Ibrohim an-Naxaiy
Ibrohim an-Naxaiy | |
|---|---|
إبراهيم النخعي | |
|
Fayl:إبراهيم النخعي.png Arab xattotligida tasvirlangan Ibrohim an-Naxaiy | |
| Shaxsiy maʼlumotlar | |
| Tavalludi | tax. 666 milodiy / 46 hijriy |
| Vafoti |
714 milodiy / 96 hijriy Kufa, Umaviylar xalifaligi |
| Dini | Islom |
Abu Imron ibn Yazid (arabcha: إبراهيم بن يزيد; tax. 666–714), koʻpincha Ibrohim an-Naxaiy (arabcha: إبراهيم النخعي) nomi bilan tanilgan, tobeinlardan boʻlgan ilk kufalik faqih edi. raʼy va qiyosdan foydalanishning kashshoflaridan boʻlgan an-Naxaiy oʻz shogirdi Hammad ibn Abi Sulaymon orqali, jumladan Abu Hanifaga ham, keyingi kufalik faqihlarga taʼsir koʻrsatdi.
Tarjimai holi
Ibrohim an-Naxaiy Kufada tax. 666-yilda tugʻilgan, biroq aniq yil borasida ayrim bahslar mavjud. U Naxadan boʻlib, bu Madhhaj qabilasining bir shoxobchasi edi; ular Arablarning Mesopotamiyani zabt etishidan soʻng Yamandan Kufa tomon koʻchib kelgan, shu bois nisbasi an-Naxaiy boʻlgan. Uning oilasi ilmiy faoliyati bilan tanilgan: otasi hadis roviylaridan, onasining togʻasi Alqama ibn Qays boʻlgan, Asvad ibn Yazid esa onasi tomondan amakivachchasi edi[1].
An-Naxaiy Muhammadning sahobasi Abdulloh ibn Mas’ud shogirdlari doirasiga mansub boʻlib, bu doiraga uning togʻasi Alqama ham kirgan va u an-Naxaiyning fiqh boʻyicha asosiy ustoziga aylangan[2]. U yoshligidan Hijozga safar qilishni boshlagan[2] va yoshlik chogʻida Alqama hamda Asvad ibn Yazid bilan birga Hajni ado etgan; shu safarda u Oyshaning majlisida ham qatnashgan[1]. Muhammad sahobalari bilan uchrashgan boʻlsa-da, ularning ayrimlari vafoti paytida ham Kufa shahrida yashab turganiga qaramay[2], u ulardan bevosita hadis rivoyat qilgan, deb hisoblanmaydi; u rivoyat qilgandek koʻringan hadislarning isnodlari esa mursal deb baholanadi[1].
Ikkinchi fitnaning gʻavgʻoli davriga qaramay, an-Naxaiy Kufada dars berishni davom ettirdi. Muxtor as-Saqafiy unga rasmiy lavozim taklif qilgan, biroq u rad etgan. U Umaviylar hokimiyati bilan tarang munosabatda boʻlgan, al-Hajjoj ibn Yusufni ochiq tanqid qilgan va Ibn al-Ash’as qoʻzgʻolonini qoʻllab-quvvatlagan, bu esa uni yashirinib yurishga majbur qilgan[1]. Aytilishicha, al-Hajjoj an-Naxaiyni hibsga olishni buyurgan, biroq u qoʻlga tushishdan qutulib qolgan. Al-Hajjojning oʻlim xabarini eshitgach, an-Naxaiy shukr sajdasini qilgan[3].
Kufaning katta masjidida dars berar ekan, an-Naxaiy Hammad ibn Abu Sulaymonni oʻzining halaqasiga (dars doirasi) qabul qildi; u uning eng yetuk shogirdiga aylandi. An-Naxaiy 738-yilda vafot etgach, Hammad uning halaqasiga rahbar boʻladi[4].
Fiqh
An-Naxaiyning fiqhi raʼy (mustaqil mulohaza)dan foydalanishi bilan ajralib turadi va shu sabab u ahl ar-raʼyning asoschilaridan biri, deb qaraladi[1]. U qiyos (qiyosiy xulosa chiqarish)dan foydalanishni rivojlantirdi va ommalashtirdi. Bu raʼyning tizimli qoʻllanishini anglatardi[5]. An-Naxaiy nazarida ham Paygʻambar hadislarining, ham Muhammad sahobalaridan kelgan asarlarning hujjatlarga mosigi eʼtirof etilgan[6]; xususan Ibn Mas’udning qarashlari uning huquqiy tafakkuriga asos boʻlgan[1].
