Жермук
Жермук ( арманча: Ջերմուկ ) — тоғли курорт шаҳарчаси ва Арманистон жанубидаги Ваёц Дзор вилоятининг Жермук муниципалитети маркази. вилоят маркази Егҳегнадзордан шарқда 53 км ўзоқликда жойлашган. Совет Иттифоқида саниторик туризм учун машҳур жойлардан бири ҳисобланган[1].
Жермук ўзининг иссиқ булоқлари ва шаҳарда шишага солиб қадоқланган минерал сув маркалари бренди билан ҳам машҳур. Унинг тоза ҳавоси, шаршаралари, сунъий кўллари, сайр учун табиий жойлари, атроф муҳити, ўрмонлари ва минерал сув ҳавзалари билан жозибали. Ҳозирги кунда шаҳар замонавий туризм ва соғлиқни сақлаш хизматлари марказига айлантириш мақсадида қайта ободонлаштирилмоқда. Шунингдек, у йирик шахмат марказига айланиши учун қайта ташкил этилмоқда, шаҳарда кўплаб халқаро шахмат турнирлари ўтказилиши режалаштирилган[2]. 2016-йилги расмий ҳисоб-китобларга кўра, Жермукнинг аҳолиси 3400 киши га яқин эди. Бироқ, 2011-йилги келиб аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Жермук аҳолиси 5,572 кишига етган. Яқин атрофдаги Ҳерҳер, Кармрашен ва Гндеваз қишлоқлари ҳам Жермук муниципалитети таркибига киради.
Этимология
Шаҳар номи арманча "жермук" ( ջերմուկ ) ёки "жермоок" сўзларидан олинган бўлиб, ғарбий арман тилида "чермоуг", "илиқ минерал булоқ" деган маъноларни англатади. Жермук атамасини биринчи марта ХИИИ асрда тарихчи Степанос Орбелиан ўзининг "Сисакан вилояти тарихи" асарида айтиб ўтган.
Тарихи
Жермук тарихан Арманистондаги Сюник вилоятининг Ваёц Дзор вилоятининг бир қисми ҳисобланган ҳудудни эгаллайди. Бу ҳақда биринчи марта ХИИИ асрда тарихчи Степанос Орбелян ўзининг "Сисакан вилояти тарихи" асарида айтиб ўтган. Қадимги сиклоп қалъаси қолдиқлари ва ВИИИ асрга оид базилика харобалари Жермук булоқлари атрофидаги ҳудуд ХИИИ асрдан анча олдин пайдо бўлганилигидан далолат беради[3]. Жермук ҳудуди Х, ХИИ асрларда, Ваёц Дзор Сюник қироллиги таркибига кирган ҳамда ўша даврда Сиуния сулоласи томонидан бошқарилган. Сюник князлари Жермукнинг минерал булоқларини анчайин шифобахш деб билишган ҳамда улар билан тўлдирилган бир нечта ҳовузлар қуришган ва бу кичик шаҳарчани дам олиш масканига айлантиришган. Ўрта асрларда Ипак йўли Ваёц Дзор ҳудудидан, хусусан, ҳозирги вақтда Мартуни шаҳрини Егҳегнадзор билан Жермукнинг шимоли-ғарбий қисмини боғлайдиган йўл орқали ўтган.

ХВИ аср бошларида Шарқий Арманистон Сафавийлар Форс ҳукмронлиги остига ўтади. Жермук ҳудуди Эриван Бегларбеги ва кейинчалик Эриван хонлиги таркибига кирган. ХВИ ҳамда ХВИИ асрлар оралиғи Ваёц Дзор тарихидаги энг оғир давр ҳисобланади. Бу ҳудуд туркий ва эрон қабилаларининг босқинчи қўшинлари ўртасидаги тез-тез жанг майдонига айланган. Натижада кўплаб муҳим обидалар, обод қишлоқлар вайрон бўлган, аҳоли эса қишлоқдан кўчирилган. 1747-йилда Жермук янги ташкил этилган Нахичеван хонлиги таркибига киради.

1826—2028-йиллардаги рус-форс урушидан сўнг 1828-йилда Россия империяси билан Форс ўртасида Туркманчай шартномаси имзоланиши натижасида Шарқий Арманистоннинг кўплаб ҳудудлари, жумладан, Ваёц-Дзор ҳам Россия империяси таркибига кирган. 1828–1830-йилларда Эроннинг Салмас ва Кҳой шаҳарларидан кўплаб арман оилалари Шарқий Арманистонга, хусусан, кейинчалик 1840-йилда Эриван губернаторлиги таркибига кирган ҳудудларга кўчирилган. Арман кўчманчиларининг биринчи тўлқини 1828–1829-йилларда Ваёц Дзор вилоятига етиб келади. Россия ҳукмронлиги остида Жермук шаҳри сезиларли ўсиш ва ривожланишга гувоҳ бўлади. ХВИИИ асрнинг 30-йилларида рус геологи Г. Воскобойников Арманистонга келади ва Жермукнинг географик чуқурлиги, шунингдек, Жермук сувларининг таркиби ва хусусиятларини ўрганишни бошлайди. Унинг Жермук ҳақидаги кузатишлари 1831-йилда "Тоғ журнали" газитасида, кейинроқ 1855-йилда "Кавказ календаси" журналида нашр этилган. Воскобойниковнинг асарлари Жермук ҳақидаги биринчи илмий суҳбатлар эди.
1860-йилларда Сюникнинг Орбел князлари томонидан қурилган Жермукнинг барча тарихий булоқлари Россия ҳукумати қарорига биноан Геворг Кҳанагян томонидан таъмирланган. Бугунги кунда "Пристав булоқлари" деб аталадиган ҳовзалари тарихий ёдгорлик сифатида сақланиб қолган. 1870-йилда Жермук Эриван губернаторлиги таркибида янги ташкил этилган Шарур Даралагез уезди таркибига киради.


