usmoniylar imperiyasining 35-sultoni.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Davis 1986, s. 105.
- ↑ 2,0 2,1 Açba & Açba 2004, s. 122.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 White 1846, s. 10.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Uluçay 2011, s. 203.
- ↑ Brookes 2020, s. 245.
- ↑ Açba & Açba 2004, s. 22.
- ↑ Brookes 2020, s. xvi, 245.
- ↑ Brookes 2020, ss. 70–71.
- ↑ Sakaoğlu 2007, s. 232.
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 575.
- ↑ Haskan, Mehmet Nermi. Yüzyıllar boyunca Üsküdar - Volume 1. Üsküdar Belediyesi, 2001 — 434-bet. ISBN 978-9-759-76060-1.
- ↑ 12,0 12,1 Tuğlacı 1985b, s. 207.
- ↑ 13,0 13,1 Tuğlacı 1985a, s. 207.
- ↑ Uluçay 2011, ss. 203–204.
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 574.
- ↑ Brookes 2020, s. 71.
Adabiyotlar
- Açba, Leyla; Açba, Harun. Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları. L & M, 2004. ISBN 978-9-756-49131-7.
- Bey, Mehmet Süreyya. Osmanlı devletinde kim kimdi, Volume 1. Küğ Yayını, 1969.
- Brookes, Douglas S.. On the Sultan's Service: Halid Ziya Uşaklıgil's Memoir of the Ottoman Palace, 1909–1912. Indiana University Press, February 4, 2020. ISBN 978-0-253-04553-9.
- Davis, Fanny. The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918. Greenwood Publishing Group, 1986. ISBN 978-0-313-24811-5.
- Kurumu, Türk Tarih. Türk Tarih Kurumu yayınları. Türk Tarih Kurumu Basımevı, 1951.
- Sakaoğlu, Necdet. Famous Ottoman women. Avea, 2007.
- Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları. Beyoğlu, İstanbul : Oğlak Yayıncılık ve Reklamcılık, 2008. ISBN 978-9-753-29299-3.
- Tuğlacı, Pars. Osmanlı Saray Kadınları. Cem Yayınevi, 1985a.
- Tuğlacı, Pars. Türkiyeʼde kadın, Volume 3. Cem Yayınevi, 1985b.
- Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara: Ötüken, 2011. ISBN 978-9-754-37840-5.
- White, Charles. Three years in Constantinople; or, Domestic manners of the Turks in 1844. London, H. Colburn, 1846.