Kontent qismiga oʻtish

Faxr ul-Mulk Ridvon

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ridvon
Halab amiri
Saltanat 1095—1113
Oʻtmishdoshi Tutush I
Davomchisi Alparslon al-Axras
Tugʻilishi tax. 1077
Vafoti 1113-yil 10-dekabr
Halab, Saljuqiylar imperiyasi
Dafn etilgan joy
Meşhedülmelik
Turmush oʻrtogʻi Jijak Xotun[1]
Farzandlari Alparslon al-Axras
Malikshoh
Muborakshoh
Sultonshoh
Farxunda Xotun
Amina Xotun
Toʻliq nomi
Faxr ul-Mulk Ridvon ibn Tutush
Uy Saljuqiylar
Otasi Tutush I
Onasi Safvat ul-Mulk Xotun
Dini Islom (Sunniylik)

Ridvon[a] (tax. 1077 – 1113-yil 10-dekabr) – saljuqiy hukmdor boʻlib, 1095-yildan to vafotigacha Halab amiri lavozimini egallagan.

Ridvon Saljuqiy shahzoda Tutushning oʻgʻli. Tutushga akasi sulton Malikshoh Suriya va unga tutash hududlarni iqto (appanaj) qilib berilgach, bu yerda oʻz knyazligini barpo etgan. Malikshoh vafotidan soʻng Tutush Saljuqiylar taxtiga daʼvo qildi. Biroq, jiyani Barqiyoruq qoʻshinlari tomonidan Ray yaqinida oʻldirildi. Shundan soʻng Ridvon Halabga koʻchib oʻtdi va oʻzini yangi amir deb eʼlon qildi. Ukasi Duqoqning Damashqda yangi amirlik eʼlon qilishi natijasida Suriya saljuqiylar davlati ikkiga boʻlinib ketdi va aka-ukalar oʻrtasida raqobat boshlandi. Bu raqobat hatto 1097-yilda Birinchi salib yurishi boshlanib, salibchilar mintaqaga kirib kelganidan keyin ham davom etdi. Ridvon salibchilarni oltin bilan chetlashtirishga urindi. Shuningdek, 1098-yilda Antioxiya qamalidan soʻng tashkil topgan salibchilar davlati Antioxiya knyazligiga qarshi kurash olib bordi. Bohemond I Ridvon tasarrufidagi hududlarga bostirib kirib, Halab atrofigacha yetib keldi. Bohemondning vorisi, Antioxiya regenti Tankred ham Ridvonga qarshi urush olib bordi. Biroq, keyinchalik ular Mosul amiri Javali Saqavaga qarshi mojaroda ittifoq tuzdilar. Javalini bu kurashda Baldwin II va Turbessel hukmdori Joscelin I qoʻllab-quvvatlagan edi.

Ridvonning shaxsiyati sirli boʻlib qolgan[4]. Halabdagi shia arablar qurshovida yashagan va Nizoriy ismoiliylarni qoʻllab-quvvatlagan. Ridvon hashshoshiylarning homiysiga aylanib, ularga oʻz eʼtiqodlarini erkin amalga oshirish va targʻib qilish imkonini bergan. Halabda daʼvat uyi (dar ud-daʼva) ochilishiga ruxsat berdi hamda shaharni keyingi faoliyatlar uchun tayanch sifatida ishlatishlariga yoʻl ochdi. Bu hol Hashshoshiylarning Suriyada mustahkam oʻrnashishiga zamin yaratdi. Ridvon oʻzining ikki ukasini boʻgʻib oʻldirtirgan. Shuningdek, bir qator raqiblarining suiqasdlariga aloqalari borligi aytiladi. Ular orasida atabeg Jana ud-Davla al-Husayn ham bor. Ridvonning 1113-yilda vafot etishi Halabda ismoiliylarga qarshi keskin reaksiyaga sabab boʻldi. Vorisi Alparslon al-Axras davrida atabeg Lulu al-Yayaning maʼmuriy ustunligi hamda Halabda Hashshoshiylarning amalda tugatilishi hukmronlikning asosiy belgilariga aylandi. Halabdagi saljuqiylar hukmronligi esa 1118-yilda Artuqiylar Ilgʻoziy boshchiligida hokimiyatni qoʻlga olishi bilan yakunlandi.

