Kontent qismiga oʻtish

Hujayra terapiyasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Fayl:Adoptive T-cell therapy.png
Adoptiv T-hujayra terapiyasi. Saratonga xos T-hujayralarni oʻsmaga oʻtgan limfotsitlarni maydalash va ajratib olish yoʻli bilan yoki periferik qon hujayralarini genetik muhandislik usulida oʻzgartirish orqali olish mumkin. Hujayralar retsipiyentga (oʻsma tashuvchiga) quyilgunga qadar faollashtiriladi va oʻstiriladi.

Hujayra terapiyasi (shuningdek hujayrali terapiya, hujayra transplantatsiyasi yoki sitoterapiya deb ham ataladi) — davolovchi taʼsirga erishish maqsadida bemorga tirik hujayralar yuboriladigan, koʻchirib oʻtkaziladigan yoki implantatsiya qilinadigan terapiya turi[1]. Masalan, immunoterapiya chogʻida hujayraviy immunitet vositasida saraton hujayralariga qarshi kurasha oladigan T-hujayralar koʻchirib oʻtkaziladi yoxud kasallangan toʻqimalarni qayta tiklash maqsadida ildiz hujayralari transplantatsiya qilinadi.

Hujayra terapiyasi XIX asrda paydo boʻlgan: oʻsha davrda olimlar kasalliklarning oldini olish va ularni davolash maqsadida hayvon materialini yuborish boʻyicha tajribalar oʻtkazganlar[2]. Bunday urinishlar hech qanday ijobiy natija bermadi. Ammo XX asr oʻrtalarida olib borilgan tadqiqotlar inson hujayralari yordamida organizmning koʻchirib oʻtkazilgan organlarni rad etishiga yoʻl qoʻymaslik mumkinligini aniqladi. Vaqt oʻtishi bilan bu suyak iligini muvaffaqiyatli koʻchirib oʻtkazish imkonini berdi; bugungi kunda mazkur usul kasallik, infeksiya, radiatsiya yoki kimyoterapiya tufayli suyak iligi shikastlangan bemorlarni davolashda odatiy amaliyotga aylangan[3]. Soʻnggi oʻn yilliklarda esa ildiz hujayralari va hujayra transplantatsiyasi tadqiqotchilar orasida katta qiziqish uygʻotdi: bu yoʻnalish keng koʻlamli kasalliklarni, ayniqsa degenerativ va immunogen patologiyalarni davolashning istiqbolli yangi strategiyasi sifatida qaralmoqda.

Tarixi

Fayl:Charles-Édouard Brown-Séquard.jpg
Charles-Édouard Brown-Séquard — hayvon moyagi ekstraktini yuborish orqali qarishni toʻxtatmoqchi boʻlgan.

Hujayra terapiyasini bemorga hujayra materiali yuboriladigan yoki boshqa yoʻl bilan koʻchirib oʻtkaziladigan terapiya sifatida taʼriflash mumkin[1]. Uning ildizlarini, ehtimol, XIX asrga borib taqash mumkin: oʻsha paytda Charles-Édouard Brown-Séquard (1817—1894) qarish oqibatlarini toʻxtatishga urinib, hayvon moyagi ekstraktlarini yuborgan edi[2]. 1931-yilda hujayra terapiyasining ixtirochisi deb atalgan Paul Niehans (1882—1971) bemorni buzoq embrionlaridan olingan materialni yuborish orqali davolashga harakat qildi[1]. Niehans mazkur usul yordamida koʻplab kishilarni saratondan davolaganini daʼvo qilgan, biroq uning daʼvolari tadqiqotlar bilan hech qachon tasdiqlanmagan[1].

1953-yilda tadqiqotchilar laboratoriya hayvonlariga oldindan donor hayvonning hujayralarini yuborish orqali ularning organ transplantatlarini rad etishiga yoʻl qoʻymaslik mumkinligini aniqladilar; 1968-yilda esa Minnesotada inson suyak iligi birinchi marta muvaffaqiyatli koʻchirib oʻtkazildi[3]. Keyingi ishlarda hujayralarni kapsulalash usuli davolovchi hujayralarni retsipiyent organizmining immun javobidan himoya qilish vositasi sifatida oʻrganilmoqda. Soʻnggi tadqiqotlar qatoriga hujayralarni qattiq, ammo oʻtkazuvchan qobiq bilan oʻralgan gel yadrosi ichida mikrokapsulalash ham kiradi[4].

Suyak iligini koʻchirib oʻtkazish — hujayra transplantatsiyasi terapiyalari orasida eng keng tarqalgani va eng puxta oʻrganilgani. Suyak iligining muvaffaqiyatli koʻchirilishi haqidagi ilk qayd 1956-yilga borib taqaladi: shifokor E. Donnall Thomas leykemiya bilan ogʻrigan bemorni uning egizak akasidan olingan suyak iligi bilan davolagan edi[5]. Umuman olganda, suyak iligi shikastlangan yoki butunlay yemirilgan bemorlarga — masalan, oʻtkir mieloid leykemiya (OML) tufayli kimyoterapiya va/yoki radiatsiya olganlarga — suyak iligidan olingan hujayralarni qon oqimiga infuziya qilish mumkin. Yuborilgan hujayralar zararlangan suyak iligiga oʻzi yetib boradi, unga singib ketadi, koʻpayadi hamda uning biologik vazifasini, masalan, gemopoezni tiklaydi yoki qaytadan yoʻlga qoʻyadi. AQShda har yili taxminan 18 000 bemor hayotni saqlab qolishi mumkin boʻlgan suyak iligi transplantatsiyasiga muhtoj boʻladi[6].

