Luʼluʼ al-Yaya
Lu’lu' al-Yaya, al-Bābā[1] yoki al-Xodim („xodim“, yaʼni „xojalik qiluvchi“, koʻpincha „xoja“ maʼnosida)[2] milodiy 1113-yildan (hijriy 507) 1117-yilgacha (510) Halabdagi Saljuq sultonligi regenti boʻlgan va suiqasd oqibatida halok boʻlgan. Voyaga yetmagan sultonlarning atabegi (ota-hukmdor, tarbiyachi-hokim) edi. Avvalroq Mosul atabegi Aqsunqur al-Bursuqiy xizmatida xoja boʻlib ishlagan[3].
Ibn al-Asirning yozishicha, sulton Ridvon 1113-yilda vafot etgach, uning oʻgʻli Alp Arslon al-Axras atigi 16 yoshda boʻlgani sababli Halabdagi ishlarni Lu’lu' oʻz qoʻliga olgan[4]. 1114-yilda Alp Arslon oʻz saroyida Lu’lu’ning gijgijlashi bilan mamluklar tomonidan oʻldirilgan, chunki yosh sulton shaxsiy hokimiyatini mustahkamlash uchun Damashq hukmdori Tugtegin yordamiga tayanmoqchi boʻlgan edi[5][6]. Shundan soʻng Lu’lu' Alp Arslonning 6 yoshli ukasi Sultonshoh ibn Ridvonni taxtga oʻtqazdi va regentlikni davom ettirdi[6][7]. Hokimiyatini mustahkamlash maqsadida Halabda ilk xonaqoh barpo etdi. Biroq bu ishi shialarning kuchli qarshiligini keltirib chiqardi. Shuningdek, Alp Arslon Qalʼat Jaʼbarga surgun qilgan rais (yetakchi) Said ibn badiiy oilasi va aḥdas (militsiya) ham Lu’lu’ning muxolifiga aylandi[6].
1115-yil boshida oʻzining saljuqiy vassallari Tugtegin va Mardindagi Ilgʻoziy tahdidi ostida qolgan Lu’lu' Buyuk Saljuq sultoni Muhammad I Tapardan Bagʻdodda yordam soʻradi[8]. Ibn al-Asirning soʻzlariga koʻra, sulton avvalo isyonchilarni, soʻngra qoʻshni Salibchi davlatlarni jilovlash uchun amir Bursuq ibn Bursuqni yuborgan. Bursuqning vazifalaridan biri Halabni ham oʻz nazoratiga olish edi. Amir Lu’lu’dan shaharni topshirishni talab qilganida regent shaharni topshirmasdan, sobiq raqiblari Ilgʻoziy va Tugtegindan yordam soʻradi. 2 ming nafar otliqdan iborat qoʻshimcha kuchlar shahar ichiga kiritildi va Lu’lu' Buyuk Saljuq sultoniga ochiqchasiga qarshi chiqdi[9]. Ibn al-Adimning yozishicha, Lu’lu' hatto Bursuqning harakatlari haqida maʼlumotni frank yetakchisi Rogerga yetkazgan. Roger esa Bursuqni Sarmin jangida magʻlubiyatga uchratgan[10].
Lu’lu' 1117-yilda Said ibn badiiy oilasining tashabbusi bilan Qalʼat Jaʼbar amiri Salim ibn Molik bilan uchrashuvga ketayotganida suiqasdga uchradi[7][6]. Qalʼat Nodir nomli joyda toʻxtab dam olayotganida quyon ovlayotgandek koʻringan ayrim turkiy mulozimlari uni oʻq-yoy bilan otib oʻldirdi. Suiqasdchilar regentning xazinasini talon-toroj qilgan boʻlsalar-da, Halab aholisi xazinani qaytarib olishga muvaffaq boʻldi. Lu’lu’ning oʻrniga harbiy qoʻmondon Shams ul-Xavos Yoruqtosh atabeg etib tayinlandi. Ibn al-Asir Lu’lu' yosh sultonni oʻldirishni rejalashtirgani va Sultonshohning ayrim doʻstlari tomonidan bundan oldinroq oʻldirilgani haqidagi mish-mishni ham keltirgan[7]. Omina xotun esa amalda (de facto) shahar ustidan nazoratni qoʻlga oldi[11].
Manbalar
- ↑ El-Azhari 1997, s. 139.
- ↑ El-Azhari 1997, s. 289.
- ↑ Cahen 1940, s. 269 n. 142.
- ↑ Richards 2007, s. 164.
- ↑ Richards 2007, s. 171.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Amabe 2016, ss. 74–76.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Richards 2007, s. 187.
- ↑ Asbridge 2000, s. 70.
- ↑ Richards 2007, s. 172.
- ↑ El-Azhari 1997, s. 151.
- ↑ El-Azhari 2019, ss. 294–295.
Adabiyotlar
- Amabe, Fukuzo. Urban Autonomy in Medieval Islam: Damascus, Aleppo, Cordoba, Toledo, Valencia and Tunis. Brill, 2016.
- Asbridge, Thomas. The Creation of the Principality of Antioch, 1098–1130. Boydell Press, 2000. ISBN 978-0-85115-661-3.
- Ayalon, David. Eunuchs, Caliphs and Sultans: A Study in Power Relationships. Magnes Press, The Hebrew University, 1999. ISBN 978-9-6549-3017-8.
- Cahen, Claude. La Syrie du nord à l'époque des croisades et la principauté franque d'Antioche, Études arabes, médiévales et modernes. P. Geuthner, 1940. ISBN 9782351594186.
- El-Azhari, Taef. The Saljūqs of Syria During the Crusades, 463–549 A.H./1070–1154 A.D.. Klaus Schwarz, 1997.
- El-Azhari, Taef. Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661–1257. Edinburgh University Press, 2019.
- The Chronicle of Ibn al-Athīr for the Crusading Period from Al-Kāmil Fī'l-ta'rīkh, Part 2: The Years 491–541/1097–1146, The Coming of the Franks and the Muslim Response. Ashgate, 2007. ISBN 978-0-7546-4078-3.