Kelib chiqishi

Faxr ul-Mulk Ridvon taxminan 1077-yilda tugʻilgan[4]. Toj ud-Davla Tutushning besh oʻgʻlining toʻngʻichi boʻlib[7], Tutush saljuqiylar sultoni Malikshohning ukasi edi[5] hamda Arrondagi Ganja hokimi boʻlgan[8]. 1078-yilda Malikshoh Tutushga Suriya va unga tutash hududlarni iqto (appanaj) qilib berdi[9]. Natijada, u yerda alohida knyazlik tashkil etildi[10]. Keyingi yili Tutush Halabni qamal qilib egalladi. Ayni vaqtda Fotimiylar qoʻshini Damashqni qamal qilayotgan edi. Shu paytda Damashqning turkman hukmdori Otsiz ibn Uvoq (h. 1071–1079) Tutushdan yordam soʻradi. Tutush kelayotgani haqidagi xabarni eshitgach, fotimiylar qoʻshini ortga chekindi. Garchi Otsiz Tutushning oliy hokimiyatini tan olgan boʻlsa-da, Tutush uni kamonining yoy iplari bilan boʻgʻib oʻldirtirdi. Bunga sabab etib Otsizning uni qarshi olishga kechikgani va akasi bilan unga qarshi fitna uyushtirgani koʻrsatildi[8]. Tutush Janubiy Suriya va Falastinni zabt etib, Quddus, Damashq, Akra, Tir, Tripoli, Yaffa va Arishni, shuningdek ilgari Otsiz tasarrufida boʻlgan Galileya mintaqasini qoʻlga kiritdi hamda Suriya saljuqiylar davlatiga asos soldi[9][11].

A map of the Seljuk Empire in 1092
1092-yilda Malikshoh vafot etgan holatdagi Saljuqiylar imperiyasi xaritasi.

Tutush Rum saljuqiylari sultoni Sulaymon ibn Qutalmish (h. 1077–1086) bilan kurash olib bordi. Sulaymon Halabga daʼvo qilgan edi. 1086-yil 4-iyunda Halab yaqinida boʻlib oʻtgan jangda Qutalmish magʻlubiyatga uchrab, halok boʻldi[12]. Sulton Malikshoh 1092-yil noyabrida vafot etdi. Biroq, ulkan Saljuqiylar imperiyasini meros qilib olishga yaroqli yoshga yetgan shahzodalar yoʻq edi[13][14]. Voyaga yetgan yagona daʼvogar Tutush Saljuqiylar taxtiga daʼvo qildi, ammo turkiy zodagonlar orasida katta qoʻllab-quvvatlovga erisha olmadi[15]. Shunga qaramay, Mosul, Halab va Diyor Bakrni egalladi[12]. Malikshohning xotinlaridan biri Terken Xotun[16] toʻrt yoshli oʻgʻli Mahmudni taxtga oʻtqazishga urinib, Tutush bilan aloqa oʻrnatishga harakat qildi. Biroq, 1094-yilda toʻsatdan vafot etdi[15][17]. 1094-yilda Tutush oʻgʻli Shams al-Muluk Duqoq[18] bilan birga Jazira va gʻarbiy Eronga bostirib kirib, Ray shahrini egalladi. Biroq, 1095-yil 25-fevralda jiyani Barqiyoruqni oʻz qoʻshini aynan shu shahar yaqinida oʻldirdi[15][19].

Hukmronligi

Ridvonning Duqoq bilan raqobati

Ridvon otasining vafotidan Anahda lager qurib turgan paytida xabar topdi. Darhol Halabga qaytib, Suriya saljuqiylari taxtini egalladi. Antioxiyaning turkman hukmdori Yagʻi-Siyon qizini Ridvonga turmushga berib, uning oliy hokimiyatini tan oldi. Shahar­da Ridvon nomiga tangalar ham zarb etildi. Ridvon oʻz ukalari kuchayib, uni agʻdarib tashlashidan qoʻrqib, ikki ukasi[20] Abu Tolib va Behramni[7] boʻgʻib oʻldirtirdi. Boshqa ukasi Duqoq esa atabeg Jana ud-Davla al-Husayn hamrohligida yashirincha Halabdan chiqib ketib, Damashqga yoʻl oldi. U yerda alohida davlatga asos soldi. Ridvon Duqoq hukmronligini tan olmadi va oʻzini Suriya saljuqiylarining yagona qonuniy hukmdori deb eʼlon qildi. Shundan soʻng Damashqni qamal qildi. Biroq, shaharni egallay olmadi va Halabga qaytishga majbur boʻldi. Natijada, Suriya saljuqiylari davlati Halab va Damashqdan boshqariladigan ikki raqib qismga boʻlinib ketdi[10][18][21][22].