Uzoq vaqt davomida suyak iligini koʻchirib oʻtkazish hujayra transplantatsiyasining klinik amaliyotda qoʻllanadigan yagona usuli boʻlib keldi. 1990-yillardan boshlab esa hujayra terapiyasi juda koʻp patologiya va kasalliklarda sinovdan oʻtkazila boshlandi. Hujayra terapiyasi davolash samarasiga erishishning yangi yoʻlini ochdi. Ilgari tibbiy vositalar faqat bemorning oʻz hujayralarini yoʻnaltirish va qoʻzgʻatish orqaligina taʼsir koʻrsata olardi. Biroq koʻplab kasallik va buzilishlarda hujayralarning oʻzi shikastlangan boʻladi: buning sabablari qatoriga senessensiya, qon taʼminotining cheklanishi (ishemiya), yalligʻlanish yoki oddiygina hujayralar sonining kamayishi kiradi. Hujayra terapiyasi esa yangi va faol hujayralarni kiritish orqali ilgari shikastlangan yoki yemirilgan toʻqima va organ tuzilmalarini tiklashga imkon beruvchi yangi strategiyani taklif etadi. Shu bois soʻnggi paytlarda hujayra terapiyasi inson kasalliklarini davolashning muhim yoʻnalishi sifatida eʼtirof etilmoqda[7]. Hozirda gialin togʻayi[8], miya toʻqimasi[9][10], umurtqa pogʻonasi[11], yurak[12], saraton kasalliklari[13] va boshqa sohalarda tadqiqotlar davom etmoqda. Natijada hujayra terapiyasi strategiya sifatida tijorat tashkilotlarining salmoqli investitsiyalarini jalb qilmoqda, bu esa kelajakdagi oʻsish istiqbollari kuchli ekanidan dalolat beradi[14][15].

2021-yilda Atara Biotherapeutics kompaniyasi dunyoda birinchi boʻlib allogen T-hujayra terapiyasi bilan shugʻullanuvchi va biror tartibga soluvchi organ — Yevropa dorilar agentligi (EMA) tomonidan koʻrib chiqilgan kompaniyaga aylandi[manba kerak].

Taʼsir mexanizmlari

Hujayra terapiyasi turli organlardagi koʻplab klinik holatlarga qaratilgan boʻlib, hujayralarni yetkazib berishning bir necha usulidan foydalanadi. Shunga koʻra, bu terapiyalarning aniq taʼsir mexanizmlari ham juda xilma-xildir. Shunga qaramay, hujayralar davolovchi taʼsirni ikkita asosiy tamoyil asosida yuzaga chiqaradi:

  1. Hujayraning oʻrnashib olishi, differensiatsiyasi va shikastlangan toʻqimani uzoq muddatga almashtirishi. Bunda ildiz, progenitor yoki yetuk hujayralar ishtirok etadi. Multipotent yoki unipotent hujayralar laboratoriyada yoxud shikastlanish oʻchogʻiga yetib borganidan soʻng (mahalliy yoki tizimli yuborish yoʻli bilan) muayyan hujayra turiga differensiatsiyalanadi. Soʻngra bu hujayralar shikastlanish oʻchogʻiga singib, shikastlangan toʻqima oʻrnini egallaydi va shu tariqa organ yoki toʻqima faoliyatining yaxshilanishiga xizmat qiladi. Bunga misol sifatida miokard infarktidan keyin kardiomiotsitlar oʻrnini toʻldirish uchun hujayralardan foydalanish[16][17], oyoq-qoʻlning ishemik kasalliklarida angiogenezni ragʻbatlantirish[18] yoxud umurtqalararo disk degeneratsiyasida togʻay matritsasini ishlab chiqarishni tiklashni koʻrsatish mumkin[19][20].
  2. Erigan omillarni ajratib chiqaruvchi hujayralar. Bunday hujayralar sitokinlar, xemokinlar va oʻsish omillari kabi erigan moddalarni ajratadi; bu moddalar parakrin yoki endokrin yoʻl bilan taʼsir koʻrsatadi. Mazkur omillar mahalliy (ildiz) hujayralarni qoʻzgʻatib yoki hujayralarni transplantatsiya joyiga koʻchishga undab, organ yoki soha oʻzini oʻzi sogʻaytirishiga yordam beradi. Hujayralarning dastlabki passajlari keyingi passajlariga qaraganda parakrin faollik jihatidan samaraliroq ekani koʻrsatilgan[21][22]. Yuborilgan hujayralar (mahalliy yoki tizimli yoʻl bilan kiritilganidan qatʼi nazar) nisbatan qisqa muddat — bir necha kundan bir necha haftagacha — tirik qoladi, soʻngra nobud boʻladi. Bu guruhga tegishli davolovchi omillarni tabiiy ravishda ishlab chiqaradigan hujayralar ham, epigenetik oʻzgarishlar yoki genetik muhandislik natijasida muayyan molekulani katta miqdorda ajratadigan boʻlib qolgan hujayralar ham kiradi. Bunga angiogenezni ragʻbatlantiradigan, yalligʻlanishga hamda apoptozga qarshi taʼsir koʻrsatadigan omillarni ajratuvchi hujayralar misol boʻladi[23][24][25]. Bunday taʼsir mexanizmini Pluristem va Pervasis kabi kompaniyalar taklif qilmoqda; ular periferik arteriya kasalligi hamda arteriovenoz kirish asoratlarini davolash uchun yopishuvchan stromal hujayralardan yoki yetuk endotelial hujayralardan foydalanadi[26][27].

