Suyak

Suyaklar — odam va umurtqali hayvonlar skeletining asosiy qismi. Suyak toʻqimasi biriktiruvchi toʻqimaning bir xili. Suyak boʻgʻimlar, boylamlar, muskullar va oʻziga birikkan paylar bilan birga tayanchharakat apparatini hosil qiladi. Suyak hujayralar (osteotsitlar, osteoklastlar) va hujayralar oraligʻi mineral moddalardan tarkib topgan. Osteotsitlar hujayralar oraligʻi moddasi bilan oʻralgan; oʻsimtalar yordamida oʻzaro tutashgan; suyak toʻqimasida moddalar (oqsil, suv, ion) almashinuvini, osteoblastlar esa suyaklar hosil boʻlishini, ularning soʻrilish (rezorbsiya) jarayonini taʼminlaydi. Osteoblastlar va osteoklastlarning birga taʼsiri suyakning oʻsishi va funksional zoʻriqishi oʻzgarishining asosini tashkil etadi. Hujayralararo modda kollagen (ossein) tolalar va asosiy moddadan iborat, bu moddalar suyakning pishiq va mustahkam boʻlishini taʼminlaydi. Suyak toʻqimasi kollageni oʻziga xos polipeptidlarning koʻpligi bilan togʻaydan farq qiladi. Asosiy modda glikoproteidlar va proteoglikanlardan tashkil topgan. Mineral komponenta apatit, sulfat va kalsiy karbonat kristallaridan iborat. Suyak embrional rivojlanish davrida biriktiruvchi toʻqima-mezenximadan hosil boʻladi. Birlamchi suyak ichki togʻay skeletning suyaklanishidan (yelka, son va boshqalar), ikkilamchi suyak teri osti tangachalaridan (peshona, tepa va boshqa suyaklar) vujudga keladi.

Suyak tuzilishi va shakliga koʻra uzun, yaʼni naysimon (son, boldir va boshqalar), yassi, yaʼni serbar (toʻsh va boshqalar) va kalta (umurtqalar va boshqalar) boʻladi. Naysimon suyaklarning oʻrta qismi (diafiz) va ikki uchi (epifiz) bor. Diafiz zich moddadan, epifiz va yassi hamda kalta suyaklar tanasi gʻovak moddadan iborat. Diafiz boʻshligʻida va epifiz gʻovak moddasi oraligʻida ilik boʻladi. Suyak sirti biriktiruvchi toʻqimadan tashkil topgan suyak usti pardasi-periost, ichki ilik boʻshligʻi tomondan xuddi shunga oʻxshash endost bilan qoplangan. Diafiz 4-15 mkm kalinlikdagi plastinkalardan iborat boʻlib, ular orqali qon tomirlari va nervlar oʻtadi.

Suyak-kalsiy va fosfor deposi hisoblanadi. Paratgormon va kalsiotonin gormonlari kon plazmasida kalsiy miqdorini va osteoklastlarning soʻrilish faolligini boshkarib turadi. Suyak toʻqimasi juda faol regeneratsiya xususiyatiga ega boʻlib, organizmda toʻxtovsiz yangilanib turadi. Shu sababdan suyakning mexanik xossalari ham organizmga tushadigan yukka mos ravishda oʻzgarib boradi. Odam skeleti suyak tarkibi umr davomida yangilanib turadi (yana qarang Suyak sinishi, Suyak chiqishi, Skelet).

Odam skeleti 200 dan ortiq alohida-alohida suyaklardan iborat. Skelet quyidagi boʻlaklarga ajratilgan tana suyaklari (umurtqalar, qovurgʻalar va toʻsh suyagi), kalla suyagi (miya va yuz qismlaridan iborat), yelka kamari (kurak va kutubxonasi oʻmrov suyaklari), qoʻl suyaklari (yelka, bilak va qoʻl panja suyaklari), chanoq suyaklari (yonbosh, qov va oʻtirgʻich suyaklar) va son, boldir hamda oyoq panja suyaklaridan iborat.

**Osteologiya**

1. 1. 1. 1. Osteologiya (Lotincha *osteon* — suyak, *logos* — taʼlim).

Bu anatomiya fanining bir boʻlimi boʻlib, suyaklarning tuzilishi, ularning skeletdagi oʻrni, shakli va rivojlanishini oʻrganadi.

• **Tibbiy osteologiya:** Shifokorlar uchun suyaklarning sogʻlom tuzilishini oʻrgatadi.
• **Qiyosiy osteologiya:** Har xil turdagi hayvonlar va inson suyaklarini bir-biriga solishtirib oʻrganadi.

1. 1. 1. 2. Antropologiya va Bioarxeologiya

Bu soha mutaxassislari qadimiy suyak qoldiqlariga qarab juda koʻp maʼlumotlarni „oʻqiy olishadi“:

• **Yoshi va jinsi:** Suyak choklari va tos suyagi shakliga qarab odamning necha yoshda va qaysi jinsda boʻlganini aniqlashadi.
• **Irqi:** Siz yuqorida soʻragan **kurak tishlar** yoki kalla suyagi shakliga qarab odamning qaysi irqqa mansubligini aytishadi.
• **Kasalliklar:** Suyaklardagi izlarga qarab, odam hayotligida qanday kasalliklar bilan ogʻriganini yoki nima sababdan vafot etganini bilish mumkin.