1096-yilda Ridvon oʻz hukmronligini kengaytirish niyatida amakivachchasi Soqmon ibn Ortoq boshqarib turgan Suruçni qamal qildi. Biroq, shaharni egallay olmadi. Keyinchalik Edessaga yurish qilib, shaharni zabt etdi. Ridvon Harronni ham qoʻlga kiritishni rejalashtirdi, ammo qoʻmondonlari orasidagi tartibsizliklar sababli bu rejadan voz kechdi. Shundan soʻng oʻziga boʻysunmagan sarkardalardan biri Yusuf ibn Abaqni yoʻq qilib, Turbesselni egalladi. Duqoq shaharda yoʻq paytdan foydalangan Ridvon yana Damashqni qamal qildi. Biroq, Duqoqning yaqinlashayotgan qoʻshini haqida xabar olgach, qamalni toʻxtatib, Halabga qaytdi. Oʻsha yilning oʻzida Damashqni yana qamal qildi, ammo bu safar ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shundan soʻng Duqoq Halab hududlariga talonchilik yurishlari uyushtirdi. Ridvon uni 1097-yil 22-martda Qinnasrin yaqinida magʻlub etdi. Suriya saljuqiylaridagi boʻlinishdan foydalangan Fotimiylar vaziri al-Afdal Shahanshoh agar Ridvon al-Musta’liy nomiga xutba oʻqitib, Fotimiy xalifasiga boʻysunishini eʼlon qilsa, unga ukasiga qarshi kurashda harbiy yordam vaʼda qildi. Ridvon 1097-yil 28-avgustda taklifga rozi boʻldi. Biroq, bu qaror sunniy ulamolar va yetakchilar orasida keskin norozilikka sabab boʻldi. Oradan bir oy oʻtib Ridvon yana xutbani sunniy Abbosiy xalifa va saljuqiy sultoni nomiga oʻqitishga qaytdi hamda Abbosiy xalifa al-Mustazhirdan uzr soʻradi[12][18][21][23][24].

Salibchilar va ismoiliylik

A painting depicting the Siege of Antioch
Bohemnd I boshchilik qilgan Antioxiya qamali tasviri. 1840-yilda Louis Gallait tomonidan chizilgan.

Ridvon Duqoq va Homsda mustaqil amirlik tuzgan Jana ud-Davlaga qarshi hujum qilishga hozirlik koʻrdi. Shu paytda salibchilar Antioxiyaga yurish qildilar. Shahar hokimi Yagʻi-Siyon Ridvonga sodiq boʻlmay, ochiqdan-ochiq uning raqiblari boʻlgan ukasi Duqoq va Mosulning turkman atabegi Kerbogʻa bilan fitna uyushtirib, musulmon hukmdorlardan, jumladan saljuqiy sulton Barqiyoruqdan yordam soʻradi. Ridvon yordam berishga qiziqish bildirmay, Kerbogʻa boshchiligidagi musulmon ittifoqiga faqat kichik bir boʻlinmani yubordi. Ridvon bu yurishlarda shaxsan qatnashmadi. Biroq, uning ukasi Duqoq va atabeg Jana ud-Davla qatnashgan edi. Yagʻi-Siyon Ridvonning xatti-harakatlaridan norozi boʻlib, uni tark etdi. Biroq, Duqoq koʻmak koʻrsatmagach, yana Ridvon huzuriga qaytishga majbur boʻldi. Keyinchalik Duqoq Halab atrofiga qoʻshin kiritish Ridvonga qarshi hujum uyushtirish imkonini berishidan choʻchidi. Ridvon Soqmon ibn Ortoq bilan Antioxiyani qutqarish uchun qoʻshin boshlab bordi. Ular Harimni qayta egalladilar. Biroq, Antioxiyaga yaqinlashganlarida, Tarentolik Bohemond boshchiligidagi salibchilar barcha otliq kuchlarini ishga solib, son jihatdan ustun boʻlgan turkman qoʻshinlarini oʻzlari tanlagan jang maydoni Osi daryosi va Antioxiya koʻli orasidagi tor hududga olib chiqdilar. Natijada, Ridvon Antioxiya koʻli jangida magʻlubiyatga uchradi. Uning qoʻshinlari chekinishga majbur boʻldi. Salibchilar esa Harimni qayta egalladilar. Salibchilar 1098-yil iyunida Antioxiyani egallab, u yerda Bohemond hukmronligida Antioxiya knyazligini tuzdilar. Shundan soʻng al-Bara, Maarrat an-Nuʼmonni egalladilar hamda Zardana, Sarmin va Kella shaharlarini bosib olib, Halabni qurshab oldilar. Bohemond 1100-yil 5-iyulda Ridvonni yana bir bor magʻlub etdi. Bohemond Halab tomon yaqinlashayotgan paytda Melitenening arman hukmdori Gabriel Donishmandiylar hukmdori Gʻoziy Gumushteginga qarshi yordam soʻrab murojaat qildi. Ridvon esa bu vaziyatdan foydalanib, salibchilar toʻplab qoʻygan taʼminot zaxiralarini qoʻlga kiritdi[21][22][20][25].