Har ikkala mexanizmning uygʻunlashuvi ham tasvirlangan: erkaklardagi uretra torayishini davolashda ogʻiz boʻshligʻi epiteliy hujayralarining oʻrnashib olishi hamda in vitro sharoitida oʻstirilgan, ogʻiz boʻshligʻi epiteliy toʻqimasidan olingan hujayralar ajratadigan IGF-1 birgalikda hujayra transplantatsiyasidan keyin uretrotomiya jarohatining bitishini taʼminlagani haqida xabar berilgan[28].

Hujayra terapiyasi strategiyalari

Allogen

Allogen hujayra terapiyasida donor hujayralarni qabul qiluvchi retsipiyentdan boshqa shaxs boʻladi[29]. Farmatsevtika ishlab chiqarishida allogen usul istiqbolli hisoblanadi, chunki moslashtirilmagan allogen terapiyalar „tayyor mahsulot“ shaklidagi vositalarga asos boʻla oladi[30]. Bunday mahsulotlarni Kron kasalligi[31] hamda qon tomirlarining turli kasalliklarini[32] davolash uchun yaratishga qaratilgan tadqiqotlarga qiziqish katta.

Avtolog

Avtolog hujayra terapiyasida bemorning oʻz toʻqimalaridan olingan hujayralar koʻchirib oʻtkaziladi. Hozirda bir qancha klinik tadqiqotlar olib borilmoqda; ularda stromal hujayralar suyak iligidan, yogʻ toʻqimasidan yoki periferik qondan olinib, shikastlanish yoxud zoʻriqish oʻchoqlariga koʻchiriladi. Bu yondashuv, xususan, togʻay[33] va mushak[34] toʻqimalarini tiklashda faol oʻrganilmoqda. Bundan tashqari, avtolog strategiya kasallangan toʻqimalardan yetuk hujayralarni ajratib olib, ularni keyinchalik oʻsha toʻqimaga yoki qoʻshni toʻqimaga qaytadan implantatsiya qilishni ham koʻzda tutishi mumkin. Mazkur usul, masalan, umurtqa pogʻonasida disk qayta churralanishi yoki qoʻshni disk kasalligining oldini olish maqsadida klinik sinovlarda baholanmoqda[35][36]. Avtolog strategiyaning afzalligi shundaki, bunda immunogen javob yoki transplantatning rad etilishi xavfi juda kam. Shunga qaramay, avtolog strategiya koʻpincha qimmatga tushadi, negaki hujayralar har bir bemor uchun alohida qayta ishlanadi; bu esa sifati nazorat qilingan yirik partiyalar yaratish imkonini bermaydi. Qolaversa, avtolog usullarda mahsulot sifati va samaradorligini transplantatsiyaga qadar sinab koʻrib boʻlmaydi, chunki natija butunlay donorga, yaʼni bemorning oʻziga bogʻliq. Bu ayniqsa jiddiy muammo, negaki donor vazifasini bajarayotgan bemor koʻpincha kasal boʻladi va bu holat hujayralarning kuchi hamda sifatiga taʼsir qilishi mumkin.

Ksenogen

Ksenogen hujayra terapiyalarida retsipiyent boshqa turdagi jonivorning hujayralarini oladi — masalan, choʻchqadan olingan hujayralar odamga koʻchiriladi. Hozircha ksenogen hujayra terapiyalari, asosan, samaradorlik va xavfsizlikni baholash maqsadida inson hujayralarini tajriba hayvonlari modellariga koʻchirishdan iborat[18]. Kelgusidagi yutuqlar esa ksenogen strategiyalarni odamlarda ham qoʻllash imkonini berishi mumkin[37].

Hujayra turlari

Inson embrional ildiz hujayralari

Inson embrional ildiz hujayralari boʻyicha tadqiqotlar bahsli hisoblanadi va ularni tartibga solish mamlakatdan mamlakatga farq qiladi: ayrim davlatlar bunday tadqiqotlarni butunlay taqiqlagan. Shunga qaramay, mazkur hujayralar bir qator davolash usullarining asosi sifatida oʻrganilmoqda; ular qatorida diabetni[38] va Parkinson kasalligini[39] davolashning ehtimoliy usullari ham bor.

