Jermuk
Jermuk ( armancha: Ջերմուկ ) — togʻli kurort shaharchasi va Armaniston janubidagi Vayots Dzor viloyatining Jermuk munitsipaliteti markazi. viloyat markazi Yeghegnadzordan sharqda 53 km oʻzoqlikda joylashgan. Sovet Ittifoqida sanitorik turizm uchun mashhur joylardan biri hisoblangan[1].
Jermuk oʻzining issiq buloqlari va shaharda shishaga solib qadoqlangan mineral suv markalari brendi bilan ham mashhur. Uning toza havosi, sharsharalari, sunʼiy koʻllari, sayr uchun tabiiy joylari, atrof muhiti, oʻrmonlari va mineral suv havzalari bilan jozibali. Hozirgi kunda shahar zamonaviy turizm va sogʻliqni saqlash xizmatlari markaziga aylantirish maqsadida qayta obodonlashtirilmoqda. Shuningdek, u yirik shaxmat markaziga aylanishi uchun qayta tashkil etilmoqda, shaharda koʻplab xalqaro shaxmat turnirlari oʻtkazilishi rejalashtirilgan[2]. 2016-yilgi rasmiy hisob-kitoblarga koʻra, Jermukning aholisi 3400 kishi ga yaqin edi. Biroq, 2011-yilgi kelib aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Jermuk aholisi 5,572 kishiga yetgan. Yaqin atrofdagi Herher, Karmrashen va Gndevaz qishloqlari ham Jermuk munitsipaliteti tarkibiga kiradi.
Etimologiya
Shahar nomi armancha "jermuk" ( ջերմուկ ) yoki "jermook" soʻzlaridan olingan boʻlib, gʻarbiy arman tilida "chermoug", "iliq mineral buloq" degan maʼnolarni anglatadi. Jermuk atamasini birinchi marta XIII asrda tarixchi Stepanos Orbelian oʻzining "Sisakan viloyati tarixi" asarida aytib oʻtgan.
Tarixi
Jermuk tarixan Armanistondagi Syunik viloyatining Vayots Dzor viloyatining bir qismi hisoblangan hududni egallaydi. Bu haqda birinchi marta XIII asrda tarixchi Stepanos Orbelyan oʻzining "Sisakan viloyati tarixi" asarida aytib oʻtgan. Qadimgi siklop qalʼasi qoldiqlari va VIII asrga oid bazilika xarobalari Jermuk buloqlari atrofidagi hudud XIII asrdan ancha oldin paydo boʻlganiligidan dalolat beradi[3]. Jermuk hududi X, XII asrlarda, Vayots Dzor Syunik qirolligi tarkibiga kirgan hamda oʻsha davrda Siuniya sulolasi tomonidan boshqarilgan. Syunik knyazlari Jermukning mineral buloqlarini anchayin shifobaxsh deb bilishgan hamda ular bilan toʻldirilgan bir nechta hovuzlar qurishgan va bu kichik shaharchani dam olish maskaniga aylantirishgan. Oʻrta asrlarda Ipak yoʻli Vayots Dzor hududidan, xususan, hozirgi vaqtda Martuni shahrini Yeghegnadzor bilan Jermukning shimoli-gʻarbiy qismini bogʻlaydigan yoʻl orqali oʻtgan.

XVI asr boshlarida Sharqiy Armaniston Safaviylar Fors hukmronligi ostiga oʻtadi. Jermuk hududi Erivan Beglarbegi va keyinchalik Erivan xonligi tarkibiga kirgan. XVI hamda XVII asrlar oraligʻi Vayots Dzor tarixidagi eng ogʻir davr hisoblanadi. Bu hudud turkiy va eron qabilalarining bosqinchi qoʻshinlari oʻrtasidagi tez-tez jang maydoniga aylangan. Natijada koʻplab muhim obidalar, obod qishloqlar vayron boʻlgan, aholi esa qishloqdan koʻchirilgan. 1747-yilda Jermuk yangi tashkil etilgan Naxichevan xonligi tarkibiga kiradi.

1826—2028-yillardagi rus-fors urushidan soʻng 1828-yilda Rossiya imperiyasi bilan Fors oʻrtasida Turkmanchay shartnomasi imzolanishi natijasida Sharqiy Armanistonning koʻplab hududlari, jumladan, Vayots-Dzor ham Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan. 1828–1830-yillarda Eronning Salmas va Khoy shaharlaridan koʻplab arman oilalari Sharqiy Armanistonga, xususan, keyinchalik 1840-yilda Erivan gubernatorligi tarkibiga kirgan hududlarga koʻchirilgan. Arman koʻchmanchilarining birinchi toʻlqini 1828–1829-yillarda Vayots Dzor viloyatiga yetib keladi. Rossiya hukmronligi ostida Jermuk shahri sezilarli oʻsish va rivojlanishga guvoh boʻladi. XVIII asrning 30-yillarida rus geologi G. Voskoboynikov Armanistonga keladi va Jermukning geografik chuqurligi, shuningdek, Jermuk suvlarining tarkibi va xususiyatlarini oʻrganishni boshlaydi. Uning Jermuk haqidagi kuzatishlari 1831-yilda "Togʻ jurnali" gazitasida, keyinroq 1855-yilda "Kavkaz kalendasi" jurnalida nashr etilgan. Voskoboynikovning asarlari Jermuk haqidagi birinchi ilmiy suhbatlar edi.
1860-yillarda Syunikning Orbel knyazlari tomonidan qurilgan Jermukning barcha tarixiy buloqlari Rossiya hukumati qaroriga binoan Gevorg Khanagyan tomonidan taʼmirlangan. Bugungi kunda "Pristav buloqlari" deb ataladigan hovzalari tarixiy yodgorlik sifatida saqlanib qolgan. 1870-yilda Jermuk Erivan gubernatorligi tarkibida yangi tashkil etilgan Sharur Daralagez uyezdi tarkibiga kiradi.