Bu orada Ridvon Nukrada Jana ud-Davla bilan sulh tuzdi[21]. Shunga qaramay, 1103-yil 1-mayda Jana ud-Davlani Homsda uch nafar fors hashshoshiy tomonidan pichoqlab oʻldirdi. Ular soʻfiylar kiyimida boʻlib, oʻzlariga hamrohlik qilgan bir shayxning ishorasi bilan harakat qilgan edilar. Keyingi tartibsizliklar chogʻida Jana ud-Davlaning zobitlari ham, hashshoshiylar ham oʻldirildi. Homsdagi turk aholining katta qismi Damashqga qochdi. Shahar esa Duqoq mulklariga qoʻshib olindi. Manbalarning aksariyatida Jana ud-Davlaga qarshi suiqasd Ridvon tashabbusi bilan amalga oshirilgani taxmin qilinadi Halab qalʼasida istiqomat qilgan Ridvon Halab aholisining muhim qismini tashkil etgan shialarni qoʻllab-quvvatlagan va ularning yordamini qoʻlga kiritishga umid qilgan. Mazkur voqeadan avval Ridvon hashshoshiylarga oʻz eʼtiqodlarini erkin amalga oshirish va targʻib qilishga ruxsat bergan, Halabda „daʼvat uyi“ tashkil etishlariga imkon yaratgan hamda shaharni kelgusidagi faoliyatlari uchun tayanch sifatida foydalanishlariga yoʻl ochgan edi. Natijada, hashshoshiylar Suriyada mustahkam oʻrnashib oldilar. Shunga qaramay, Ridvonning hashshoshiylarga xos nizoriy ismoiliy aqidasiga amal qilgani masalasi aniq emas va tarixchi Bernard Lewisga koʻra, bu ehtimoldan yiroq boʻlgan[12][24][26][27].

Tankred bilan ziddiyatlar va ittifoq

Umuman olganda, Ridvon oʻz hududidagi shia va sunniylar orasida „ochkoʻz va xasis“ sifatida tavsiflanganiga qaramay, salibchilarni asosan oltin bilan chetlashtirishga harakat qilgan. Antioxiya regenti Tankred qishloq aholisi hisobidan majburan mablagʻ yigʻib, Ridvon bilan sulh tuzdi. Buning evaziga 7 000 oltin dinor hamda 10 000 bosh qoramol va qoʻy oldi. Ridvon 1104-yilda Harron jangida Soqmon ibn Ortoqning salibchilar ustidan qozongan gʻalabasidan foyda koʻrib, salibchilar egallab turgan shaharlar va qal’alarni qayta qoʻlga kiritdi[25]. Ridvonning ukasi va raqibi Duqoq 1104-yil 6-iyunda sil kasalligidan vafot etdi. Shundan soʻng Ridvon Damashqga borib, oʻz nomiga xutba oʻqitdi[21]. Biroq, Duqoqning oʻrnini oʻgʻli Tutush II egalladi[18]. Koʻp oʻtmay Tutush II va uning qarindoshlari atabeg Tugtegin tomonidan chetlashtirildi,[25] va Damashqda saljuqiylar oʻrnini turk[28] Buriylar sulolasi egalladi.[29]

Painting of Tancred
Tankre. 1840-yilda Merry-Joseph Blondel chizga tasvir.