Nerv ildiz hujayralari terapiyasi

Nerv ildiz hujayralari (NIH) davolashda qoʻllanishi mumkin boʻlgan yoʻnalishlar sifatida oʻrganilmoqda; masalan, Parkinson kasalligi va Xantington kasalligi kabi bir qator nevrologik buzilishlarni davolash borasida tadqiqotlar davom etmoqda[40].

Mezenximal ildiz hujayralari terapiyasi

Mezenximal ildiz hujayralari (MIH) immunitetni boshqara oladi, multipotent hisoblanadi va tez koʻpayadi. Ana shu noyob xususiyatlar tufayli ular juda keng doiradagi davolash usullarida qoʻllanadi: immunitetni boshqarish terapiyasi, suyak va togʻay regeneratsiyasi, miokard regeneratsiyasi hamda skelet va nerv tizimi buzilishi boʻlmish Hurler sindromini davolash shular jumlasidandir[41].

Tadqiqotchilar MIH yordamida nomukammal osteogenezni (NO) davolash mumkinligini koʻrsatdilar. Horwitz va hamkasblari inson leykotsit antigeni (HLA) boʻyicha bir xil boʻlgan aka-ukalardan olingan suyak iligi hujayralarini NO bilan ogʻrigan bemorlarga koʻchirdilar. Natijalar MIH normal osteoblastlarga aylana olishini koʻrsatdi; bu esa suyakning tez rivojlanishiga va suyak sinishi hollarining kamayishiga olib keldi[42]. Yaqinda oʻtkazilgan klinik sinov esa ogʻir NO bilan ogʻrigan bemorlarga bachadon ichida koʻchirilgan allogen homila MIH inson homilasida oʻrnashib olishi va suyakka differensiatsiyalanishi mumkinligini koʻrsatdi[43].

Suyak va togʻay regeneratsiyasidan tashqari, yaqinda avtolog suyak iligi MIH yordamida kardiomiotsitlarni tiklash haqida ham xabar berildi. Miokard infarktidan soʻng suyak iligi MIH kiritilishi shikastlangan sohalarning sezilarli darajada kichrayishiga va yurak faoliyatining yaxshilanishiga olib keldi. Osiris Therapeutics kompaniyasining Prochymal preparati bilan oʻtkir miokard infarktini davolash boʻyicha klinik sinovlar olib borilmoqda. Shuningdek, bir klinik sinov HLA boʻyicha bir xil boʻlgan aka-ukalardan olingan suyak iligi MIH yuborilgan Hurler sindromli bemorlarda nerv oʻtkazuvchanligi tezligi keskin yaxshilanganini koʻrsatdi[44].

Gemopoetik ildiz hujayralarini koʻchirib oʻtkazish

Suyak iligi yoki qondan olinadigan gemopoetik ildiz hujayralari (GIH) oʻzini oʻzi yangilash hamda qonning barcha hujayra turlariga, ayniqsa inson immunitet tizimida ishtirok etadiganlariga differensiatsiyalanish qobiliyatiga ega. Shu bois ulardan qon va immunitet buzilishlarini davolashda foydalanish mumkin. Inson suyak iligini koʻchirib oʻtkazish haqidagi ilk maqola 1957-yilda eʼlon qilinganidan buyon[45] GIH terapiyasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Shundan soʻng singen ilik infuziyasi[46] va allogen ilik transplantatsiyasi[47] muvaffaqiyatli amalga oshirildi. GIH terapiyasi, shuningdek, kasallikni yoʻq qilish uchun oʻtkazilgan yuqori dozali kimyoterapiyadan keyin shikastlangan qon yaratuvchi hujayralarni qaytadan tiklash va immunitet tizimini asliga keltirish orqali ham davolashga xizmat qiladi[48].

GIH transplantatsiyasining uch turi mavjud: singen, avtolog va allogen[41]. Singen transplantatsiya bir tuxumli egizaklar oʻrtasida amalga oshiriladi. Avtolog transplantatsiyada bevosita bemorning oʻzidan olingan GIH ishlatiladi va shu tariqa toʻqima mos kelmasligidan kelib chiqadigan asoratlarning oldi olinadi. Allogen transplantatsiyada esa donor GIH qoʻllanadi; donor retsipiyentga genetik jihatdan qarindosh ham, begona ham boʻlishi mumkin. Transplantatsiya xavflarini — jumladan transplantatning rad etilishi va „transplantat xoʻjayinga qarshi“ kasalligini (GVHD) — kamaytirish maqsadida allogen GIH transplantatsiyasi HLA lokuslari boʻyicha moslikni taʼminlashi shart, yaʼni transplantatning immunogenligini pasaytirish uchun genetik moslashtirish talab etiladi.

