Nazikeda Kadın
| Nazikeda Kadın | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Usmoniylar imperiyasining bosh kadıni (Bosh xotin) | |||||
| Tenure | 1876-yil 31-avgust – 1895-yil 11-aprel | ||||
| Oʻtmishdoshi | Mevhibe Kadın | ||||
| Davomchisi | Bedrifelek Kadın | ||||
| Tugʻilishi |
Mediha Tsanba tax. 1848 Abxaziya, Gruziya, Kavkaz noibligi, Rossiya imperiyasi | ||||
| Vafoti |
1895-yil 11-aprel Yıldız saroyi, Istanbul, Usmoniylar davlati (hozirgi Istanbul, Turkiya) | ||||
| Dafn etilgan joy |
sulton xonimlar maqbarasi, Yangi masjid, Istanbul | ||||
| Turmush oʻrtogʻi |
Abdulhamid II (turm. 1863) | ||||
| Farzandlari | Ulviye Sulton | ||||
| |||||
| Uy |
Tsanba (tugʻilganida) Usmoniylar (turmushga chiqish orqali) | ||||
| Otasi | Arzakan Bey Tsanba | ||||
| Onasi | Esma Hanim Klıç | ||||
| Dini | Islom, sunniylik | ||||
Nazikeda Kadın (usmonli turkcha: نازك ادا قادین – „nozik odob-axloqli“[1]; asl ismi – Mediha Tsanba; tax. 1848-yil 11-aprelda tugʻilgan – 1895-yilda vafot etgan) – Usmoniylar davlati sultoni Abdulhamid II ning birinchi va bosh xotini[2].
Yoshlik yillari
Nazikeda Kadın 1848-yilda Abxaziyada tugʻilgan[3]. Asl ismi – Mediha Tsanba boʻlib, abxaz malikasi edi. Uning otasi Tsanba oilasi boshligʻi shahzoda Arzakan Bey, onasi esa Klıç oilasidan Esma xonim boʻlgan[4]. Nazikadening Qozim posho ismli akasi bor edi[5].
Mediha Tsanba kichikligida Istanbulga olib kelingan, u yerda otasi uni bosh vazir Mehmed Emin Ali poshoning xotiniga topshirgan[6][7]. Bu yerda unga Usmoniylar odatiga koʻra Nazikeda degan yangi ism berilgan. Soʼngra u saroy bayonnomasi va pianino chalishni oʻrgangan[8].
1858-yilda 10 yoshida sulton Abdulmajid I ning qizi Jamila Sulton Fathiy Ahmad poshoning oʻgʻli Mahmud Jaloliddin poshoga turmushga chiqqanida kuyovning onasi Nazikedani Jamilaga taqdim etgan[9][10]. Nazikedaning odob-axloqidan mamnun boʻlgan Jamila uni doimo oʻziga hamroh boʻladigan shaxsiy xizmatchisi qilib olgan. Nazikade yaxshi pianino chalar, boʻyi baland, uzun tekis qora sochli va qoʻngʻir koʻzli deb tasvirlangan[7].
Turmush qurishi
Bir kuni Abdulhamid oʻzining singlisi Jamila Sultonning Kandillidagi saroyiga tashrif buyurdi. Shu yerda u Nazikedani koʻrib, unga oshiq boʻldi. U singlisidan Nazikedani unga nikohlab berishini soʻradi. Aslida, Jamilaning oʻzi ham bu yosh qizning akasiga maʼqul tushganini payqagan va darhol qizni akasiga taqdim etgan edi[11][10]. Ularning nikohi 1863-yilda Dolmabahçe saroyida boʻlib oʻtdi. 1868-yilda Nazikade yagona qizi Ulviye Sultonni dunyoga keltirdi[12].
.jpg)
1875-yil 5-oktyabrda[13], Ulviye Sulton 7 yoshida gugurt bilan oʻynab, yonib halok boʻlgan, uni qutqarishga uringan Nazikeda ham ogʻir kuyish jarohatlarini olgan. Qizining vafotidan soʻng Nazikeda depressiyaga tushib qolgan va hech qachon tuzalmagan, u ortiqcha vazn toʻplab, betob boʻlib qolgan. Nazikadening maslahatchisi Leyla Achbaning yozishicha, u har kecha yigʻlab, qizini chaqira-chaqira uxlab qolgan[14]. Oʻz xotiralarida sulton Abdulhamid ilk farzandining oʻlimini 3 bora eslaydi. Sulton Abdulhamid hayotidagi ilk ruhiy zarba sifatida 11 yoshida onasidan, 14 yoshida otasidan ayrilganini emas, balki ilk farzandidan judo boʻlganini tilga oladi[15].
1876-yil 31-avgustda Abdulhamid taxtga chiqqanidan soʻng[16], Nazikade „Katta Kadın“ unvoni bilan bosh xotin etib tayinlandi[10]. Turk yozuvchisi Leyla Sazning soʻzlariga koʻra, goʻzal, qoramagʻizdan kelgan, mukammal qomat sohibasi boʻlgan Nazikade[7] baland ruhi, goʻzalligi jihatidan bu mavqega har tomonlama munosib boʻlgan[11]. 1877-yilda Nazikeda va Usmoniylar oilasining boshqa aʼzolari Yıldız saroyiga koʻchib oʻtishgan[17]. Sulton Abdulhamidning oʻzi ham u yerga 1877-yil 7-aprelda koʻchganidan keyin[18] Nazikade Usmoniylar haramida Abdulmajid II ning qonuniy xotini Perestu Kadından keyin ikkinchi eng yuqori oʻrinni egallagan[2].