1931-yilda Jermuk Sovet Armanistonining yangi tashkil etilgan Azizbekov tumani tarkibiga kiritilgan. Jermukning birinchi shaharsozlik rejasi 1945-yilda meʼmor P. Msryan tomonidan kiritilgan. 2-loyihasi esa 1952-yilda arxitektor P. Manukyan tomonidan tuzilgan. Keyinchalik loyiha 1960-yillarning boshlarida oʻzgartirilgan.
1918–1920-yillarda Jermuk bir muddat Armaniston Respublikasi tarkibiga kiradi. Armaniston sovetlashtirilgandan soʻng, Jermuk va uning atrofidagi hududlar Sovet hokimiyatiga qarshilik koʻrsatgan hududlardan biriga aylangan. Garegin Njde boshchiligida tan olinmagan Togʻli Armaniston Respublikasini tashkil etiladi. Biroq, 1921-yil iyul oyida bolsheviklar qoʻliga oʻtib, Jermuk Armaniston Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga kiradi. 1961-yilda Jermuk Azizbekov tumanidagi shahar tarkibiga kiritilgan. Birinchi sanatoriya 1962-yilda, ikkinchisi 1963-yilda va mineral suv kurort markazi 1966-yilda ochilgan boʻlib, Jermukni barcha sovet fuqarolari uchun zamonaviy kurortga aylantirish uchun Jermuk kurort markazining unumdor faoliyatiga yoʻnaltirilgan. 1967-yilda Jermukga respublika boʻysunuvchi shahar maqomi berilgan
Xizmatlarning bosqichma-bosqich rivojlanishi bilan Jermuk aholisi 1980-yillarda 9000 kishiga yetgan. 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng Armaniston mustaqillikka erishgandan keyingi iqtisodiy inqiroz natijasida XXI asrning birinchi oʻn yilligida aholi soni 5000 dan kamroqgacha keskin kamaygan. 1995-yilda Jermuk 1995-yilgi maʼmuriy islohotlarga koʻra yangi tashkil etilgan Vayots Dzor viloyati tarkibiga kirgan. Biroq, soʻnggi yillarda Jermukda koʻplab rivojlanish rejalari amalga oshirildi. Shaharni yozgi kurort va qishki sayyohlik yoʻnalishi sifatida yanada rivojlantirish, shu jumladan yaqin atrofdagi Kechut qishlogʻi va Jermuk aerodromi qurildi. Koʻplab yangi mehmonxonalar va sogʻlomlashtirish markazlari ochildi, koʻplab sanatoriylar qayta taʼmirlandi, togʻ-changʻi kurortining kanat yoʻlining 1-bosqichi toʻliq taʼmirlandi.
Sport
Jermuk Armanistondagi qishki sport turlari boʻyicha asosiy markazlardan biri. Shaharning janubi-sharqida joylashgan changʻi zonasiga 900 metr uzunlikdagi kanat yoʻli xizmat qiladi. Viloyatda qishki turizmni rivojlantirish maqsadida togʻ-changʻi liftining ikkinchi bosqichi boʻyicha ishlar davom etmoqda[4].
Jermuk shaxmat boʻyicha xalqaro turnirlarning muntazam oʻtkaziladigan joyi hisoblanadi. Har yili yozda shaharda shaxmat boʻyicha FIDE Gran-pri Jermuk turniri oʻtkaziladi.
Shaharda Sovet davridan qolgan katta, garchi qarovsiz boʻlsa ham, yopiq sport saroyi bor.
Yaqin shaharlar

Jermuk egizak :
Arkhangelsk, Russia (2018)[5]
Saint-Raphaël, France (1997)[6]
Taniqli odamlari
- Narek Sarkisyan, arman arxitektori va siyosatchisi [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2019)">iqtibos kerak</span> ]
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Snow art fest is one more reason to pack your bag for Armenia
- ↑ Jermuk economy
- ↑ „Jermuk Group: Jermuk city“. 2013-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 24-noyabr.
- ↑ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի աշխատանքային այցը Ջերմուկ
- ↑ „Goroda-pobratimы Arxangelьska“ (ru). m.arhcity.ru. Arkhangelsk. Qaraldi: 2020-yil 2-iyul.
- ↑ „Saint-Raphaël, territoire de jumelages“ (fr). ville-saintraphael.fr. Saint-Raphaël. 2019-yil 1-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 2-iyul.
Havolalar
- Mo'ljal: Jermuk (Wayback Machine saytida 2022-02-22 sanasida arxivlangan)
- Jermuk turistik qo'llanma (Wayback Machine saytida 2017-05-06 sanasida arxivlangan)
- Jermuk FIDE Gran-prisi 2009 yil
- Jermuk Armaniston kurorti
- Jermuk Moskva sog'lomlashtirish kurorti