1105-yilda Ridvon Tripoli qozisi Faxr al-Mulk ibn Ammorga salibchilarga qarshi kurashda yordam berish uchun Halabdan chiqdi. Biroq Tankred Artahni qamal qilgani haqidagi xabarni eshitgach, shaharni qutqarish maqsadida ortga qaytdi. Tankred Ridvonga tinchlik taklif qildi, ammo Ridvon uni rad etdi va 1105-yil 20-aprelda Artah jangida magʻlubiyatga uchradi. Shundan soʻng Tankred Halab atrofidagi hududlarga bostirib kirib, ularni talon-toroj qildi. Keyinchalik Apameyaning fotimiyparast amiri Xalaf ibn Mulayib suiqasd oqibatida oʻldirildi va Ridvon shaharni oʻz tasarrufiga qoʻshib oldi. Biroq, 1106-yilda shaharni Tankredga boy berdi. Bu voqealar Ridvonni Ilgʻoziylar bilan Mosul amiri Jikirmishga qarshi ittifoq tuzib, Nusaybinni qamal qilishga undadi. Shuningdek, Mosulning yangi amiri Javali Saqava ham Rum saljuqiylari sultoni Kilij Arslon Iga qarshi ittifoqqa qoʻshildi. Kilij Arslon Mosulni egallab olgan edi. 1107-yilda Ridvon va Chavli Kilij Arslonni magʻlub etib, uni oʻldirdilar. Biroq, Chavlining xatti-harakatlari Ridvonni bezovta qildi va saljuqiy sulton, shuningdek Ridvonning amakisi Muhammad I Tapar Chavlini lavozimidan chetlatdi. Bu qarorni tan olmagan Chavli mahalliy amirlar bilan ittifoq tuzib, Suriya tomon yurish boshladi. Ridvon avval Siffinda Baldwin II Chavliga yuborgan tovon pulini qoʻlga kiritdi va unga qarshi Numayriylar bilan hamkorlik qildi. Chavli esa Balisni egalladi. Shundan soʻng Ridvon Tankred bilan ittifoq tuzdi. Chavli esa Baldvin va Turbessel hukmdori Joscelindan yordam soʻradi. 1108-yil sentyabrida Ridvonning 600 kishilik otliq qoʻshini va Tankredning 1 500 nafar ritsar hamda piyodalardan iborat qoʻshini Turbesselda Chavli, Baldvin va Joscelinning ikki ming kishilik kuchlariga qarshi jang qildi. Har ikki tomon ogʻir talafotlar koʻrgan ushbu jangda Ridvon va Tankred gʻalaba qozondilar. Natijada Balis yana saljuqiylar nazoratiga qaytdi[21][25][30].

Tankred Edessada bo‘lgan paytda Ridvon Halab atrofidagi yerlarnı qayta qo‘lga kiritish maqsadida Antioxiyaga qarshi talonchilik yurishlarini boshladi. Biroq, Tankredning yetib kelayotganidan xabar topgach, chekinishga majbur bo‘ldi. Buning ortidan Tankred qasos maqsadida Halabning sharqiy hududlariga hujum qildi va Ridvonning ahvoli yanada og‘irlashdi. Tinchlik evaziga Ridvon Tankredga 20 000 dinor, 10 000 ot hamda Halab yaqinidagi ikki qal’ani berdi. Shuningdek yurishlar chog‘ida asir olinganlarni ozod qildi. Bu kelishuv Halab atrofida ocharchilikka sabab bo‘ldi va Ridvon o‘zining shaxsiy mulklaridagi yerlarni mahalliy aholiga arzon narxlarda sotishga majbur bo‘ldi. Bundan tashqari, Halabning shia qozisi va raisi bo‘lgan Ibn al-Xashshob Tankred Ridvonni Halab jome masjidida xoch o‘rnatishga majbur qilganidan so‘ng shaharda qo‘zg‘olon uyushtirdi. Halabdan O‘rta yer dengizi tomon olib boruvchi yo‘llarni nazorat qilgan Tankred halablik savdo karvonlarini tovon evaziga ushlab qolgan va, ayniqsa Halab atroflarini talon-toroj qilayotgan edi. Ridvon Tankredga qarshi yolg‘iz o‘zi kurashish uchun yetarli resurslarga ega emasdi. Shu sababli Ibn al-Xashshob shia va sunniy zodagonlar, savdogarlar hamda ulamolardan iborat elchilarni Bagʻdoddagi saljuqiy sulton Muhammad I huzuriga yuborishni taklif qildi va Ridvon bunga rozi bo‘ldi. Muhammad I Mosul amiri Mavdud ibn Altuntosh bilan birga salibchilarga qarshi yurishlar boshladi. Avval Harron, so‘ngra Turbessel qamal qilindi. Ridvon bu vaziyatdan imkon qadar kam qatnashib foyda ko‘rishga harakat qildi. Biroq, keyinchalik salibchilardan afv sotib olib, musulmon ittifoqidan butunlay chiqib ketdi. Bu esa fuqarolar va musulmon hukmdorlarining g‘azabiga sabab bo‘ldi. Shu orada Ridvon Mavduddan Turbessel qamalini bekor qilib, Halabga yordamga kelishni so‘radi. Biroq, saljuqiy qo‘shinlarni shaharga kiritmadi va Ibn al-Xashshob hamda uning yetakchi tarafdorlarini qamoqqa oldi. Ridvon yana musulmon yurishlarida qatnashmadi. Natijada, saljuqiy qo‘shinlar 1111-yil avgustida biror jangsiz Suriyani tark etdi[21][25][31].