1931-йилда Жермук Совет Арманистонининг янги ташкил этилган Азизбеков тумани таркибига киритилган. Жермукнинг биринчи шаҳарсозлик режаси 1945-йилда меъмор П. Мсрян томонидан киритилган. 2-лойиҳаси эса 1952-йилда архитектор П. Манукян томонидан тузилган. Кейинчалик лойиҳа 1960-йилларнинг бошларида ўзгартирилган.
1918–1920-йилларда Жермук бир муддат Арманистон Республикаси таркибига киради. Арманистон советлаштирилгандан сўнг, Жермук ва унинг атрофидаги ҳудудлар Совет ҳокимиятига қаршилик кўрсатган ҳудудлардан бирига айланган. Гарегин Нжде бошчилигида тан олинмаган Тоғли Арманистон Республикасини ташкил этилади. Бироқ, 1921-йил июл ойида болшевиклар қўлига ўтиб, Жермук Арманистон Совет Социалистик Республикаси таркибига киради. 1961-йилда Жермук Азизбеков туманидаги шаҳар таркибига киритилган. Биринчи санатория 1962-йилда, иккинчиси 1963-йилда ва минерал сув курорт маркази 1966-йилда очилган бўлиб, Жермукни барча совет фуқаролари учун замонавий курортга айлантириш учун Жермук курорт марказининг унумдор фаолиятига йўналтирилган. 1967-йилда Жермукга республика бўйсунувчи шаҳар мақоми берилган
Хизматларнинг босқичма-босқич ривожланиши билан Жермук аҳолиси 1980-йилларда 9000 кишига етган. 1991-йилда Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг Арманистон мустақилликка эришгандан кейинги иқтисодий инқироз натижасида ХХИ асрнинг биринчи ўн йиллигида аҳоли сони 5000 дан камроқгача кескин камайган. 1995-йилда Жермук 1995-йилги маъмурий ислоҳотларга кўра янги ташкил этилган Ваёц Дзор вилояти таркибига кирган. Бироқ, сўнгги йилларда Жермукда кўплаб ривожланиш режалари амалга оширилди. Шаҳарни ёзги курорт ва қишки сайёҳлик йўналиши сифатида янада ривожлантириш, шу жумладан яқин атрофдаги Кечут қишлоғи ва Жермук аэродроми қурилди. Кўплаб янги меҳмонхоналар ва соғломлаштириш марказлари очилди, кўплаб санаторийлар қайта таъмирланди, тоғ-чанғи курортининг канат йўлининг 1-босқичи тўлиқ таъмирланди.
Спорт
Жермук Арманистондаги қишки спорт турлари бўйича асосий марказлардан бири. Шаҳарнинг жануби-шарқида жойлашган чанғи зонасига 900 метр узунликдаги канат йўли хизмат қилади. Вилоятда қишки туризмни ривожлантириш мақсадида тоғ-чанғи лифтининг иккинчи босқичи бўйича ишлар давом этмоқда[4].
Жермук шахмат бўйича халқаро турнирларнинг мунтазам ўтказиладиган жойи ҳисобланади. Ҳар йили ёзда шаҳарда шахмат бўйича ФИДЕ Гран-при Жермук турнири ўтказилади.
Шаҳарда Совет давридан қолган катта, гарчи қаровсиз бўлса ҳам, ёпиқ спорт саройи бор.
Яқин шаҳарлар

Жермук эгизак :
Аркҳангелск, Руссиа (2018)[5]
Саинт-Рапҳаëл, Франcе (1997)[6]
Таниқли одамлари
- Нарек Саркисян, арман архитектори ва сиёсатчиси [ <спан титле="Тҳис cлаим неэдс референcес то релиабле соурcес. (Деcембер 2019)">иқтибос керак</спан> ]
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Сноw арт фест ис оне море реасон то паcк ёур баг фор Армениа
- ↑ Жермук эcономй
- ↑ „Жермук Гроуп: Жермук cитй“. 2013-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-ноябр.
- ↑ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի աշխատանքային այցը Ջերմուկ
- ↑ „Города-побратимы Архангельска“ (ру). м.арҳcитй.ру. Аркҳангелск. Қаралди: 2020-йил 2-июл.
- ↑ „Саинт-Рапҳаëл, территоире де жумелагес“ (фр). вилле-саинтрапҳаэл.фр. Саинт-Рапҳаëл. 2019-йил 1-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-июл.
Ҳаволалар
- Мо'лжал: Жермук (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-02-22 санасида архивланган)
- Жермук туристик қо'лланма (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-05-06 санасида архивланган)
- Жермук ФИДЕ Гран-приси 2009 йил
- Жермук Арманистон курорти
- Жермук Москва сог'ломлаштириш курорти