Bu turdagi hujayralar bilan bogʻliq yutuqlar ularning tabiiy xossalaridan foydalanish bilangina cheklanmaydi. Ular qatoriga hujayraga yangi vazifa yuklash uchun oʻtkaziladigan genetik oʻzgartirish ham kiradi; masalan, IGF-1 kabi yangi himoya omillarini ishlab chiqarish qobiliyatini berish shular jumlasidan. Tadqiqotlar bunday yondashuvlar nerv tizimini himoya qilish va neyrodegenerativ kasalliklarning avj olishini sekinlashtirish borasida sezilarli qadam boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda[49].

Suyak iligidan olinadigan GIH bilan bir qatorda kindik qoni (KQ) va periferik qon ildiz hujayralari (PQIH) kabi muqobil manbalardan foydalanish ham ortib bormoqda. Suyak iligidan olingan GIH qabul qilganlar bilan solishtirganda, mieloid xavfli oʻsmalari boʻlgan PQIH retsipiyentlarida hujayralarning tezroq oʻrnashib olishi va umumiy omon qolish koʻrsatkichining yaxshiroq boʻlishi qayd etilgan[50]. KQ dan foydalanishda HLA lokuslari boʻyicha moslik talablari yumshoqroq boʻladi, biroq hujayralarning oʻrnashib olish muddati uzoqroq choʻziladi va transplantatsiya muvaffaqiyatsizligi darajasi yuqoriroq[51][52].

Differensiatsiyalangan yoki yetuk hujayralarni koʻchirib oʻtkazish

Ildiz yoki progenitor hujayralarga muqobil sifatida koʻpayish qobiliyati past yoki umuman yoʻq boʻlgan differensiatsiyalangan hujayralarni koʻchirib oʻtkazish ham oʻrganilmoqda. Bunda odatda bemor organizmida muayyan vazifani bajara oladigan ixtisoslashgan hujayralar ishlatiladi: masalan, yurak faoliyatini tiklash uchun kardiomiotsitlar koʻchiriladi[53] yoxud diabet bilan ogʻrigan bemorlarda insulin gomeostazini qaror toptirish uchun orolcha hujayralari transplantatsiya qilinadi[54]. Bunday hujayralar, shuningdek, muayyan toʻqimalarda hujayradan tashqari matritsa ishlab chiqarilishini qoʻllab-quvvatlashi yoki tiklashi mumkin — masalan, xondrotsitlarni koʻchirish orqali umurtqalararo diskni tiklash[11].

Alternativ tibbiyot

Alternativ tibbiyotda hujayra terapiyasi deganda kasallikni davolashga urinib, odamga tegishli boʻlmagan hayvon hujayra materialini yuborish tushuniladi[1]. Quackwatch bu usulni „maʼnisiz“ deb baholaydi, chunki „bir turning organ hujayralari boshqa tur organlarining hujayralari oʻrnini bosa olmaydi“; qolaversa, bir qator jiddiy nojoʻya taʼsirlar qayd etilgan[55]. Hujayra terapiyasining mazkur muqobil, hayvon hujayralariga asoslangan shakli haqida Amerika saraton jamiyati shunday deydi: „Mavjud ilmiy dalillar hujayra terapiyasi saratonni yoki boshqa biror kasallikni davolashda samarali degan daʼvolarni tasdiqlamaydi. U, aslida, oʻlimga olib kelishi ham mumkin...“[1].

Ishlab chiqarish

Hujayra terapiyasi hayot haqidagi fanlar ichida eng tez rivojlanayotgan yoʻnalishlardan biri boʻlishiga qaramay[56], bu sohadagi mahsulotlarni ishlab chiqarish partiyalarning kichikligi va jarayonlarning koʻp mehnat talab qilishi tufayli sezilarli darajada qiyinlashadi[57].

Bir qator ishlab chiqaruvchilar avtomatlashtirilgan usullarga oʻtmoqda; bu odam ishtirokini va inson xatosi xavfini yoʻqotadi. Hujayra terapiyasi mahsulotlarini avtomatlashtirilgan usulda ishlab chiqarish yuqoriroq sifatli mahsulotlarni arzonroq narxda, kattaroq miqyosda tayyorlash imkonini ochdi[58].