Shunga qaramay, Nazikade oʻzining birinchi bekasini, yaʼni Mehmed Emin Ali poshoning xotinini hech qachon unutmagan. Unga bergan tarbiyasi uchun chuqur minnatdor boʻlgan holda eri Abdulhamiddan uni saroyga taklif qilishga ruxsat olgan. Maʼlumotlarga koʻra, birinchi bekasi unga taʼzim qilganida Nazikeda uni yoniga oʻtirishga koʻndirgan[7].
Peyveste xonimning otasi vafot etgach, Nazikedaning amakisining qizi Maryam xonim beva qolgan onasi Hesna xonim va uning qizlarini Nazikedaga taqdim etgan[19]. U Hesna xonimning ishonchini qozongan va uning qizlarini asrab olgan[20]. Peyveste xonim 1893-yilda Abdulhamidga turmushga chiqqan va 1894-yilda yagona farzandi Shahzoda Abdurahim Hayriyni dunyoga keltirgan[21].
Vafoti
Nazikeda Kadın 1895-yil 11-aprelda[22] Yıldız saroyida vafot etgan va Istanbuldagi Yangi masjiddagi sulton xonimlar maqbarasiga dafn qilingan[10][12][23].
Farzandlari
Nazikade Kadın sulton Abdulhamid II dan yagona farzand koʻrgan:
- Ulviye Sulton (1868-yilda tugʻilgan – 1875-yil 5-oktyabrda vafot etgan) – sulton Abdulhamid II ning toʻngʻich farzandi. Dolmabahçe saroyida tugʻilgan. 7 yoshida nihoyatda fojeaviy tarzda vafot etgan. Onasi pianino chalayotgan va xizmatkorlar ovqat paytida xonalardan chiqib ketgan paytda Ulviye Sulton gugurt bilan oʻynay boshlagan. Uning koʻylagi yonib ketgan, koʻylagining oltin kamari mahkam siqilib, egnidan kiyimini yechib boʻlmagan, onasi uni yechishga uringan chogʻida qoʻllari qattiq kuydirgan. Sarosimaga tushgan Nazikeda qizini koʻtarib, yordam soʻrab qichqirgancha zinadan tushib yugurgan, ammo bu harakat alangani yanada qoʻzgʻatib yuborgan va Ulviye Sulton tiriklayin yonib ketgan. Nazikade umrbod tuzalmaydigan iztirobda qolgan. Ulviye Sulton vafotidan soʻng Yangi masjidga dafn qilingan[12][13][24].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Saz 1994, s. 69 n. 6.
- ↑ 2,0 2,1 Açba 2004, s. 24.
- ↑ Açba 2004, s. 24 n. 7.
- ↑ Akyıldız, Ali (2018-03-15). Son Dönem Osmanlı Padişahlarının Nikâh Meselesi. p. 696. https://openaccess.29mayis.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12723/1833.
- ↑ Brookes 2010, s. 81.
- ↑ Uluçay 2011, ss. 244–245.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Tugay 1963, s. 301.
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 670.
- ↑ Sakaoğlu 2008, ss. 670–671.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Uluçay 2011, s. 245.
- ↑ 11,0 11,1 Saz 1994, s. 64.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Brookes 2010, s. 286.
- ↑ 13,0 13,1 Uluçay 2011, s. 253.
- ↑ Freely, John. Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul. Penguin, July 1, 2001 — 287-bet.
- ↑ International Journal of Turkish Studies, Volume 13. University of Wisconsin, 2007 — 180-bet.
- ↑ Clare, Israel Smith. Illustrated Universal History: Being a Clear and Concise History of All Nations. P. W. Ziegler & Company, 1885 — 549-bet.
- ↑ Oriental Gardens: An Illustrated History. Chronicle Books, 1992 — 21-bet. ISBN 978-0-811-80132-4.
- ↑ NewSpot, Volumes 13-24. General Directorate of Press and Information, 1999.
- ↑ Açba 2004, ss. 24–25.
- ↑ Açba 2004, s. 25.
- ↑ Bey, Mehmet Sürreya. Osmanlı devletinde kim kimdi, Volume 1. Küğ Yayını, 1969 — 125-bet.
- ↑ Uru, Cevriye. Sultan II. Abdülhamid'in kızı Zekiye Sultan'in Hayatı (1872-1950) (tr). Marmara University Institute of Social Sciences, 2010 — 3-bet. Qaraldi: 2022-yil 28-yanvar (2022-yil 17-yanvarda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ Sakaoğlu 2008, s. 671.
- ↑ Osmanoğlu 2000, s. 260.
Adabiyotlar
- Açba, Leyla. Bir Çerkes prensesinin harem hatıraları. L & M, 2004. ISBN 978-9-756-49131-7.
- Brookes, Douglas Scott. The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press, 2010-yanvar-1. ISBN 978-0-292-78335-5.
- Osmanoğlu, Ayşe. Babam Sultan Abdülhamid. Mona Kitap Yayinlari, 2000. ISBN 978-6-050-81202-2.
- Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları: Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kandınefendiler, Sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-6-051-71079-2.
- Saz, Leylâ. The Imperial Harem of the Sultans: Daily Life at the Çırağan Palace During the 19th Century : Memoirs of Leyla (Saz) Hanımefendi. Peva Publications, 1994. ISBN 978-975-7239-00-0.
- Tugay, Emine Foat. Three Centuries: Family Chronicles of Turkey and Egypt. Oxford University Press, 1963.
- Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara: Ötüken, 2011. ISBN 978-9-754-37840-5.