An-Naxaiy islom huquqining ayrim boʻlaklaridan koʻra, uning umumiy yigʻindisini koʻzda tutgan ilk kufalik faqihlardan edi[7]. Qiyos orqali an-Naxaiy „ishonchli manbalardan umumiy qoidalarni chiqarib olib, soʻng ularni barcha tegishli holatlarga tatbiq etishga“ uringan[5]. Zafar Ishoq Ansoriyning taʼkidlashicha, an-Naxaiyni huquqda „yanada yaxlitlik va izchillikka ongli intilish“ ragʻbatlantirgan; bu esa „Paygʻambar taʼlimotlari tasodifiy farmoyishlar emas, balki umumiy tamoyillarning mujassamlanishi“ degan tasavvurga tayanardi[5]. Biroq barqaror huquqiy anʼananing yoʻqligi bois, an-Naxaiyning fiqhi keyingi kufalik faqihlarinikiga nisbatan kamroq texnik jihatdan rivojlangan va tizimli izchil boʻlgan[8].
Kufalik faqihlar anʼanasidagi faraziy huquqiy savollarni tuzish va ularga javob berishning ildizlari an-Naxaiy tafakkurida koʻrinadi. Faraz qilingan ssenariylarning ayrimlari amalda imkonsiz boʻlgan, biroq u bundaylarini keyingi kufaliklarga qaraganda kamroq muhokama qilgan[9].
Merosi
An-Naxaiy keyingi kufalik va hanafiy faqihlarga, asosan Hammad orqali, katta taʼsir koʻrsatdi[10]. Hammadning asosiy shogirdi Abu Hanifa koʻpincha an-Naxaiyni hujjat sifatida keltirgan, ammo har doim ham uning qarashlariga qoʻshilmagan[11]. An-Naxaiyga oid iqtiboslar hamda u qatnashgan isnodli rivoyatlar Abu Hanifaning shogirdlari Abu Yusuf va Muhammad ash-Shayboniy tomonidan alohida-alohida yozilgan al-Asar nomli ikki asarda muhim oʻrin tutadi[12]. Ash-Shofi’iy an-Naxaiy va ash-Shaʼbiyni kufaliklarning asosiy hujjatlari sifatida taʼriflaydi[12]. Ahmad ibn Hanbal an-Naxaiyni Hasan al-Basriy va Ato ibn Abi Robah bilan qiyoslab salbiy tarzda qarama-qarshi qoʻyadi[12], biroq oʻzining musnad'ida an-Naxaiyga 336 marta murojaat qiladi[13].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Özen, Şükrü „NEHAΓ (tr). TDV İslâm Ansiklopedisi. Qaraldi: 2024-yil 22-dekabr.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Hanif 2018, pp. 186-187
- ↑ Melchert 2020, p. 65
- ↑ Aras, Mehmet Özgü „HAMMÂD b. EBÛ SÜLEYMAN“ (tr). TDV İslâm Ansiklopedisi. Qaraldi: 2024-yil 22-dekabr.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Ansari 1966, p. 106
- ↑ Ansari 1966, pp. 99-100
- ↑ Ansari 1966, p. 22
- ↑ Ansari 1966, p. 107
- ↑ Ansari 1966, pp. 108
- ↑ Lecomte, G. (2012). al-Nak̲h̲aʿī, Ibrāhīm. In P. Bearman (ed.), Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). Brill.
- ↑ Hanif 2018, p. 185
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Melchert 2020, pp. 72-73
- ↑ Melchert 2020, p. 70
Adabiyotlar
- Hanif, S. (2018). A Tale of Two Kufans: Abū Yūsuf’s Ikhtilāf Abī Ḥanīfa wa-Ibn Abī Laylā and Schachtʼs Ancient Schools. Islamic Law and Society, 25(3), 173–211.
- Ansari, Z. I. (1966). The early development of Islamic fiqh in Kûfah with special reference to the works of Abû Yûsuf and Shaybānī [Dissertatsiya].
- Melchert, C. (2020). Ibrāhīm al-Naḫaʿī (Kufan, d. 96/714). Arabica, 67(1), 60–81.