Taʼminot zanjiri

Biofarmatsevtika kompaniyalarining logistika boʻlimlari yangi hujayra va gen terapiyasi mahsulotlari — masalan, ximerik antigen retseptorli T-hujayra (CAR-T) terapiyalari hamda allogen terapiyalar — paydo boʻlishi tufayli yangi toʻsiqlarga duch kelmoqda. Hujayra va gen terapiyalari ishlab chiqaruvchilardan ham, distribyutorlardan ham xavfsiz saqlash va yetkazib berishni taʼminlash uchun yangi tizim va jarayonlarni joriy etishni talab qiladi. Bundan tashqari, talab boʻyicha zaxira saqlash tobora muhimroq ahamiyat kasb etmoqda, ayniqsa COVID-19 pandemiyasi kabi oldindan aytib boʻlmaydigan hodisalarni hisobga olganda; bu taʼminot zanjiridagi uzilishlarning oldini olishga xizmat qiladi[59]. Qolaversa, COVID-19 pandemiyasi natijasidagi oʻzgarishlar va Yevropadagi siyosiy nobarqarorlik — Brexit oqibati sifatida — hujayra terapiyalari logistika zanjiriga yanada koʻproq taʼsir koʻrsatdi[60].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Cell Therapy“. American Cancer Society (2008-yil 1-noyabr). 2015-yil 26-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 15-sentyabr.
  2. ↑ 2,0 2,1 "[Doctor Brown-Sequard's therapy]". Annales d'Endocrinologie 71 (2): 69–75. March 2010. doi:10.1016/j.ando.2010.01.003. PMID 20167305. 
  3. ↑ 3,0 3,1 "History of clinical transplantation". World Journal of Surgery 24 (7): 759–782. July 2000. doi:10.1007/s002680010124. PMID 10833242. PMC 3091383. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3091383. 
  4. ↑ "Human Cell Encapsulation in Gel Microbeads with Cosynthesized Concentric Nanoporous Solid Shells". Adv. Funct. Mater. 28 (21). 2018. doi:10.1002/adfm.201707129. 
  5. ↑ „Australian Cancer Research Foundation“ (2014-yil 7-dekabr). 2020-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 22-mart.
  6. ↑ „Health Resources & Services Administration“. HRSA.gov (2020-yil 21-mart).
  7. ↑ "Cell therapy". Nature 392 (6679 Suppl): 18–24. April 1998. PMID 9579857. 
  8. ↑ "Alternative and complementary therapies in osteoarthritis and cartilage repair". Aging Clinical and Experimental Research 32 (4): 547–560. April 2020. doi:10.1007/s40520-020-01515-1. PMID 32170710. PMC 7170824. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7170824. 
  9. ↑ "Repairing the Brain: Cell Replacement Using Stem Cell-Based Technologies". Journal of Parkinson's Disease 8 (s1): S131–S137. 2018-12-18. doi:10.3233/JPD-181488. PMID 30584166. PMC 6311366. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6311366. 
  10. ↑ Bröer, Sonja; Vogt, Daniel (May 2024), „Cell Therapy for Treatment of Epilepsy“, in Noebels, Jeffrey L.; Avoli, Massimo; Rogawski, Michael A.; Vezzani, Annamaria (muh.), Jasper's Basic Mechanisms of the Epilepsies (inglizcha) (5-nashr), Oxford University Press New York, 1607–1634-bet, doi:10.1093/med/9780197549469.003.0078, ISBN 978-0-19-754946-9, PMID 39637128, qaraldi: 2025-02-01 {{citation}}: Check |pmid= value (yordam)
  11. ↑ 11,0 11,1 "Cell therapy for intervertebral disc herniation and degenerative disc disease: clinical trials". International Orthopaedics 43 (4): 1011–1025. April 2019. doi:10.1007/s00264-018-4223-1. PMID 30498909. 
  12. ↑ "Stem cells for heart cell therapies". Tissue Engineering. Part B, Reviews 14 (4): 393–406. December 2008. doi:10.1089/ten.teb.2008.0262. PMID 18821841. PMC 2710610. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2710610. 
  13. ↑ "Emerging Cellular Therapies for Cancer". Annual Review of Immunology 37 (1): 145–171. April 2019. doi:10.1146/annurev-immunol-042718-041407. PMID 30526160. PMC 7399614. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7399614. 
  14. ↑ "The impact of market volatility on the cell therapy industry". Cell Stem Cell 9 (5): 397–401. November 2011. doi:10.1016/j.stem.2011.10.010. PMID 22056137. 
  15. ↑ "Cell therapy industry: billion dollar global business with unlimited potential". Regenerative Medicine 6 (3): 265–272. May 2011. doi:10.2217/rme.11.28. PMID 21548728. 
  16. ↑ "Regeneration of ischemic cardiac muscle and vascular endothelium by adult stem cells". The Journal of Clinical Investigation 107 (11): 1395–1402. June 2001. doi:10.1172/jci12150. PMID 11390421. PMC 209322. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=209322. 
  17. ↑ "Nonhematopoietic mesenchymal stem cells can be mobilized and differentiate into cardiomyocytes after myocardial infarction". Blood 104 (12): 3581–3587. December 2004. doi:10.1182/blood-2004-04-1488. PMID 15297308. https://archive.org/details/sim_blood_2004-12-01_104_12/page/3581. 
  18. ↑ 18,0 18,1 "Transplantation of ex vivo expanded endothelial progenitor cells for therapeutic neovascularization". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 97 (7): 3422–3427. March 2000. doi:10.1073/pnas.97.7.3422. PMID 10725398. PMC 16255. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=16255. 