Soʻnggi yillari

Halab ustidan qad rostlagan qal’a.
2008-yilda Halab va uning Ridvon istiqomat qilgan qal’asi.

Ridvonning moliyaviy ahvoli yanada og‘irlashdi. Ismoiliylar bilan hamkorlikda xurosonlik Abu Harb Iso ismli savdogarning mol-mulkini musodara qilishga uringani obro‘siga jiddiy putur yetkazdi. Atabeg Tugtegin musulmon qo‘shinlariga boshchilik qilib Sidon yoki Tripoliga qarshi yurish boshlaganida Damashqdan o‘tdi. Shu yerda Ridvon unga suiqasd uyushtirmoqchi bo‘ldi. Biroq, Tankredning Azazga bostirib kirishga hozirlanayotgani haqidagi xabarni olgach, bu rejadan voz kechib, Tugtegindan yordam so‘radi. 1112-yilda ular Halabda mudofaa shartnomasini imzoladilar. Buning evaziga Damashq ustidan Ridvonning rasmiy suvereniteti tan olinishi kerak edi. Baldvin I Damashqqa bostirib kirganida Tugtegin Ridvondan yordam so‘radi. Biroq, Ridvon atigi 100 nafar otliqdan iborat kichik bo‘linmani yubordi. Bu hol Tugteginni g‘azablantirdi va 1113-yil 16-avgustda Damashqda Ridvon nomiga o‘qitilayotgan juma xutbasini bekor qildi[21][25]. 1113-yil 2-oktyabrda musulmon yurishlaridan birining sarkardasi Mavdud Damashqdagi Umaviylar masjidida namozdan so‘ng suiqasd oqibatida o‘ldirildi[32]. Tugtegin bu ishda Ridvon va uning hashshoshiylar bilan aloqador ittifoqchilarini aybladi. Biroq, zamondoshlarning aksariyati suiqasd ortida Tugteginning o‘zi turgan, deb hisoblagan[31].