1. 1. 1. 3. Sud-tibbiy ostepologiyasi (Forensic Osteology)

Jinoyat qidiruv sohasida ishlatiladi. Topilgan suyak qoldiqlari orqali shaxsni aniqlash, uning boʻyi, vazni va oʻlim holati haqida xulosa beradi.

1. 1. 1. 4. Paleontologiya

Million yillar oldin yashagan hayvonlar (masalan, dinozavrlar) va qadimiy odam ajdodlarining suyaklarini (toshga aylangan qoldiqlarini) oʻrganadi. Bu fan orqali yer yuzida hayot qanday rivojlanganini bilamiz.

1. 1. 1. 5. Ortopediya va Travmatologiya

Bu sof tibbiy yoʻnalish boʻlib, suyaklarning sinishi, deformatsiyasi va kasalliklarini (masalan, osteoporoz — suyak moʻrtlashishi) davolash bilan shugʻullanadi.

---

1. 1. 1. Suyaklar haqida qiziqarli faktlar:

• **Tirik toʻqima:** Suyak shunchaki qattiq karkas emas, u doimo oʻzgarib turuvchi tirik toʻqimadir. Inson organizmidagi suyaklar har 7-10 yilda toʻliq yangilanadi.
• **Eng kichik suyak:** Quloq ichidagi „uzangicha“ suyagi boʻlib, uning uzunligi bor-yoʻgʻi 3 mm atrofida.
• **Temirdan qattiq:** Suyak massasi jihatidan poʻlatdan yengil, lekin mustahkamlik borasida baʼzi poʻlat turlaridan qolishmaydi.

Suyaklar tuzilishi, rivojlanishi va vazifalariga koʻra quyidagicha tasniflanadi.

1. Naysimon suyaklar: uzun suyaklar — yelka, bilak, son va boldir suyaklari qoʻl va oyoq skeletini tashkil qilib, tayanch vazifasini bajaradi; Naysimon suyaklar richag harakatini bajarib, tayanch va mudofaa vazifasini bajaradi Naysimon suyaklaming oʻrta qismi tanasi— diafizi (diaphysis) silindr yoki uchburchak shaklda. Naysimon suyaklaming tanasida suyak iligi kanali bor. U larn in g kengaygan uchi — epifiz (epiphysis) deb ataladi. Unda qoʻshni suyak bilan birlashuvchi boʻgʻim yuzasi (facies articularis) boʻlib, u boʻgʻim togʻayi bilan qoplangan. Epifiz asosan gʻovak moddadan tuzilgan, ustidan yupqa zich modda qoplab turadi. Suyakni gʻovak moddasi sohasida uni hosil qiluvchi suyak toʻsinlari orasida bolalarda va kattalarda qizil ilik joylashgan. Diafizni epifizga oʻtish joyi metafiz (metaphisis) deyiladi. Bu sohada zich modda yupqalashib kam ayib boradi; m etafiz gʻo v ak tuzilishga ega.

2. G 'ovak suyaklar: a) uzun gʻovak suyaklar — toʻsh suyagi va qovurgʻalar; b)kalta gʻovak suyaklariga—umurtqalar, q o 'l-o y o q, kaft usti va kaft oldi suyaklari kiradi, ular k o 'p qirrali shaklga ega. U lar asosan gʻovak moddadan tuzilgan boʻlib, yupqa zich modda qatlami bilan qoplangan.

3.Yassi suyaklar himoya vazifasini bajarib, tana boʻshliqlarini hosil qilishda ishtirok etadi (kalla qopqogʻi, chanoq va kurak suyaklari). Bu suyaklar tashqi zich qavat (lamina externa) va ichki zich qavat (lamina interna) oʻrtasida joylashgan mayda katakchali gʻovak moddadan (diploe) tashkil topgan.

4, Aralash suyaklar turli xil tuzilishga ega qismlardan iborat. Umurtqaning tanasi tuzilishi jihatidan gʻovak suyaklarga, ravogʻi va oʻsim talari yassi suyaklarga kiradi. Havo saqlovchi suyaklar tanasida shilliq parda bilan qoplangan havo bilan toʻla boʻshliq boʻladi. Ularga kallaning peshona, ponasimon, yuqori jagʻ va gʻalviisimon suyaklari kiradi. Har bir suyakning yuzasida mushaklar, ulaming paylari, fassiya, boylamlar boshlanadigan va birikadigan hosilalar boʻladi. Ulami apofizlar (apophysis) deb ataladi. Bulaiga boʻrtiq (tuber), doʻmboqcha (tuberculum), qirra (crista) va oʻsimta (processus) kiradi. Suyakning yuzalari oʻzaro chekkalar (margo) bilan chegaralanadi. Baʼzi bir suyakda nerv va qon tomirlar yotgan joylarda egatlar (sulcus) yuzaga keladi. Suyakning ichki yuzasida uning ichiga kiruvchi oziqlantiruvchi teshik (foramina nutricia) boʻladi.