  19. ↑ "Discogenic cell transplantation directly from a cryopreserved state in an induced intervertebral disc degeneration canine model". JOR Spine 1 (2). June 2018. doi:10.1002/jsp2.1013. PMID 31463441. PMC 6686803. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6686803. 
  20. ↑ "Transplantation of allogenic nucleus pulposus cells attenuates intervertebral disc degeneration by inhibiting apoptosis and increasing migration". International Journal of Molecular Medicine 41 (5): 2553–2564. May 2018. doi:10.3892/ijmm.2018.3454. PMID 29436582. PMC 5846671. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5846671. 
  21. ↑ "2017 TERMIS - Americas Conference & Exhibition Charlotte, NC December 3-6, 2017". Tissue Engineering. Part A 23 (S1): S1–S159. December 2017. doi:10.1089/ten.tea.2017.29003.abstracts. PMID 29173019. 
  22. ↑ "Long-term complications, immunologic effects, and role of passage for outcome in mesenchymal stromal cell therapy". Biology of Blood and Marrow Transplantation 18 (4): 557–564. April 2012. doi:10.1016/j.bbmt.2011.07.023. PMID 21820393. 
  23. ↑ Deuse, T., C. Peter, et al. (2009). "Hepatocyte growth factor or vascular endothelial growth factor gene transfer maximizes mesenchymal stem cell-based myocardial salvage after acute myocardial infarction." Circulation 120(11 Suppl): S247–54.
  24. ↑ "TNF receptor 2, not TNF receptor 1, enhances mesenchymal stem cell-mediated cardiac protection following acute ischemia". Shock 33 (6): 602–607. June 2010. doi:10.1097/shk.0b013e3181cc0913. PMID 19953003. PMC 3076044. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3076044. 
  25. ↑ "Mesenchymal stem cells: Mechanisms of immunomodulation and homing". Cell Transplantation 19 (6): 667–679. 2010. doi:10.3727/096368910x508762. PMID 20525442. PMC 2957533. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2957533. 
  26. ↑ "Delivery site of perivascular endothelial cell matrices determines control of stenosis in a porcine femoral stent model". Journal of Vascular and Interventional Radiology 20 (12): 1617–1624. December 2009. doi:10.1016/j.jvir.2009.08.020. PMID 19854069. PMC 2788031. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2788031. 
  27. ↑ "The role of placental-derived adherent stromal cell (PLX-PAD) in the treatment of critical limb ischemia". Cytotherapy 11 (4): 427–434. 2009. doi:10.1080/14653240902849762. PMID 19526389. 
  28. ↑ https://doi.org/10.3389/fruro.2025.1720445
  29. ↑ „Allogeneic Stem Cell Transplant“. WebMD. Qaraldi: 2013-yil 15-sentyabr.
  30. ↑ "Cell Therapy Bioprocessing: Integrating Process and Product Development for the Next Generation of Biotherapeutics". BioProcess International 9 (suppl. I): 30–37. 2011. http://www.bioprocessintl.com/multimedia/archive/00146/BPI_A_110901SUPAR07_146731a.pdf. 
  31. ↑ "Treatment of inflammatory diseases with mesenchymal stem cells". Inflammation & Allergy - Drug Targets 8 (2): 110–123. June 2009. doi:10.2174/187152809788462635. PMID 19530993. 
  32. ↑ "Development of adult pluripotent stem cell therapies for ischemic injury and disease". Expert Opinion on Biological Therapy 7 (2): 173–184. February 2007. doi:10.1517/14712598.7.2.173. PMID 17250456. 
  33. ↑ "Cartilage Repair With Autologous Bone Marrow Mesenchymal Stem Cell Transplantation: Review of Preclinical and Clinical Studies". Cartilage 5 (4): 196–202. October 2014. doi:10.1177/1947603514534681. PMID 26069698. PMC 4335770. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4335770. 
  34. ↑ "Long-term effectiveness of local BM-MSCs for skeletal muscle regeneration: a proof of concept obtained on a pig model of severe radiation burn". Stem Cell Research & Therapy 9 (1). November 2018. doi:10.1186/s13287-018-1051-6. PMID 30409227. PMC 6225585. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6225585. 
  35. ↑ "Intervertebral disc repair with activated nucleus pulposus cell transplantation: a three-year, prospective clinical study of its safety". European Cells & Materials 29: 202–12; discussion 212. March 2015. doi:10.22203/eCM.v029a15. PMID 25794529. 
  36. ↑ "Clinical experience in cell-based therapeutics: intervention and outcome". European Spine Journal 15 (Suppl 3): S397–S405. August 2006. doi:10.1007/s00586-006-0169-x. PMID 16850291. PMC 2335385. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=2335385. 
  37. ↑ "Current status of animal-to-human transplantation". Expert Opinion on Biological Therapy 5 (11): 1415–1420. November 2005. doi:10.1517/14712598.5.11.1415. PMID 16255645. PMC 1475507. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1475507. 