Vafoti va vorisligi

Ridvon 1113-yil 10-dekabrda Halabda vafot etdi va Meşhedülmelikda dafn qilindi[21]. Ridvonning o‘limidan so‘ng, Ibn al-Xashshob qo‘zg‘atgan qurollangan shahar militsiyalari Halab ko‘chalariga chiqarildi, asosiy binolarni egalladi va Ridvonning ko‘plab tarafdorlarini, ayniqsa hashshoshiylar a’zolarini qo‘lga oldi. Ular darhol xiyonat va salibchilar bilan hamkorlikda ayblanib qatl etildi[24][33]. Bu orada hokimiyat Ridvonning 16 yoshli o‘g‘li Alp Arslonga o‘tdi. Unda kuchli duduqlanish mavjudligi sababli al-Axras (“Soqov”) laqabini olgan edi. Uning hukmronligi, shuningdek undan keyin taxtga chiqqan 6 yoshli[33] Sultonshoh ibn Ridvon davri amalda atabeg Lulu al-Yaya boshqaruvi ostida kechdi. Alparslon dastlab otasining ismoiliylar tarafdori bo‘lgan siyosatini davom ettirib, ularga Balis yaqinidan bir qal’a berdi. Shunga qaramay, saljuqiy sulton Muhammad I Tapar Alparslonga maktub yo‘llab, hashshoshiylarning xavfi haqida ogohlantirdi va ularni yo‘q qilishga chaqirdi. Halab aholisi va o‘z homiysining bosimi ostida Alparslon ismoiliylarga qarshi qat’iy choralar ko‘rdi. Jumladan, Suriyadagi nizoriy ismoiliylarning bosh doyisi Abu Tohir as-Sayigʻ va boshqa yetakchi shaxslarni qatl qildirdi. Shuningdek tariqatning qariyb ikki yuz a’zosini o‘ldirdi yoki qamoqqa tashladi. Ismoiliylarga qarshi qirg‘inlar Halabdagi ismoiliy aholining muhim qismini yo‘q qildi va hashshoshiylar deb atalgan xavfni bartaraf etdi. Biroq, shu bilan birga Alparslonni o‘zining yagona ehtimoliy tayanchidan mahrum qildi. Shuningdek, ikki nafar ukasini, bir qancha amaldorlarni, ayrim xizmatkorlarni va o‘ziga yoqmagan shaxslarning barchasini qatl ettirdi. Bu esa halabliklar orasida norozilik uyg‘otdi. Keyinchalik Alp Arslon Tugtegin homiyligiga suyanishga urindi, ammo bu Halabning shia aholisi orasida ishonchsizlikni kuchaytirdi. 1114-yilda Alparslon o‘z atabegining tashabbusi bilan o‘ldirildi. Shundan so‘ng, shaharda anarxiya yuzaga keldi. Ridvonning quldan chiqqan lashkarlari va Halab zodagonlari shahar aholisi ustidan hokimiyatni o‘rnatishga urinib, o‘zaro kurash olib bordilar[12][23][25][33][34]. Halabda saljuqiylar sulolasining hukmronligi tez orada, 1118-yilda yakunlandi[10].

Izohlar

Manbalar

  1. ↑ İSTEK, Gülşen (2020-01-01). "Büyük Selçuklu Devleti ile Abbasi Hilafeti Arasında Gerçekleşen Siyasi Evlilikler". Social Mentality and Researcher Thinkers Journal (ASOS Yayinevi) 6 (32): 944–961. doi:10.31576/smryj.542. ISSN 2630-631X. 
  2. ↑ Ayan & Özen 2016, s. 34.
  3. ↑ Bosworth 1968, s. 108.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Maalouf 1984, s. 22.
  5. ↑ 5,0 5,1 Setton & Baldwin 1969, ss. 170–171.
  6. ↑ Gibb 1935, ss. 739–754.
  7. ↑ 7,0 7,1 Duman 2016, s. 117.
  8. ↑ 8,0 8,1 Sevim 1991, ss. 92–93.
  9. ↑ 9,0 9,1 Bosworth 1968, s. 98.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Schulze 2008, ss. 321–330.
  11. ↑ Özaydın 2012, ss. 446–449.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Sümer 2009, ss. 385–386.
  13. ↑ Bosworth 1988, ss. 800–801.
  14. ↑ Cahen 1960.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Peacock 2015, s. 76.
  16. ↑ Bosworth 1968, s. 103.
  17. ↑ Bosworth 1968, s. 105.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Özaydın 2016, ss. 342–343.
  19. ↑ Tetley 2008, s. 128.
  20. ↑ 20,0 20,1 Maalouf 1984, ss. 23–28.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 Sevim 2008, ss. 49–50.
  22. ↑ 22,0 22,1 Setton & Baldwin 1969, ss. 309–327.
  23. ↑ 23,0 23,1 Ayan & Özen 2016, s. 39.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Setton & Baldwin 1969, ss. 110–111.
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 25,6 Setton & Baldwin 1969, ss. 172–174.
  26. ↑ Setton & Baldwin 1969, ss. 164–165.
  27. ↑ Ayan & Özen 2016, s. 42.
  28. ↑ LeTourneau 1960, s. 1332.
  29. ↑ Richards 2010, s. 16.
  30. ↑ Maalouf 1984, s. 72.
  31. ↑ 31,0 31,1 Maalouf 1984, ss. 83–86.
  32. ↑ Cobb 2016, s. 120.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 Maalouf 1984, ss. 90–91.
  34. ↑ Setton & Baldwin 1969, ss. 113–114.

Adabiyotlar

Humkdorlik unvoni
Oldingisi Halab amiri
1095—1113 		Keyingisi


Manba xatosi: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found 

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Faxr_ul-Mulk_Ridvon&oldid=431502" dan olindi