  38. ↑ "Production of pancreatic hormone-expressing endocrine cells from human embryonic stem cells". Nature Biotechnology 24 (11): 1392–1401. November 2006. doi:10.1038/nbt1259. PMID 17053790. https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2006-11_24_11/page/1392. 
  39. ↑ "Stem-cell-based strategies for the treatment of Parkinson's disease". Neuro-Degenerative Diseases 4 (4): 339–347. 2007. doi:10.1159/000101892. PMID 17627139. 
  40. ↑ "Neural stem/progenitor cells as a promising candidate for regenerative therapy of the central nervous system". Frontiers in Cellular Neuroscience 6: 17. 2012. doi:10.3389/fncel.2012.00017. PMID 22514520. PMC 3323829. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3323829. 
  41. ↑ 41,0 41,1 Oh SKW and Choo ABH (2011) "The Biological Basis | Stem Cells". In: Murray Moo-Young (ed.), Comprehensive Biotechnology, Second Edition, Volume 1, pp. 341–65. Elsevier.
  42. ↑ "Transplantability and therapeutic effects of bone marrow-derived mesenchymal cells in children with osteogenesis imperfecta". Nature Medicine 5 (3): 309–313. March 1999. doi:10.1038/6529. PMID 10086387. 
  43. ↑ "Fetal mesenchymal stem-cell engraftment in bone after in utero transplantation in a patient with severe osteogenesis imperfecta". Transplantation 79 (11): 1607–1614. June 2005. doi:10.1097/01.tp.0000159029.48678.93. PMID 15940052. 
  44. ↑ "Allogeneic mesenchymal stem cell infusion for treatment of metachromatic leukodystrophy (MLD) and Hurler syndrome (MPS-IH)". Bone Marrow Transplantation 30 (4): 215–222. August 2002. doi:10.1038/sj.bmt.1703650. PMID 12203137. 
  45. ↑ "Supralethal whole body irradiation and isologous marrow transplantation in man". The Journal of Clinical Investigation 38 (10 Pt 1-2): 1709–1716. October 1959. doi:10.1172/jci103949. PMID 13837954. PMC 444138. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=444138. 
  46. ↑ "Role of members of the Wnt gene family in human hematopoiesis". Blood 92 (9): 3189–3202. November 1998. doi:10.1182/blood.V92.9.3189. PMID 9787155. https://archive.org/details/sim_blood_1998-11-01_92_9/page/3189. 
  47. ↑ "Bone-marrow haematopoietic-stem-cell niches". Nature Reviews. Immunology 6 (2): 93–106. February 2006. doi:10.1038/nri1779. PMID 16491134. http://infoscience.epfl.ch/record/104572. 
  48. ↑ "Haematopoietic graft engineering". Annals of the Academy of Medicine, Singapore 33 (5): 551–558. September 2004. doi:10.47102/annals-acadmedsg.V33N5p551. PMID 15531949. 
  49. ↑ Díaz, David; Baranda-Alonso, Eva María; Pérez-Revuelta, Laura; Zapata-Acevedo, Juan Felipe; Torossian, Frédéric; Anginot, Adrienne; Alonso, José Ramón; Le Bousse-Kerdilès, Marie-Caroline et al. (2026-06-01). "Genetically modified bone marrow cells halt mitral cell loss by modulating inflammation and protecting against DNA damage" (EN). Journal of Tissue Engineering 17. doi:10.1177/20417314261442787. ISSN 2041-7314. PMID 42152825. PMC 13180132. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=13180132. 
  50. ↑ "Sonic hedgehog induces the proliferation of primitive human hematopoietic cells via BMP regulation". Nature Immunology 2 (2): 172–180. February 2001. doi:10.1038/84282. PMID 11175816. 
  51. ↑ "Stem cell c-KIT and HOXB4 genes: critical roles and mechanisms in self-renewal, proliferation, and differentiation". Stem Cells and Development 15 (6): 755–778. December 2006. doi:10.1089/scd.2006.15.755. PMID 17253940. 
  52. ↑ "Technique for human marrow grafting". Blood 36 (4): 507–515. October 1970. doi:10.1182/blood.V36.4.507.507. PMID 4916999. 
  53. ↑ "Therapeutic approaches for cardiac regeneration and repair". Nature Reviews. Cardiology 15 (10): 585–600. October 2018. doi:10.1038/s41569-018-0036-6. PMID 29872165. PMC 6241533. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6241533. 
  54. ↑ "The journey of islet cell transplantation and future development". Islets 10 (2): 80–94. March 2018. doi:10.1080/19382014.2018.1428511. PMID 29394145. PMC 5895174. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5895174. 
  55. ↑ „Cellular Therapy“. Quackwatch (2003-yil 21-avgust). Qaraldi: 2013-yil 15-sentyabr.
  56. ↑ „Growth in Sales of Products In Cell Therapy and Tissue Engineering“. ebers Medical.
  57. ↑ „Scaling Up Cell Therapy Manufacturing“. Genetic Engineering and Biotechnology News (2018-yil 7-sentyabr).
  58. ↑ „Cell Therapy Process Development“. Next Generation Therapeutics.
  59. ↑ „Supply Chain Optimization in Cell and Gene Therapies“. Single Use Support (2021-yil 20-dekabr).
  60. ↑ "Barriers to Treg therapy in Europe: From production to regulation". Frontiers in Medicine 10. 2023. doi:10.3389/fmed.2023.1090721. PMID 36744143. PMC 9892909. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=9892909. 

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Hujayra_terapiyasi&oldid=486948" dan olindi